36 min de lecture

NOTEN

1

2

3

4

5

6

7

8

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

Notes

[1] Een kleine stad in West-Vlaanderen.

[2] De ridders droegen dit kleed over hun harnas. Het daalde slechts tot bij de knieën en was zonder mouwen, van zijde of van gouden laken gemaakt. De wapentekens en zinspreuken der ridder waren op hetzelve, voor de borst, gewrocht.

[3] Een ridder van die tijd had de volgende wapenrusting:—Een ijzeren helm of stormhoed, met of zonder vederbos, een ijzeren harnas, handschoenen van dassenleer, op het bovenste gedeelte met ijzeren schelpen bedekt. IJzeren platen op benen en billen, een schild of beukelaar waarop het wapen geschilderd was, een lange speer of lans en een groot slagzwaard of een degen. Onder het harnas droeg hij een pantser, of wapenrok, zijnde een hemd uit ijzeren ringen of maliën gevormd. Het paard was insgelijks met brede platen op het lichaam gewapend.

[4] Een korte dolk aan twee zijden scherp zijnde, en hebbende bij het gevest een dwarse stang welke dezelve aan een kruis deed gelijken. De lieden der goede steden of vrije burgers vermochten alleen dit wapen te dragen.

[5] Men bemerke dat ik de spelling der namen van Franse Heren onveranderd heb gelaten. Dit is om de verwarring met de namen der Vlaamse Edelen te vermijden.

[6] De ridders droegen in die tijd slechts één spoor.

[7] Zo heette men de landlieden die van een Heer afhanklijk waren. De vrijlaten betaalden zekere tollen en hadden vrijheden en eigen wethouders. Leenlaten, die een pachthoeve van de heer kregen, hem hiervoor als onderdanen moesten gehoorzamen, en zich tot leenarbeid en tot het opbrengen van zekere gelden moesten verplichten. Lijflaten, die met lijf en have de heer toehoorden, en met de landerijen verkocht en verhandeld werden. Men ziet dat deze de laagste stand des volks uitmaakten.

[8] Charles, de tweede zoon van Philippe le Hardi, was Graaf van Valois, van Alençon en van Perche. Hij ontving van zijn broeder, Philippe le Bel, Koning van Frankrijk, het opperbevel over het Franse leger en veroverde het land van Vlaanderen.

[9] Breydel was Hoofddeken der beenhouwers in Brugge.

[10] De stormegge was een tweede poort, welke in een groef of schuif voor de eerste neerzakte. Zij was met lange ijzeren punten voorzien.

[11] Het slot Wijnendale is nu vervallen en ligt bij het dorp van die naam, in de nabijheid van Torhout, West-Vlaanderen.

[12] "Guy van Dampyere, die sone van den houden Willem van Dampyere, die was die XXIIII Grave van Vlaenderen." Dits die excellente Cronike van Vlaenderen, f. °41.

[13] "Eerst Robrecht van Nyvers (ook van Bethune) die welcke die heleghe kercke vele profyts dede, in eenen wych in Apoelgen, daer hij doot slouch den feilen viant van der helegher kercke Meinfroot." Die excellente Cronike. Om de inborst dezer edele ridder te doen kennen is het nodig enige aanhalingen te doen. Charles d'Anjou, koning van Sicilië, willende ten oorloge trekken tegen Manfried, die dit koninkrijk tegen de wil van de Paus bezat, vormde een leger van bij de twintigduizend uitgelezen mannen, en gaf het opperbevel over dit heir aan Robrecht van Bethune, welke alsdan slechts achttien jaar oud was. Enige tijd hierna verwon Charles d'Anjou de jonge Conradyn, kleinzoon van de Duitse keizer Frederik. Charles willende zich van zulk een doorluchtige vijand verlossen, besloot hem tot de dood te doen verwijzen. Simonde de Sismondi, Histoire des républiques italiennes, zegt: "Een enkel rechter dorst het doodvonnis uitspreken, en de jonge Conradyn werd op een schavot gebracht om het hoofd afgehouwen te worden. De rechter die Conradyn tot de dood veroordeeld had, las het vonnis tegen hem, als verrader der Kroon en vijand der Kerk. Hij eindigde juist en sprak het doodvonnis uit, wanneer Robrecht van Vlaanderen, de eigen zwager van Charles d'Anjou, zich op die valse rechter wierp en hem met zijn degen door de borst stotende, riep: Het behoort u niet, ellendeling, zulke edele en schone heer ter dood te verwijzen! De rechter viel dood in de tegenwoordigheid des konings, en deze dorst zijn begunstigde niet wreken." Meer andere feiten van Robrecht bewijzen dat hij met een verwonderlijke moed bezield was, en dat men van hem zeggen mocht: hij had een leeuwenhart in een ijzeren lichaam.

[14]De geschiedkundige en heraldische bijzonderheden over die jonge ridder zijn mij door mijn geleerde kunstvriend, de Heer Octave Delepierre van Brugge, medegedeeld.

[15] Het is schoon voor het Vaderland te sterven.

[16] Een hakkenij is een klein paard dat zachtjes rent en uitsluitelijk voor vrouwen bestemd was. Zo waren de dravers ook lichte paarden, maar snel in de vlucht (Palefroi). De slagpaarden die men in de oorlog gebruikte (destrier), waren groot en zwaar, gelijk de brouwerspaarden in België nog zijn.

[17] "Daeromme, die Grave Guy meenende den coninc te gelievene, ten bevele van den coninc van Vranckerycke, sandt Phelippa zyne dochter eerlicke te Parys waert met XXX camerieren, en Robrecht huer houdste broeder voer mede met XXX oude rudders en joncheers, en Robrecht huer broeder bi avontuere bleef buten Parys. Doen syn sustre Phelippa quam te Parys, omme te gane tot den coninc voorseyt, ende si ten pallaeyse comende, die coninghinne deedtse vanghen met alle huere cameryeren. en sciltcnapen; ende Phelippa bleef in des conincs ghevanghenesse." Die excellente Cronike.

[18] Enguerrand de Marigny, een Edelman uit Normandië, werd onder Philippe le Bel kapitein van het paleis het Louvre, Minister der financiën en gebouwen. Hij gebruikte zijn macht tot slechte daden, verkwistte 's Rijks gelden, vervalste de munten en verarmde het volk door willekeurige lasten.

[19] Johanna, enige dochter van Henri I, koning van Navarra, beërfde dit koninkrijk van haar vader en werd een der rijkste vorstinnen hares tijds. Zij trouwde Philippe le Bel en verenigde door dit huwelijk twee kronen op haar hoofd.

[20] Om een ridder tot de strijd te dagen wierp men hem een handschoen toe: indien hij dezelve opnam aanvaardde hij het gevecht, anders hechtte men de handschoen op de deur zijner woning of aan een paal; opdat ieder mochte zien dat hij uit lafheid het gevecht geweigerd had.

[21] "Die slag werd des vrydags 26 february, 1266 geleverd; Manfried verloor er de kroon en het leven." Simonde de Sismondi

[22] Een koninklijk paleis te Parijs dat zeer sterk was en ook tot bewaarplaats der staatsgevangenen diende.

[23] Een leen was het heerlijk goed dat een Edelman in bezit hield, vandaar Leenheer, Leenman, leengoed, enz.

[24] "ende die coninc sandt sinen broedere Kaerle van Valloys omme Vlaenderen met vulder macht te regierene, ende comende te Brugge hy seyde hy soude wel eenen soeten paeys maken, tusschen den coninc sine broeder ende den lande van Vlaenderen. Kaerle de Valloys hy beloefde bi sinen rudderschepe, den Grave Guy paeys te vererygene, up condicien dat hi wilde gaen tot den coninc met vyftich van sinen edelen en Guy beloefdet te doen en hi deit." Die excellente Cronike.

[25] De bijzonderheden over de valkerij welke hier voorkomen, zijn uit desaangaande werken getrokken.

[26] Zo noemde men de oude zwervende dichters. De Abt Mussieu, Histoire de la poésie française zegt: "De eerste dichters hadden een zwervend leven; wanneer zij een huisgezin hadden, namen zij hun vrouwen en kinderen met zich; dewelke zich ook somtijds met het dichten bemoeiden; want dikwijls rijmde het ganse huis, goed of slecht. Zij hadden in hun gevolg lieden met goede stemmen en met speeltuigen om hun opstellen te zingen. Dier wijze aanhoord, waren zij welkom in kastelen en paleizen, vervrolijkten de maaltijden en vereerden de gezelschappen; maar bovenal konden zij loftuitingen uitgalmen."

[27] Eer het buskruit uitgevonden was, bestormde men de steden met reuzenstaltige werktuigen. Men beukte tegen de muren met een bok of ram. Dit was een allergrootste eiken balk welkers einde met een ijzeren ramshoofd beslagen was; men hing die balk in evenwicht aan ketens of touwen, en dezelve achteruit gehaald hebbende, liet men hem tegen de muur aanstoten; en zo verdelgde men allengskens de vestingswerken der steden. Ook had men hoge torens op wielen en met valbruggen voorzien; deze voerde men tot tegen de muren en liet de brug van boven op de wal vallen om over dezelve in de stad te lopen. Springalen waren werptuigen met dewelke men somtijds vijftig lange pijlen ineens, op een verwonderlijke verte werpen kon (balistes). Ook wierp men met een bijkans dergelijk werktuig zware stenen in de steden (catapulta).

[28] "Die Grave Guy was met S^te Lodewyc, coninc van Vranckerycke, in Barbarye yegen die sarasynen, als Thunes, Cartagen, Bourghe, te Massoire, daer hi hem vromelic hadde in fayten van wapenen." Die excellente Cronike.

[29] Een stad in Frankrijk, op 18 mijl ten noorden Parijs en waar de koningen hun Hof hielden. Zij bezat een sterk en prachtig kasteel, en was bij een overgroot woud gelegen. De maagd van Orléans werd aldaar door de Engelsen in 1430 gevangen.

[30] "Dyt zyn die namen van den edelen mannen, tot vyftich toe, dye met den Grave Guy naer Vrankerycke toghen: eerst
Guy Grave van Vlaenderen.
Robrecht Grave van Nyvers.
Willem Here van Nevel.
Joffroit Here van Croysieres.
Wouter Here van Maldeghem.
Boudin Here van Knesselare.
Dye Here van Steenhuyse.
Dye Here van Mortaengnen.
Here Willem Everbaert.
Heer Zegher van Cortrycke.
Dye Here van Nyeneve.
Heer Wouter van Houdenaerde.
Heer Jan van Heyne.
Here Wouter van Nevele.
Heer Jan van Heyle.
Here Roegaert van Ghistele.
Heer Phelips van Acxpoele.
Here Ryckaert Standaert.
Heer Boudin die jonge
Here van Huytkercke.
Heer Diederick dye Vos.
Dye Here van Ryveel.
Heer Boudin van Passchendale.
Here van Roubais.
Here Rase Mulaert.
Here van Bernaerdge.
Die Heere van Baudonnes.
Heer Guy van den Poele.
Here Jan van Thourout.
Heer Willem van Huusen.
Here Jan van Valenchyenes.
Heer Jan van Vlamerbeke.
Heer Wouter van Lovendeghem en
sine twee broeders.
Heere Gheraert die Moor.
Heere van Lanbois.
Here van Morteloy.
Heeere Jan Thoudebois.
Heere van Belle.
Heere van Beukemare.
Jan van Ghendt.
Twee poorters van Brugghe.
Alle dit waren die voorscrevene vyftich personen." Dits die excellente Cronike.

[31] "En in der waarheid, de morringen werden algemeen; dezelve waren veroorzaakt door de menigvuldige lasten en bovenal door de vervalsing der munten; hetgeen de Koning de naam van valsemunter onder het volk deed geven." Anquetil, Historie de France.

[32] Eertijds gebruikte men veel gesteenten in de artsenijkunde; men kende aan dezelve een bovennatuurlijke kracht toe. De steen in het nest des adelaars gevonden, werd onder andere als een onfeilbaar geneesmiddel voor vele kwalen aanzien.

[33] Schattingen (tailles) werden op het gemene volk alleen geheven: gabellen waren belastingen op het zout.

[34] De bijnaam hutin betekent twister, oproerige; zoveel als mutin. Lodewyk was volgens de geschiedenis een edelmoedig en goed Vorst, die zich de liefde zijner onderdanen waardig maakte.

[35] Sciarra Colonne, die met Mijnheer De Nogaret te Anagni was, sloeg de Paus met de handschoen in het aanzicht.

[36] Een goudgele vrucht uit het Oosten.

[37] "Ende ooc omme der coninginnen wille, die de Vlamingen seere leedt hadde, omme dat haer grootheere ende twee van haren ooms, in Vlaenderen ghevanghen waren: ende Phelips van Elsaten hadde twee van haren bastaerden ooms, in Vlaenderen ghedaen onthoofden, up den seccant, ende up raden stelen." Die excellente Cronike.

[38] Frankrijk en Navarra waren alsdan nog twee van elkander onafhankelijke Rijken. De Koning van Frankrijk had op Navarra geen recht, en mocht over deszelfs bestuurszaken niet beschikken. De inkomsten en andere voordelen kwamen Johanna alleen toe, en deze stond als Vorstin van Navarra geenzins onder haar gemaal.

[39] "Den Grave Gwide hadde reets ten jaere 1295, met den Koning van Engeland een verbond aengegaen, alwaer onder andere besloten was een houwelyk tusschen den prince van Galles en de dochter van den Grave van Vlaenderen." Jaerboeken van Brugge.

[40] "Dese Kaerle van Valloys, sach dat men aldus alle dese Vlaminghen vinc ende leedede in diveersche vanghenessen, hy vertoochde daer sinen broeder den coninc, ende alle die bi hem waren, hoe dat hi in Vlaenderen so eerlicken en vriendelicken ontfanghen hadde gheweest, en dat se begeerden paeys ... so wat die Kaerle van Valloys sprak totten coninc, het en halp er al niet ten confoorte van den Grave Guy; want die coninghinne verwarredet en verargherdet al." Dits die excellente Cronike.

[41] Soldeniers waren gehuurde en betaalde krijgsknechten; de enige bestendige benden welke de Koningen alsdan te hunnen dienste hadden.

[42] "Het was der coninghinnen leet dat si buyten Parys ghevangen geleyt waren; want sy hadde liever gehad, dat dye coninc den Grave Guy en alle dye met hem ghekomen waren, te Parys hadde ghedaen hanghen aen die galge. Kaerle de Valloys dir siende, dat die Grave Guy en al die syne blyven moesten in vanghenessen, het wyperde en deerde hem dat hy se te Parys gebracht hadde. Ende mits dat hy se niet helpen en mochte, omme tot haren paeyse te komen, hi schaemdes hem sere; ende liet die stede van Parys en trac huyt Vranckerycke, wonende int landt van Italye, en diende daer den Paeus Bonefacius." Dits die excellente Cronike.

[43] "Het meestendeel van den anderen edeldom, de welke 't huys bleven waren Frans gesinden." Jaerboeken der stad Brugge.

[44] "In die tijd werden de Fransgezinde Vlamingen Leliaards genoemd; daarentegen waren de vrienden van de Graaf en van 's Lands onafhankelijkheid, onder de naam Klauwaards bekend, herkomende van de Klauwen, waarmede de Leeuw van Vlaanderen de Leliën scheen te bedreigen." Voisin, Notice sur la Bataille de Courtrai.

[45] Men gebruikte die eernaam uit eerbied tot de Heiligen en zegde:—Mijnheer Sint-Jan, Mevrouw Sint-Theresia. De volgende verzen uit het gedicht de Maghet van Ghend, door de heer Ph. Blommaert uitgegeven, dienen tot bewijs.
"Ende mire vrouwen Sente Kateline.
Ende myn here Sente Mertyn?"

[46] Een dorp op weinig afstand der stad Brugge. Er stond als dan een beruchte Kapel van het heilig Kruis.

[47] "Na Vlaanderen van zijn dapperste verdedigers beroofd te hebben, deed Philippe deszelfs verbeurdmaking, door een raad welke uit zijn begunstigden was samengesteld, uitspreken. Hij benoemde om dit land te beheersen Raoul de Nesle, die de Vlamingen met goedheid behandelde en zich door hen deed beminnen." Voisin, Notice sur la Bataille de Courtrai.

[48] Een Hertogdom in Westfalen, bevattende de steden Gulik, Duren en Aken. Willem, neef van Robrecht van Bethune, was Aartsdiaken van Luik en proost van Aken, alwaar hij zijn verblijf had.

[49] De ambachten hadden bijzondere gebouwen, waar zij zich verenigden en hun plechtgewaad, als standaarden enz. bewaarden. Dit noemde men het pand.

[50] De Bruggelingen hadden een ontzaglijk wapen dat zij met de grootste behendigheid wisten te gebruiken. Het waren lange speren met een puntig ijzer voorzien. Zij hadden dezelve uit scherts Goedendags genoemd, willende beduiden dat zij de vijand terdege er mede konden begroeten. De heer Voisin haalt de volgende verzen uit Guillaume Guiart aan:
A grans bastons pesanz ferrez,
A un lonc fer agu devant,
Vont (les Flamands) ceux de France recevant.
Tiex bastons qu'ils portent en guerre
Ont nom Godendac en la terre
Godendac, c'est Bonjour à dire,
Qui en francais le veust descrire.
Cil baston sont lonc et traitiz,
pour férir a deux mains faitiz.

[51] Wanneer de Bruggelingen hun tolgelden kwamen betalen, werden zij met hitsigheid door de Franse bedienden toegesproken. Zij noemden deze toesnauwers de Snakkers. De brug waarbij het tolhuis stond, heet heden nog de Snaggaardsbrug.

[52] In die tijden kende men de Franse volkeren onder de naam van Wallen, zijnde het Franse woord Gaulois. Het is waarschijnlijk dat de Walen hiervan hun naam behouden hebben. Jacob van Maerlant, een Dichter van het einde der dertiende eeuw, van de Franse Dichters sprekende zegt:
Die scone walsche valsche poëten,
Die meer rimen dan si weten,
Belieghen groten Carel vele
In sconen worden ende bispele.

[53] Zo heette men de beenhouwers in Brugge.

[54] "Dye Grave Guy ende die syne dus in vanghenesse blyvende, die coninc Phelips occupeirde en hilt Vlaenderen te synen behoeve, ende hi in persoone metter coninghinne vysenteirde Vlaenderen, te wetene Ghendt, Brugge en Ypere met haerlieder Casselryen." Die excellente Cronike

[55] "Philippus syne intrede te Brugghe gedaen hebbende, was hy verwonderd dat de inwooners hem met geene genoegsame teekenen van blydschap ontvangen hadden." Jaerboeken van Brugge

[56] "Die coninginne hadts groten spyt dat die vrauwen te Ghendt, te Brugghe en t'Ypre, die welcke ter weerdigheit van der coninginne al hadden aen haerlieder beste cleederen ende waren ten suverliesten ghepareirt. Doen seide die coninginne; ick waende alleene coninginne te sine in Vranckerycke maer mi dunckt dat die van Vlaenderen die in onze vangenessen syn in Vranckerycke, syn alle princhen want die wyfs syn al ghecleed gelyc coninginnen en princerssen." Die excellente Cronike.

[57] "Philippe le Bel was zeer zorgvuldig tot het doen handhaven der rechtvaardigheid, hij toonde kunde in de staatszaken, was dapper, edel- en grootmoedig, dorstig naar glorie, doch geldverspillend. Stervende beval hij aan zijn zoon Lodewyk de schattingen te verminderen en het volk te ontlasten." Anquetil, Histoire de France.

[58] Een afbeelding van dit gebouw bevindt zich in Sanderus, Flandria illustrata. De plaats waarop hetzelve gestaan heeft, is heden gedeeltelijk met andere gebouwen bedekt.

[59] "De Koning heeft tot Gouverneur-generael van Vlaenderen aengestelt Jacques de Chatillon, broeder van Gui de St-Pol, dewelcke waren ooms van de Koninginne." Jaerboeken van Brugge.

[60] Was de plaats bij het stadhuis of vierschaar vanwaar men tot het volk sprak (rostra).

[61] "Een pond Vlaams gold twintig schellingen, de schelling zes stuivers (55 centiemen) en een Groot twee oortjes of 5 centiemen." Octave Delepierre, Annales de Bruges.

[62] "Maer de Koning was naeuwlyks vertrokken of daer ontstond eenen grooten oproer binnen Brugge ter oorzake dat het Magistraet de groote onkosten, welke voor de intrede van den Koning gedaen waren door het inkomen van eenige nieuwe imposten wilde voldoen." Meyerus.

[63] "Een opleyder van desen oproer was Pieter Deconinck, Deken van de wollewevers, eenen man van omtrent dertig jaeren, hebbende maer eene ooge; doch seer welsprekende en vol verstand. Maar den Bailliu en de Weth dit vernomen hebbende deden hem aenstonds ...gevangen nemen." Cronycke van Despars.

[64] "Maer nauwelycks was den Graef wederom vertrocken (1282) of zy maekten eene nieuwe bende de welke genaemd wierd den grooten Moerlemacy. Sy liepen in de wapenen en vermoorden Dieryck Franckesone, den wekken sy seyden de oorzaeke te syn van de gramschap van den Grave." Jaerboeken van Brugge.

[65] "Deconinck en bleef daer (in den kerker) niet lange want het gemeente nog ten selven dagen byeen gerot synde, wierd hy gewapenderhand daer uytgehaeld en in vrydom gestelt." Jaerboeken van Brugge.

[66] Men begon inderdaad een kasteel te houwen, bij de plaats waar nu het waterwerktuig of watermolen staat, doch hetzelve werd niet voltrokken.

[67] Een gehucht buiten Brugge.

[68] "15 ougst 1280 verbrandde tot Brugge de Halle, als oock de torre dewelcke alleenlyk van hout gemaeckt was en waerin alle de stadsprivilegien berustende door de vlammen verteert wierden." Jaerboeken van Brugge.

[69] "Ende bi desen die cooplieden worden Vlaenderen scuwende, dye ambochtslieden waren neiringloos, ende en costent niet ghemaken dat si den cost ghecregen. Hi (De Chatillon) ordonneirde settinghen, poinctingen, gabellen, daer tvolc onredelic mede verlast ende verschat was, en dit al by den insteken van synder nichte, die coninginne, omme Vlaenderen plats scalck te maken, en contrarie haren wetten en privilegiën." Die excellente Cronike.

[70] Het slot te Male bestaat nog. Toen ik die plaats ging bezoeken, om ze met kennis te kunnen beschrijven, vond ik mij terdege in mijn verwachting bedrogen. Niets kan aan het oog des reizigers zijner oudheid getuigen, mits het, nu herbouwd, eer naar een groot en grof pakhuis dan naar een heerlijk goed gelijkt; slechts enige overblijfsels der aloude vestingsmuur kon men met veel moeite tussen de zode nog ontdekken, de arduinen Kaak staat te midden van het dorp. Voor enige jaren waren er nog grote bossen in de omstreken, doch derzelver grond is nu meestal door de landbouw ingenomen.

[71] Dit lied is door mijn kunstvriend J.A. de Laet opgesteld.

[72] In al de tochten welke door de christenen aangenomen werden, om Jeruzalem te winnen en het graf des Heilands van de ongelovigen te verlossen, namen de Belgen het grootste deel. Reeds ten jare 1095 drong Godfried van Bouillon, geboren in het slot Baisy op vier mijl van Brussel, aan het hoofd van driehonderdduizend man in Palestina, en Jeruzalem werd door hem in 1099 gewonnen. In het jaar 1204 vertrok Boudewyn, Graaf van Vlaanderen, met enige Franse ridders en met Dandolo, Doge van Venetië, naar het Oosten, en verwon de Turken in menig gevecht. Hij werd om zijn dapperheid door al de bondgenoten tot Keizer van Constantinopel verheven.

[73] In die tijden bestonden er zekere overeenkomstige wetten, welke men zonder schande in een gevecht niet mocht verbreken; volgens dezelve moest de Fransman hier zonder wapens strijden, aangezien hij met een burger te doen had. Ook mochten de bijzijnde soldeniers in gener wijze tussen de strijdenden komen, dan slechts voor zoveel er door de ene of de andere verraderlijke middelen gebruikt werden.

[74] "Op den eerste Meye daer naer is Jan Breydel gaen drincken op het casteel van Maele, alwaer hij woorden krijgende met eenen knecht van den Casteleyn die hem verweet dat de Bruggelingen muitmaekers waeren, den selven ter plaetse heeft doodgeslagen." Jaerboeken van Brugge

[75] "De Casteleyn met de syne wilde dit vreken: maer Breydel wederstond hem kloeckelyck." Jaerboeken van Brugge.

[76] "Hij (De Chatillon) overlastichde den gemeenen volcke, want hi ordonneirde dat alle dye ambochtslieden moesten gheven den vierden penninc van haerlieder dachueren en van allet tghene dat se wonnen, alsoo wel in coopmanscepen als andersins van ghelyke." Die excellente Cronike.

[77] "Breydel kwam naer Brugge, hetselve aen de beenhouwers en andere syne vrienden vertellende. Dese ten getalle van seven hondert kloeckelyck gewapent trocken naer Maele, alwaer sy den Casteleyn met veel van de syne doodgeslagen hebben." Jaerboeken van Brugge.

[78] "Anno 1296 naer St-Jansdach midsomere soo kwam Philips, den coninc Vlaenderen waerts wel met 20,000 mannen, en leedt Duway, en voer beleggen Ryssel... Daer was seere ghevochten en daer bleef doot die grave van Bloys en alle die van Guyse die in die eerste bataelge stonden, van die Franschen bleven 4,000 Walen... heel West-Vlaenderen was verloren. De Franschen roofden Ryssel, Ypre, Cortryk en Roeselaere en verbrande kerken, cloosters, dorpen, stedekins en hospitalen, men vercrachte die vrouwen ghehuwet en onghehuwet, maegden, nonnen en religieusen, en diet niet ghedooghen en wilde men slouch se doot." Die excellente Cronike.

[79] "Jan van Namen en Guido synen broeder, beyde sonen van den gevangen Grave, met Guiliame van Juliers hunnen neve, dewelcke zig tot nog toe tot Namen hadden onthouden... kwamen bedecktelyk naer Vlaenderen om met Pieter Deconinck te beraemen wat hun te doen stond." Jaerboeken van Brugge.

[80] "Ende het gheviel dat in deser tyt die sarasynen hadden inghenomen en ghewonnen met groter cracht, twee kerstene conincrycken, te wetene tconinckrycke van Mayoorcke ende Melyden. Ende die voors: twee coningen waren ghecomen te Parys aen den coninc, om raet ende bystandicheyt, en die paeus screef aen den coninc van Vranckerycke, als die principaelste kersten coninc, dat hy die kerstene princhen vergaderen wilde om dat lant van Mayoorcke ende van Melyde weder te conquesteirene." Die excellente Cronike.

[81] "Hieromme waren die coninc en coninginne so fellycken gram, dat si deden vergeven Philippa met venyne. Ende die coninc beval dat men de XXX camerieren allen worghen soude en in de Cheyne worpen, en die XXX rudders die met haer ghecomen waren te hanghen aen een galge." Die excellente Cronike.

[82] "Ende die niet en conste betalen sine pointynghe, hi deidste steken in die vanghenesse en dier yegen knoterden oft murmureirden, die dede hi hanghen ofte onthoofden." Die excellente Cronike.

[83] "Men hielt te Brugge alle daghen mesdach want nement en wilde wercken, noch temmeren, noch metsen, noch varwen, noch weven, wullen noch lynen, ende dye dienaers van St.-Pol men en wilde hen lieden spyse noch drank vercoopen ende se quamen int eynde van der weke in den huyzen van den ambochtslieden omme te hebbene den vierden penninc van den wercke. Men vant er geene mans thuys dan vrouwen en kinderen." Die excellente Cronike.

[84] "Ende soo wie dagelix te wercke ghinc die moeste geven eenen witten penninc. Die van Brugge en wildet niet geven, die van Ghendt dit hoorende si en wildet ook niet betalen ende alzoo ooc in dierghelycke alle die smalle steden." Die excellente Cronike.

[85] "Dit aenhoorende Guy de St-Pol, dye doe te Cortrycke was, dat die van Brugge deden contrarie syncler ordonnancien, als van hem den vierden penninc te geven endat si niet wercken en wilden, hi sandt te Bruggewaert tonnen met reepen ende coorden, meenende alle dye principaelste van alle den ambochten te doen hanghen voor hen lieder solderveynsteren." Die excellente Cronike.

[86] "Selfs en waeren de soldaeten soo haest niet binnen gekomen oft sy hadden verscheyde huyse van de vluchtelingen opengebroken, alles roovende en doodslaende, het geene hun tegenstond." Cronycke van Despars.

[87] "Alle dye ambochtslieden waren meestendeel ghevloden som te Damme som ter Sluys en t'Ardenburch, die welcke alle vergaderden bi Pieter die Coninc ende Jan Breydel." Die excellente Cronike.

[88] "Dit verwonderde Pieter die Coninc een wevere, een harde vroet en subtyl man, ende werd daerna rudder om syne vromicheyt, hi vloodt huut Brugge ende ghinc t'Ardenburch met eene menichte van Ambachtslieden wel gewapend ende voorzien. Ende ooc diergelycke Jan Breydel een vleeshouwere, die ghinc ten Damme en by wylent ter Sluys ende te Ardenburch, en hi hadde bi hem alle maniere van Ambachtslieden." Die excellente Cronike.

[89] "En si droughen overeen dat si des anderendaegs tsmorgens, int beginsel van den dage, voor trysen van der soone, vergaderen souden bi Sinte Kruis kercke, bi Brugge, ende alle welgewapent en voorsien." Die excellente Cronike.

[90] "En Jan Breydel ginc metter ander schare lancx die Speypoorte aen die Snaggaertsbrugge, want daer omtrent waren ghelogiert Guy de Saint-Pols lieden van wapenen, ende sine dienlinghen bet dan tot IIII^m mannen, en men hietse die snackers." Die excellente Cronike.

[91] "En Pieter dye coninc soude comen metter eender schare ter cruyspoorte inne, ende alsoo totter maret ende van danen totter vrydaechs marct." Die excellente Cronike.

[92] "En roepen schilt en vriend, wat walsch es valsch eest, slaet al doot, ende die dat niet en conste segghen die soude men doodslaen sonder verdrach." Die excellente Cronike.

[93] "En Jan Breydel ontrent den drien hueren smorgens soo quam hi met den sinen in de herberghen van den walen roupende Vlaender dye leeu, alle die goede Vlamingen syn die volghen mi nae, dat walsch is dats valsch, slaet al doot. Eeneghe van dien lagen nog op haer bedde en sliepen, andere stonden oppe en waren nog in hunne wambaysen en men slouch se dood gelyc kyeckenen." Die excellente Cronike.

[94] "Den heere van Chatillon hadde hem meenen in defensie te stellen, maer syn peerd onder hem gedood synde, hadde hy alle moeite om in het huys van eenen vriend te vluchten." Jaerboeken van Brugge.

[95] "Ende Pieter die Coninc ghinc met sinen volcke in de Steenstrate ende bi Sinte Salvators, in alle die herberghen daer die walen ghelogiert waren, ende men slouchse allegader doot, men vincker nyement." Die excellente Cronike.

[96] "Langs de straten gaende riepen zij geduerig: Vlaenderen den Leeuw... Het woord van degone die de poorten en andere posten bewaerden was schild en vriend: het welcke sy buyten andere verkoren hadden om dieswille dat de Franschen deze woorden niet wel en prononceren en konden: soo dat alle degone die dat niet recht en seyden, dootgesmeten werden." Jaerboeken van Brugge.

[97] "Op dye vrydach waren bedt van V^m walen binnen Brugge verslegen ende des anderdaechs waren te Gendt ooc bedt dan II^m walen doorghesleghen, dit gheschiede int jaer ons Heren XIII^C ende twee." Die excellente Cronike.

[98] "En ontrent half voor noene Guy de St-Pol [De Chatillon] nam syn cappellaens cleederen en deedtse aen, ende reedt also achter Sinte Claren naer de veste en quam also lancx der veste tot by der Smedepoorte daer hi met sinen peerde vloodt en swam duer die veste in groter vreesen van verdrincken, want zyn principael lyfcnape bleef daer in de veste en verdranc." Die excellente Cronike.

[99] "Op den eersten van junius sag men Guido van Namen, sone van den gevangen Graef Guido, binnen Brugge onthaelt worden met eene ongemeyne vreugt, om dat hij met een duitsch legerken hun ter hulpe kwam." Chronycke van Vlaenderen.

[100] "Hy dede vooreerst het vier smijten in het huis en Casteel van Sysseele, wiens bezitter eenen was der fransche bende ende synen Grootvader veel nadeel gedaen hadde in den lesten oorlogh." Chronyke van Vlaenderen.

[101] "Jacques de Chatillon vertrouwde de verdediging van het kasteel van Kortrijk aan de Kastelein van Lens, dewelke hij dertig ridders met hun schildknapen en een genoegzaam getal schutters liet, hij gaf vervolgens het bevel der stad en van het kasteel van Rijsel aan Pierre Flotte, en vertrok zelf naar Parijs." Voisin, Notice sur la Bataille de Courtrai.

[102] "De Graaf d'Artois, die voor een der dapperste en behendigste krijgers zijns tijds doorging, was de onverzoenlijke vijand der Vlamingen, aan dewelke hij de dood van zijn zoon, in het gevecht te Veurne gesneuveld, niet kon vergeven." Voisin, Notice sur la Bataille de Courtrai.

[103] "Ende si beval heuren ooms dar men alle de sueghen van Vlaenderen hare borsten afsnyden en al huere verckenen met sweerden duerspeten soude, dat waren die vrauwen en kinderen, ende die mans alle dootslaen, dewelcke si hiet die honden van Vlaenderen." Die excellente Cronike.

[104] "De Bruggelingen maakten de andere Vlamingen op om in menigte tegen de Fransen en Fransgezinden op te staan; ook werd er een groot getal derzelve te Oudenaarde en in de Kastelenij van Kortrijk vermoord." Voisin

[105]
"Si Scoten ut ende maecten brant
Ende verberde met ere acort
'T scoenste ende 't beste van der Port
Ane die marct een groet vlac,
Se scoten vier, dat gerne ontstac
Met vlieken die gesplinter waren.
Die clincten alse gespannen snaren,
Daer si an de wande vlogen."
Van Velthem, Spiegel Historiael.

[106] Er waren vier edele stammen in Vlaanderen, waarvan de hoofden de naam van Beers droegen; wanneer de graaflijke stam uitstierf werd de nieuwe Vorst uit deze Beers gekozen.

[107] De geschiedschrijvers verschillen aangaande de macht der Franse benden; wij hebben tussen de onderscheiden opgaven een middelbaar getal verkozen.

[108] "Zodra Gwyde van Namen de aankomst der Fransen in Vlaanderen vernam, gaf hij door het ganse Land het bevel om te wapen te lopen en bij hem te komen. Reeds sedert de 16^e juni was Arnold, zoon van de heer van Oudenaarde, die met de Graaf in Frankrijk gevangen zat, in de vlakte van Groeninge (bij Kortrijk) komen legeren... Hij (Gwyde) zond insgelijks een schildknaap tot zijn neef Willem van Gulik, dewelke, na de Fransen uit West-Vlaanderen verjaagd te hebben, het kasteel van Kassel belegerde; hij deed hem de stand der zaken kennen en aanzocht hem het beleg dier plaats te lichten en te Kortrijk te komen om de gemene vijand te bestrijden." Voisin.

[109] Dit waren zekere zware werprustingen, in het beleg der steden en kastelen gebruikt.

[110] "Si gingen al in eenen bilck, aen die zuitsyde en aen die noortsyde wel begracht ende bevest." Die excellente Cronike.

[111] "Alhoewel meer dan vijftig Vlaamse Edelen in de kastelen van Frankrijk gevangen zaten, en dat anderen, tot de gezindheid der Leliaards behorende, in het Frans leger gegaan waren om de wapens schandelijk tegen hun Vaderland te voeren, vochten er nochtans menigvuldige Edellieden onder de standaard van Vlaanderen en namen een eerlijk deel in de vrijmaking des Lands." Voisin.

[112] "Die van Veurne en van Veurnes-ambacht, alsook die van de ganse kust, waren in tamelijk getal onder het geleide van Eustachius Sporkyn gekomen." Voisin.

[113] "De inwoners van Ieper, alhoewel gedwongen hun eigen stad te bewaken, hadden ook vijfhonderd mannen, in het rood gekleed, en zevenhonderd schutters gezonden." Voisin.

[114] "Guilliellemus van Juliers dit verstaen hebbende is terstont, weynige van syn volck gelaeten hebbende voor het Casteel van Cassel, met syne troupen naer synen oom Guido gekomen, om met gevoegde magt de Franschen af te wagten." Chronyke van Vlaenderen.

[115]
"Binnen desen dat dit gesciede,
soo sende Her Jan van Namen liede,
sine broeders te hulpen dan,
Met platen wel VI hondert man."
Spiegel Historiael.

[116]
"Het 's Myn Her Jan van Rinesse;
In die werelt en ess 'er niet sesse,
Omgaens wyt ende breet,
Die het van orloge weet."
Spiegel Historiael.

[117] "Eindelijk zag men komen toegelopen, met vijfduizend Gentenaars, onder dewelke zevenhonderd zijner magen en vrienden waren, een der helden van de beruchte slag te Woeringen, de ridder Jan Borluut, dewelke zich een grote faam van onversaagdheid en kunde had gemaakt." Voisin.

[118] In een oud handschrift, op perkament volgens oorspronkelijke stukken, in 1482 door Lodewyk van Houtte van Deinze geschreven, hetwelk de heer Voisin in zijn werk over de slag der gulden sporen aanhaalt, worden vermeld als hebbende de slag te Kortrijk bijgewoond:—Salomon heer van Zevekote, die er dood bleef; Arend Drubbel, baljuw van Deinze; de heer van Zomergem en zijn twee zonen; Jan van Waasberge; de heer Van Maldegem en zijn zonen; Jan van Deinze, heer van Leerne; de heer Simon Bette van Gent; de heer Van Severen en zijn zoon die er dood bleef; Jan heer van Aishove; Jan de Vos, van Gent; Jan heer van Aarsele; Willem van Daknam en zijn broeder Pieter; Boudewyn Braem, van Gent; de heer van Landegem; de zoon van de heer van Vinkt; Thomas van Torre, heer van Vorselaar; Hans van Kortrijk; Philippe Baelde van Ieper; Pieter van Brugge, die er dood bleef; Walter heer van Merendree; Jacob van Ieper, schildknaap van de Graaf van Namen; Simon, zoon van de heer van Kaster; Jan heer van Machelen, die er gevaarlijk gewond werd; Pauwel heer van Knesselare; de heer Frans van Meulebeke; Amman van Brugge, Pieter Nieuwerkerken, heer van Markegem; Jan heer van Ingooigem; Pieter Belle van Ieper; Willem en Robrecht Wennemaar, van Gent; Walter Ryckam van Kortrijk; Jan de Stuuwere en Pieter de Drivere, van Harelbeke; Jan en Pieter van der Pille en Jan die Bleckere, van Oudenaarde; Pieter van der Haghen, van Brugge; Jan Willebaert, van Torhout; Willem de Visschere, van Kortrijk; de heer Lodewyk van der Moere; de heer van Anzegem; de heer van Nokkere en zijn broeder, de baljuw van Nevele en Pieter de Schrivere van Tielt.

[119] "Guido van Vlaenderen dede alsdan Pieter Deconinck en Jan Breydel aen het hoofd van 't leger komen, alwaer hy deselve, ten aensien van een ieder, Ridders geslagen heeft." Jaerboeken van Brugge.

[120] "Ende si lieden te Ryssele comende, so sprak Robrecht van Artois tot de twee coningen van Mayoorcke en van Melyde: ik duchte dat de Vlaminghen, die argher syn dan Sarasynen, want si syn vernoyeirde Kerstenen; eest so dat si ons eenighen oploop doen willen en dat wi se doen te niete, wi sullen der Gode also lief mede doen ende het wordt ons soo goede een vaerdt oft wi al Barbaryen metten sweerde wonnen." Die excellente Cronike.

[121] "Het Franse leger beliep tot boven de vijftigduizend man; het was nog sterker geworden en had onder zijn gelederen een groot getal Brabanders ontvangen, te midden derwelke Godfried, oom van de Hertog van Brabant, zich deed bemerken." Voisin.

[122] Men zie hierna de lijst der ridders welke onder het Franse vaandel dood bleven, vele dier Leliaards zijn er in vermeld.

[123]
"Mijn Her Raneel, die Vlaminc
Wilde oec dienen den Coninc
Hi wilde prys bejagen na der macht
Ende hilt onder Simpoels cracht."
Spiegel Historiael.

[124] Adela, dochter van Raoul de Nesle, was gehuwlijkt met Willem van Dendermonde, een der zonen van de oude Graaf van Vlaanderen.

[125] De Vlaamssprekende volken noemde men in het algemeen Dietse, hetwelk nu door het woord Nederduits vervangen is.

[126] "Men bemerkte er nog de ridder Hugo van Arkel, bijgenaamd Butterman: met een reusachtige gestalte, was hij begaafd met een verwonderlijke lichaamskracht. Hij gebood over een bende moedige wapenlieden en had in den eerste zijn dienst de Koning van Frankrijk aangeboden, maar alzo hij te hoge betaling eiste, nam men zijn aanbieding niet aan, en Butterman in een onstuimige spijt, ging over tot de zijde der Vlamingen alwaar hij met grote vreugde werd ontvangen." Voisin.

[127] "Niettegenstaande kon de hardnekkige tegenweer het kasteel van Kortrijk niet redden, te meer daar zij gebrek aan levensmiddelen hadden; waarom de kastelein, het middel gevonden hebbende om een bode naar de Graaf d'Artois te sturen, hem dringend verzocht zonder uitstel ter zijner hulp te komen." Voisin.

[128] De verdeling van het Frans leger in tien benden, onder het bevel der ridders welke als Aanleiders zijn vermeld, komt overeen met de historische beschrijving welke de heer Voisin ervan geeft.

[129] Ziehier hoe de Chronyke van Vlaanderen, te Brugge bij Andreas Wydts, omtrent het jaar 1725 gedrukt, zich in krachtige stijl over de wreedheden der Fransen uitdrukt: "Het fransche volk, hetwelk met ongehoorde razerny gheel het Zuit-Vlaenderen soo doorliepen dat er van Douai tot Ryssel toe nogte Huis, nogte Casteel, nogte Kerk, nogte boom te vinden en was. Hetgene de hartneckigste Ketters tot nog toe noyt en hadden bestaen, scheen hier onder de Fransche toegelaten. Sy en spaerden nog man, nog vrouw, nog kinderen. De beelden selfs, dewelcke sy in Gods kerken vonden, en die de gedagtenis der Heiligen van Vlaenderen voorstelden, hebben sy heyligschendelijk doorsteken. De kloosters wierden verbrandt, de moningen vermoort, de maegden onteert, geschonden en mishandelt. Nogte men konde geen verschil maeken tusschen dese hunne vervloekte ongebondentheyt en de vervolginge van het helsch gespuis."

[130] De Graef d'Artois kwam met het dikke van zyn leger en ging zich neerslagen, op eene halve myl van Kortryk, op den Berg van Weelde, heden genaemd de Pottelberg, tusschen de Leye en de straet naer Sweveghem. Voisin.

[131]
"Die van Ypre een groet deel
Lagen binnen ende hoeden den Casteel
Tot XII hondert, wel te gereken
Met swerten rocken gelike peke."
Spiegel Historiael.

[132] De Groeningebeek, welke in die tijd volgens de kronieken dertien voet breed was, is heden slechts een geringe waterloop, die, evenals de Gaverse beek, uit de moerige weiden der pachthoeve Vierschare ten ackere voortspruit.

[133]
"Dus begonden die viande naken
Men sal hier mogen doden maken
Vrouwen Weduwen, Kinder Wezen.
Die Vlamingen stonden in vresen
Jegens die vreselike ontmoet;
Si ne mogen achterwerd niet ontgaen
Ende vore eest vlien gedaen.
D'een ging in den andren dringen."
Spiegel Historiael.

[134] "Een Priester toonde alsdan het Heilig Sacrament aan het ganse leger en gaf de algemene zegening. Al de soldaten, zich in dit plechtig ogenblik neerbuigende, namen van de vaderlandse grond een weinig aarde, hetwelk zij op hun lippen brachten." Voisin.

[135] "Guy seyde lieve broeders ende vrienden! peynst om huwe wyfs en om huwe kinderen en syt vrome lieden en maect goeden moet en vecht, so dat ghi hu lant met eere houden meucht; die cracht van victorien comt van Gode alleenlic denghenen die recht hebben; elc sal spêere yeghen speere voughen ende pynt altyd omme die peerden te quetsene daer ghi meucht, want die peerden faelgierende dye lieden syn te wille en moeten vallen ter eerden; ende als si van den peerden ghevallen syn dat men se allen dootslae, en niement en vanghe noch en ransoenere, ende dat niement en roove noch pilgiere, noch en vliede. Want soo wie rooft oft vliet men sallen selve dootslaen, dus hebt alle gader goeden moet." Die excellente Cronike.

[136] "Alle de vlaemsche soldaten wierden in eene slagorder gestelt, maer seer digte; hetwelke de Franschen verstaen hebbende, hebben hun volk, hetwelke in negen benden verdeeld was, alleenelyk in dry slagreken gestelt." Chronyke van Vlaenderen.

[137] "De eerste ridders welke, in de vlakte komende, over de beek wilden rijden, zonken tot aan de zadel in het slijk en werden door de pijlen der Vlaamse schutters doorboord." Voisin.

[138] "Meer andere oversten, die insgelijks de moeilijkheid van de aanval gezien hadden, deden ook hun aanmerkingen aan de Graaf; die Vorst wilde naar niets luisteren." Voisin.

[139] "In tussen tijd gingen de schutters vooruit en vonden het middel om de eerste beek in een andere plaats over te gaan, waar de heer Jean de Barlas, welke het bevel over hen voerde, hen in een dichte slagorde schikte." Voisin.

[140]
"Men ginc gene pesen trecken in,
Het was dat vreselycste begin
Dat noyt man met oogen sach.
Die pilen vlogen op genen dach,
Dat men den hemel cume van dien
Van dickeden niet conde gesien."
Van Velthem. Spiegel Historiael.

[141] "Ende dit geschiede op den XI dach van hoymaent (july 1302) ende was Sinte Benedictus dach, ontrent de VII heuren voor die noene." Die excellente Cronike.

[142] "Zij stuwden altijd vooruit, de paarden drongen en stapelden zich verward opeen; de ruiters vielen neer en werden door die, welke hen opvolgden, wredelijk verpletterd. Zo stierven er een groot getal, zelfs vooraleer zij de vijand konden aanvallen." Voisin.

[143]
"D'een liep daer over den andren waden
Te voet, met haren vergouden sporen,
Die onderliegen moesten versmoren
In diepe grachten her ende gens.
Dus goudense swerlike den cheus
Dien si wilden sonder waen
Binnen Vlaenderen doen gaen."
Van Velthem, Spiegel Historiael.

[144] "Daar ontvingen de Vlamingen hen op hun lange speren, en bij die aanval, alhoewel hun slagorde gebroken was, viel er een menigte paarden en ridders doorstoken neer." Voisin.

[145]
"Van Brabant Myn Her Godevard
Reet in die Vlaminge selken scart
Dat hi Guelke, eer hy 't weet,
Met tien orsse ter neder reet,
Ende velde ooc sine baniere.
D'ors keerde over die cupiere."
Van Velthem, Spiegel Historiael.

[146]
"Doe werd die wych stare ende groet
Daer was die menich in groeter noet.
Die van den Vrien, hen scoffierden
Die Fransoysen, die niet en vierden
Maer dapperlike der werd traken.
Daer horde men menige glavie craken,
Die van den Vrien lagen neder."
Van Velthem, Spiegel Historiael.

[147]
"Doe dit vernam
Myn Her Jan van Rinesse;
Doe trac hi over tot er perssen
Van achter welvende met sire scaren.
Die Fransoyse worden in varen
Doen si dus belopen waren."
Van Velthem, Spiegel Historiael.

[148]
"Sinen Standard droech een Seriant
Grachtelike, een Jan Ferrant.
Dor genen anxt wil di vlien;
Hi was gevelt op ainen cnien
Vier werven al achter een
Ende emmer op sine been."
Van Velthem, Spiegel Historiael.

[149]
"Guelke was vermoet van slagen,
Dat men ne ut moeste dragen;
D'bloet hem uter nese spranc,
So vreselike was geen bedranc."
Van Velthem, Spiegel Historiael.

[150]
"Daer was een Jan die Vlaminc hiet,
Gulers cnape; ende alse hi siet
Dat syn Here dus was vermoyt,
Werd hi gram ende hi vernoyt
Dat tie vianden souden verbliden:
Hi trac wech ten selven tiden,
Ende dede syns Heren wapenen an
Daer maecti menigen bliden man,
Ende riep: noch es Guelken hier!"
Van Velthem, Spiegel Historiael.

[151] "De twee heren De Nesle sneuvelden; de Vlamingen zouden de Konstabel gaarne gered hebben, en de ridder Jan Borluut riep hem dat hij zich zou overgeven, maar de moedige krijger, wiens trouw de Graaf d'Artois ten onrechte had verdacht, wilde die bloedige dag niet overleven." Voisin.

[152]
"Si sloegen doe achter ende voren;
Ic wane hi noyt en was geboren
Die so vele volx sterven sach.
Als men dede op desen dach."
Van Velthem, Spiegel Historiael.

[153] "De ridder Hugo Butterman van Arkel onderscheidde zich boven alle anderen en nam de Franse Standaard, zoals hij het de Vlaamse veldheren voor de slag toegezworen had; maar hij werd zodanig gewond dat hij ervan stierf." Voisin.

[154]
"Segher Lonke werd oec gevelt.
Dic den Ghenschen standert helt,
Vier werven op sinen cnien;
Dor genen anxt wildi vlien,
Ende ember op, met grote cracht,
Daer men boven syn hovet vacht."
Van Velthem, Spiegel Historiael.

[155]
"Die Vlaminge vele hadden ducht,
Ende traken achter op tie vlucht,
Van den velde heymelike,
Elk liet staen daer sine pike;
Som trocken si in die Port,
Ende some opter Leyen bort,
Desen gingen overswimmen.
Ghi riep met ere luder stemme:
Staet Vlaminch!"
Van Velthem, Spiegel Historiael.

[156] "Het gheviel dat een Conveers broeder van der Doest, Willem van Renesse (item omme dat hy lange diende te Castynghe, eer hy conveers wort te Doest so hiet mene broeder Willem van Castynghe) hoorde dat dye principaelste ende vroomste van den Noortvrye waren met die van Brugge naer Cortrycke omme wych te hebbene jeghen die Fransoysen, ende hy hoorde dat Mer Jan van Renesse, die heere was van den dorpe daer hi geboren was, ende dat hi was een van den Capiteynen van die van Brugge, hy hadde des voornoens ghehoyt ende als hy dat verhoort hadde, so ghinc hi ter Doest int stal ende nam met hem twee meryen, d'eene vercochte hi en gaf se goeden coop, want hi gaf se om een sweert en een sterke staf, en op d'andere merye reed hy haestelicke te Cortrycke waert ende hy gerocht er al noch te tyde... Nochtans soo velde hi er metter hand bet dan sestich ridders die hy alle dootslouch." Die excellente Cronike.

[157] "De Graaf d'Artois dreef zijn onstuimig paard tot bij de Standaard van Vlaanderen; hij vatte dezelve bij de schacht, en ondanks de slagen van knotsen en bijlen, welke als een regen op hem vielen, scheurde hij een stuk eraf." Voisin.

[158]
"Ic hebbe dicke horen tellen,
Dat tie monec Artoyse velde,
Van den Orsse...
Doe wilde hi hem Guelke opgeven,
Ende seide, ic lever u myn swerd,
Ic geve mi op!...
Die Vlamingen riepen: wi ne kennen u niet!
Die Grave riep al in 't fransoys:
Ic ben die Grave van Artoys!
Si riepen hier 's geen edelman,
Noch die u tale verstaen can!"
Van Velthem, Spiegel Historiael.

[159] "De Franse ridders De Tarcanville, d'Aspremont en de Graaf Jacques de Chatillon werden te midden van een grote hoop lijken omvergesmeten. De Kanselier Pierre Flotte vroeg menigmaal om genade doch kon dezelve niet verkrijgen." Voisin.

[160] "De heer Rodolphe I, heer van Gaucourt, maakte deel van een uitgelezen bende van achttien ridders, die allen, behalve hij alleen, in de slag omkwamen." Voisin.

[161] "De dood van de Graaf d'Artois vernemende wilden de Franse ridders hem wreken of hem niet overleven; zij begonnen dan het gevecht opnieuw. Een van hen, met name Pieter Lebrum, poogde Guy de St. Pol, die over de achtertocht gebood, tot de slag te doen gaan, maar het was tevergeefs dat hij hem zijn lafheid verweet." Voisin.

[162] De plaats welke wij hier de Bittermeers noemen, staat op de kaart van de slag onder de naam Bloedmeers aangetekend. Zij werd later zo geheten, ter nagedachtenis van het bloed dat er vergoten werd.

[163]
"Si leiden te gader daer haer handen,
En de bilden daer in een naect swerd,
Metten appelen ten vianden werd,
Wi willen, seiden si ons opgeven;
Edele Vlamingen laet ons leven!"
Van Velthem, Spiegel Historiael.

[164]
"Het was 't recht van den stride.
Die men niet mach verdriven
Mogen bi den doden bliven
Wachten ende hare baniere opsteken
Oft se yemen wil comen wreken
Tot sander dages terneuwer sonne
Dan mach men secgen: si hebben verwonnen!"
Van Velthem, Spiegel Historiael.

[165] "Die Casteleyn van Lens diewelcke hilt 't Casteel te Cortrycke, meenende dat die battaelge ghewonnen was, ende datter dye Vlaminghen al ghebleven waren, quam uyten Casteele wel met hondert mannen diewelcke waren alle versleghen van die van Ypre, dye daer ghelegt waren omme dat te wachtene." Die excellente Cronike.

[166]
"Daer bleef die bloeme van Kerstenhede,
Vore volc te voet ende sonder stede.
Het wilde God het moeste wesen!
In horde noyt singen no lesen,
Van selken jammer, alse dit was.
Daer lach van doden menig tas."
Van Velthem, Spiegel Historiael.

[167] Zie hier de namen der voornaamste ridders, welke onder de Franse vaandels gesneuveld zijn, die lijst is uit het meergemelde werk van de heer Voisin getrokken. Jean, Kamerheer en Graaf van Tarcanville; Jean de Ponthieu, Graaf van Aumale; Jacques de Chatillon, heer van Leuse, Gouverneur Generaal van Vlaanderen, voor de Koning; Hugues de Bruynen, Graaf de la Marche en van Angoulême; Angelin, Graaf van Vimeu of Vimy; Louis de Forest, heer van Beaujeu en Dombes; de Graaf van Soissons; de Graaf van Abbeville; de Graaf van Foix; Alain van Bretagne; Jean I, Vidaem van Chartres; Froald, Kastelein van Douai; Jean IV, Kastelein van Rijsel; Henri, heer van Ligny; Renauld I, heer van Longueval: de heer van Aspremont; de heer van Freane; Raoul, heer van Trier; de heer van Frennes, Boudewyn d'Henin, heer van Boussu; Jean, heer van Gréqui; Raoul IV, gezegd de Vlaming, heer van Gany; de heer van Breauté; Farald de Reims; Jean Brualé; Jan, bijgenaamd zonder genade, zoon van Jan, Graaf van Holland en van Henegouwen; Godfried van Brabant, oom van de Hertog van Brabant, en zijn zoon Jan, heer van Vierson, kastelein van Doornik; Arnold IV, heer van Wezemaal, Maarschalk van Brabant; Hendrik, heer van Boutersem; Arnold, heer van Wahain, en zijn zoon Laurent; Hugo van Vlanen; Geldof van Wingene; Arnold van Eyckhoven met zijn zoon Jan; Hendrik van Wilre; Willem van Redingen, Arnold van Hofstade, met zijn drie neven; Willem, heer van Craenendonk; Baldard de Parvisien; Jean de Kerly; Baldard de Peruwez; Fernand d'Araing; Boudard de Pernes; Hercule, heer van Bailleul; achttien ridders die met een groot getal Brabanders rondom de tent van Godfried van Brabant sneuvelden; Egide, heer van Antoing; Richard, heer van Falais; Michel, heer van Harnes; Aelbrecht, heer van Langendale; de heren van Quesnoy, van Salines, van Rutsefort, van Marlois, van Flines, van Malgy, van Alengeac, van Bethisy en van Groy; Gilles, heer van Alengy; Robert, heer van Montfort; Raoul, heer van Nortfort; Jean Cruke; Jean, heer van Emmery, Kamerheer des Konings; de Graven van Angers, van Champagne, van Dreux, van Trappe, van Auge, van Los, van Vendôme, van Bourbon, van Tweessen en van Estampes; de Graaf van Bar, met zijn drie broeders; de Graaf van Albe, met zijn broeder; de Hertog van Berry; de prins van Chimpy.

[168]
"Daer hadde die menige zoo groeten dorst
Dat hem die mond en tonge borst.
Ende 't bloet hem ut er nese spranc
Dat hi weder van node dranc."
Van Velthem.