PRZYGOTOWANIE

      Z gwiazd obłąkanych,
      Z włosów czesanych
      Iskry padają
      Jak z polskiej szabli;
      Widzą je diabli,
      Odpowiadają
      Błyskami chmur.
      Lecą — świst piór
      Buki ugina.

Ha, czarownico! czy biła godzina?

Która?

            Godzina, której żaden człowiek
Dwa razy w życiu nie słyszy¹.

            Uderzy
      Za dziesiątym mgnieniem powiek
      Z babilońskiej ludów wieży.
      A gdy bić będzie, choć głucha, usłyszę.
      Lecz gdzież są, panie, twoi towarzysze?
      Leniwo śpieszą z błękitu podniebień;
      Żółw, z którego to zgrzebło utoczył mi tokarz²
      Prędzej chodził…

            To zgrzebło, pokaż mi je — pokaż!…
Łzy mi płyną… poznaję Twardowskiego grzebień,
On mię zgrzebłem tym czesał, gdy w psa wlazłszy skórę
U nóg mu się łasiłem. Odejdź, moja pani;
Goście sproszeni zlecą się na Łysą Górę.

            Szatani!

Spadł z nieba deszcz szatanów, niech ziemię polewa;
Jeśli jeszcze na ziemi są edeńskie drzewa,
Niech rosną, to jesienią człowiek owoc zbierze…
          Siadajcie! cóż między wami
          Nie widać Mefistofela?

          Zaszedł na grób przyjaciela.
Na grobie Twardowskiego odmawia pacierze.

Taki się teraz zrobił czuły i pobożny
Jak poeta… Lecz księżyc zabłysnął dwurożny,
Czas przystąpić do dzieła…

            Co nam król rozkaże?

Obejrzeć trzeba koła w wiekowym zegarze,
Krwią dziecięcia namaścić gwichty³ i sprężyny;
Niech nam bije wyraźnie lata, dnie, godziny.
Przynieście go, postawcie… Co? czy nie zepsuty?

      Wszystkie koła, wszystkie druty
      Całe, rdza wieków nie trawi;
      Godzinnik z hostii, co dławi⁴,
      Po nim żądło Lewiatana⁵
      Przez wieki wieków się toczy,
      Na dnie wskazuje ząb smoczy,
      Na godziny żądło osy;
      I dotąd trwa nieprzerwana
      Włosień siwa z kós⁶ szatana,
      Któremu zbielały włosy
      Od strachu, gdy grom z obłoku…
      Pamiętacie?.. A sprężyna
      Z ojczyzny Tella, Kalwina,
      Na ludzkim wsadzona oku,
      Chodzi jak na dyjamencie
      W kołek i sprężyn zamęcie
      Zamknięta grzesznika dusza,
      Kurant⁷ po kurancie jąka.
      Noga kossacza pająka⁸
      Wszystkie sprężyny porusza
      Jak wahadło…

            Dość opisów.
Gehenno, Astarocie, najstraszliwsi z bisów,
Jak asesory⁹ sądu, gdy zegar bić zacznie,
Liczcie wieki, dnie, lata…

            Świecie! świecie! świecie!
Wąż wieczności łuskami w okrąg ciebie gniecie,
Zębem zatrutym boki ogryza nieznacznie;
I wieki mrą nad tobą, zasypując pyłem
            Umarłych pamiątek.
      Ja widziałem twój początek.
Ta garść gliny, powietrzem opasana zgniłem,
Ten trup chaosu, w trumnie zamknięty błękitów,
      Strawiony zgnilizną czasów,
Okrył się rdzami kruszców i kością granitów,
      Porósł mchem kwiatów i lasów;
Potem wydał robaki, co mu łono toczą
            I myślą.
Biada im! jeśli marzeń ziemią nie okryślą,
Kołem widzenia — biada, jeśli je przekroczą…

Królu, wiek dziewiętnasty uderzył.

            Astaroth
Niech liczy lata; może ten, co za obłokiem
Gromy ciska, chcąc wesprzeć jaki ziemski naród,
Może wiek który ludziom skrócił jednym rokiem,
Może ukradł szatanom dzień jeden, godzinę;
      Więc się o nią upomnę u Boga
      Lub buntowną chorągiew rozwinę.
We mnie i w przyrodzeniu zgwałconym ma wroga.

      Tysiąc ośmset lat wybiło.

      Więc się koło tortury całe obróciło?
Każdy ząb jej rozdziera, każda szruba ciśnie.
      Teraz, gdy niebo zabłyśnie,
Błyskawica trwa dłużej niż te wszystkie lata,
      Zbiegłe¹⁰ męczarnią dla świata;
A każdy rok jak ślimak sunął się leniwo
Dla nędzarzy, dla głupich kochanków nadziei;
A gdy śliną osrebrzył ślad zbiegłej kolei,
Ślizgał się po niej człowiek pamiątką przerżchliwą¹¹.
      Obłąkani w przeszłości żeglarze
          Brali imię dziejopisów;
Sztuką ich było pisać wielkie kalendarze,
Pełne królewskich imion i dat, i napisów.
      Inni myślą ścigali treść myśli,
      Filozofy — głęboko myśleli,
      Aż nad ciemną przepaścią zawiśli,
      Obudzili się, w przepaść spojrzeli
      I zawołali: «Ciemno! ciemno! ciemno!»
          To hosanna dla nas szatanów,
          To śpiew naszych kościelnych organów;
Kto myślał przez godzinę, jest lub będzie ze mną.
          Wiek, co przyjdzie, ucieszy szatany.

Nasz szatan prorokuje w cudotwornym stroju,
Ma płaszcz cały Woltera¹² dziełami łatany
I pióro gęsie Russa¹³ sterczy na zawoju.

Mefistofelu, przyszła do działania pora,
Wybierz jaką igraszkę wśród ziemskiej czeredy.
Już nie znajdziesz cichego wśród Niemców doktora¹⁴,
Po szwajcarskich się górach nie snują Manfredy¹⁵
I mnichy długim postem po celach nie chudną.
      Więc obłąkaj jakiego żołnierza.

            Trudno!…
Żołnierz to ryba, która kruczkom nie dowierza
I ma rozsądek zdrowy, przy takiej latarni
Obaczy kurzą nogę diabła kusiciela.

Samiż tylko rycerze ujdą nam bezkarni¹⁶?
      Słuchaj! wśród narodów wiela
Jednemu się ludowi dzień ogromny zbliża.
Idź tam, jego rycerze noszą krzywe szable
Jako księżyc dwurożny, jako rogi diable;
I rękojeść tych kordów nie ma kształtu krzyża.
Pomóż im — oni mają walkę rozpoczynać
Taką, jakąśmy niegdyś z panem niebios wiedli.
Oni się będą modlić, zabijać, przeklinać.
      Oni na ojców mogiłach usiedli
        I myślą o zemsty godzinie.
Ten naród się podniesie, zwycięży i zginie;
        Miecze na wrogach połamie,
      A potem wroga myślą zabije,
      Bo myśl jego ogniste ma ramię,
Ona jak powróz wrogi uwiąże za szyje
I związanych postawi na takim pręgierzu,
Że wszystkie ludy wzrokiem dosięgną i plwaniem¹⁷.

Królu, niechaj poszukam w diabelskim psałterzu
Modlitwy na dzień, co się zowie zmartwychwstaniem;
Zmówię ją za ów naród… Dziś pierwszy dzień wieku,
Dziś mamy prawo stwarzać królów i nędzarzy
Na całą rzekę stuletniego cieku.
Więc temu narodowi stwórzmy dygnitarzy,
Aby nimi zapychał każdą rządu dziurę.
      A gdy wzrośnie ich potęga,
      Ten naród, jak piękna księga,
      W starą oprawiona skórę,
    Pargaminowym¹⁸ świecić będzie czołem.

      Dobra rada, stańcie kołem,
      Stwarzajmy ludzi do rządu.
      Zawołajcie czarownicy…

      Żywioły ziemi i lądu,
      W atmosferowej szklennicy¹⁹
      Zamknięte i w jeden zlane,
      Przez chemików połamane;
      Kwasorody, gaz węglowy
      Zlewam w kocioł platynowy;
      Dmijcie, duchy!…

            W żywioł ziemi
      Dorzucić szpilek Kaprala²⁰
      Z główkami laku, któremi
      Kreśli plany, królów zwala,
      Szpilek czterdzieście tysięcy
      Rzućcie w kocioł…

            I nic więcéj²¹?

Nic…

            Coś z rozumu Kaprala?…

Nic.

            Skończony.

            Niechaj leci!

      Stary — jakby ojciec dzieci,
      Nie do boju, nie do trudu;
      Dajmy mu na pośmiewisko
      Sprzeczne z naturą nazwisko,
      Nazwijmy od słowa ludu,
      Kmieciów, czyli nędznych chłopów²².
      Teraz, jak z niebieskich stropów,
      Rzućcie wodza ludziom biednym.

            Panie! czy skończysz na jednym?

      Wrzucić do kotła dyjament,
      Dyjament w ogniu topnieje;
      Wylać sekretny atrament
      Z Talleyranda²³ kałamarza,
      Co w niewidzialność blednieje
      Od okularów rozsądku…
      I dąć w kocioł… w kotła wrzątku
      Obaczemy, co się stwarza.

      Już gotowy! mimo czary
      Wyszedł jakiś człowiek godny,
      Złe w tym kotle były wary,
      Płyn za rzadki lub za chłodny.

      To nic — to nic! takich trzeba
      Biednym ludziom rzucać z nieba;
      Będą przed nim giąć kolana,
      Jest to stara twarz Rzymiana,
      Na pieniądzu wpół zatarta.
      Dajmy mu na pośmiewisko
      Sprzeczne z naturą nazwisko;
      Ochrzcijmy imieniem Czarta²⁴.
      Teraz puśćcie! niechaj leci!

            Lepszy będzie człowiek trzeci.

      Teraz z konstelacji raka
      Odłamać oczy i nogi,
      Dodać kogucie ostrogi
      I z trwożliwego ślimaka
      Oderwane przednie rogi…
      Cóż tam w kotle?

            Ktoś z rycerzy.

      Wódz! chodem raka przewini,
      Jak ślimak rogiem uderzy,
      Sprobuje — i do skorupy
      Schowa rogi, i do skrzyni
      Miejskiej zniesie planów trupy²⁵,
      Czekając, aż kur zapieje.
      Rzucić w kocioł Lachów dzieje,
      Słownik rymowych końcówek;
      Milijon drukarskich czcionek,
      Sennego maku trzy główek.
      Coż tam?

            Starzec, jak skowronek,
      Zastygły pod wspomnień bryłą²⁶,
      Na pół zastygłą, przegniłą.
      Poeta — rycerz — starzec — nic,
      Dziewięciu Feba sułtanic²⁷
      Eunuch…

            Przyśpieszajmy dzieła,
      Bo z tamtej krakowskiej wieży
      Słyszę dzwon rannych pacierzy;
      W powietrzu się rozpłynęła
      Woń kadzideł katedralnych.

Przeklęte wasze dzieło! Wicher diablej mowy
Rozczesał z mojej chaty włos słomianej głowy;
Czy mi na nią dachówek dacie z hostii mszalnych?
Zawierucha wierzbowe gałązki obrywa,
Ludzie nie znajdą rószczek²⁸ na kwietną niedzielę.

      Milcz, padalcze! — Czas upływa,
      Twórzmy razem wielkich wiele.
      Co nakażę, rzucać w tygle.
          Rdzę pozostałą
          Na Omfalii igle,
Od krwią wilgotnych Herkulesa palców²⁹;
      Z rdzy się narodzi niemało
      Wymuskanych rycerzy — ospalców —

Tłum, tłum, tłum poleciał na ziemię
          Jak chmura…

      Spieszmy nowe tworzyć brzemię,
      Nim jutrznia błyśnie ponura;
      Nim się żywioły ochłodzą,
      Rzucić język Balaama oślicy;
      A ci, co się z niego wyrodzą,
      Narodowej się chwycą mównicy.
          Mówców plemię…

Tłum! tłum! tłum poleciał na ziemię
      Jak zwichrzone szpaków stado.

      Widzicie tę postać bladą³⁰,
    Z mętów kotła już na pół urodną;
    Twarz uwiędła i wzrok w czarnym kole;
    Paszczę myśli otwiera wciąż głodną,
    Wiecznie dławi księgarnie i mole;
    I na krzywych dwóch nogach się chwieje
    Jak niepewne rządowe systema.
    Chce mówić; posłuchajmy, co na świat posieje?…

Czy lepiej, kiedy jest król? czy kiedy go nie ma?…

    Precz z tym sfinksem, co prawi zagadki!
    Sam jej diabeł rozwiązać nie umie;
    Niech w szkolarzów zasiewa ją tłumie,
    Oplątaną w dziejowe wypadki;
      Niech z ministerialnej ławy,
    Nad rozlewem żyźniącym krwi Nilu,
    Ze złamanych kolumien podstawy
      Gada hieroglifem stylu.

      Panie! Patrz, tam z kotła pary
      Znów się jakiś twór wylęga.
      Twarz ma okropnej poczwary,
      Przez pierś jeneralska wstęga.

      Witajcie go! oto twór
    Niszczyciel, jakby horda Nogajca³¹.
      On w stolicy owłada dział mur,
    On z krwi na wierżch³² wypłynie — to zdrajca!
      A gdy zabrzmi nad miastem dział huk,
    On rycerzy ginących porzuci;
      Z arki kraju wyleci jak kruk³³,
    Strząśnie skrzydła, do arki nie wróci…
      Kraj przedany on wyda pod miecz.

      W imię Boga! precz stąd! precz!…

          Ziemia — to plama
      Na nieskończoności błękicie;
    Ciemna gwiazda w słonecznych gwiazd świcie,
    Grób odwieczny potomków Adama.

Onego czasu jedna z gwiazd wiecznego gmachu
Obłąkała się w drodze, jam ją zgonił lotem,
Czułem w dłoni jej serce bijące z przestrachu,
Jak serce ptaka ludzkim dotkniętego grotem;
I drzącą³⁴ położyłem przed tronem Jehowy.
A Bóg rzekł do mnie świato-tworzącymi słowy:
    «Krew ludzka skrzydła twoje rumieni».
    Padłem twarzą na boskie podnóże,
    Na proch gwiazd, na kobierce z promieni…
      «Boże! Boże! Boże!
    Skrzydeł pióry otarłem o ziemię,
    Krwawa była — widziałem! widziałem!
Za grzechy ojców w groby kładące się plemię,
Lud konał… gwiazda gasła… za gwiazdą leciałem —
            Lud skonał…
Czas, byś go podniósł, Boże, lub gromem dokonał³⁵.
    A jeśli Twoja dłoń ich nie ocali,
    Spraw, by krwi więcej niżli łez wylali…
        Zmiłuj się nad nimi, Panie!»
    A Bóg rzekł: «Wola moja się stanie…»

          Ziemia — to plama
      Na nieskończoności błękicie,
A Bóg ją zetrze palcem lub wleje w nią życie
      Jak w posąg gliniany Adama.