AKT II

Ta sama dekoracja co w akcie poprzednim. — Ściemnia się powoli — długie cienie liliowo szare padają przez zamarzłe szyby. — Po scenie, jak zwierz w klatce, tam i z powrotem automatycznym ruchem chodzi Dulski w szlafroku z zegarkiem w ręku. — Zamyka oczy i chodzi tak jak lalka drewniana. Wreszcie ustaje. — Zaraz otwierają się drzwi sypialni małżeńskiej i ukazuje się Dulska w gorsecie i spódnicy.

SCENA I

Dulska — Dulski — Hesia

DULSKA Felicjan! Felicjan!

DULSKI budzi się i patrzy na nią.

DULSKA Chodź! czemu nie chodzisz? Jeszcze nie ma dwóch kilometrów. Ja tam rachuję.

DULSKI pokazuje jej zegarek.

DULSKA Co mi zawracasz głowę zegarkiem! Ja mam najlepszy zegar w głowie. Nie chodź! nie chodź! Dobrze — powiem doktorowi. Umyślnie ci każę w pokoju chodzić na Wysoki Zamek, a nie po ulicy, żeby mieć nad tobą oko czy nie szachrujesz… a ty… zresztą to twoja rzecz.

Chowa się za drzwi — Dulski zaczyna znów automatycznie chodzić — wpada Hesia, ubrana strojnie jasnoniebiesko, pantofelki, błękitne pończoszki — całuje ojca w mankiet.

HESIA Ojciec idzie na Wysoki Zamek?

DULSKI kiwa głową.

HESIA A jeszcze ma ojciec daleko?

DULSKI pokazuje pięć palców.

HESIA Pięćset?

DULSKI kiwa głową.

HESIA To ojciec już koło Teatyńskiej?

DULSKI mruczy.

HESIA śmieje się

Ale tak! ale tak… a niech ojciec prędko idzie, bo tunel rozbijają.

DULSKI patrzy na nią surowo i wzrusza ramionami.

HESIA wskakuje na kanapę i przegląda się w lustrze.

DULSKI podchodzi do niej i ściąga ją z kanapy.

HESIA Mama nie widzi!…

biegnie do drzwi pokoju dziewcząt

Mela! Mela!…

GŁOS DULSKIEJ Hesiu! czy Mela ubrana?

HESIA Jeszcze się pichci.

DULSKI staje zgorszony i mruczy coś.

HESIA Ojciec nie rozumie? No… stroi się. Za ojca czasów tak nie mówiono? No to co? Teraz mówią…

DULSKA wychyla się, ubrana odświętnie

Felicjan! przestań chodzić — już jesteś na Wysokim Zamku. Jutro pójdziesz do Kaiserwaldu.

Znika. — Hesia idzie do okna i chucha na szybę.

HESIA śpiewa

Pozamarzało… jakby w jakim zlewie…

Dulski ogląda się i cicho idzie do pieca, wyłazi na krzesło i kradnie cygaro — w tej samej chwili Hesia się odwraca i widzi to — Dulski chrząka, idzie do przedpokoju — odziewa się — wraca — podchodzi do drzwi Dulskiej — stuka — ona wychyla się.

DULSKA Już cię niesie do kawiarni? No… masz swoje dwadzieścia centów. Teraz będę co dzień dawać po dwadzieścia centów. Tygodniowo — nie… na nic. Zaraz wszystko przetracasz z koleżkami. A wracaj na kolację!

Znika. — Dulski chwilę stroi się przed lustrem — wreszcie wychodzi. — Hesia biegnie natychmiast do pieca — włazi na krzesło i kradnie cygaro.

SCENA II

Wchodzi Mela — ubrana jak Hesia — jest blada i chora.

MELA zatrzymuje się we drzwiach, zgorszona — po czym biegnie ku Hesi, która pokazuje jej język i ucieka ku kanapie

Hesiu!… pokaż… coś ty wzięła?

HESIA No… cygara… wielka afera.

MELA Ukradłaś?

HESIA Och!… przed chwilą ojciec kradł także. Jak taki kamienicznik może to robić, czemu ja nie mogę?

MELA Po co tobie cygara?

HESIA Po co? Wy-pa-lę.

MELA Och! Kiedy?

HESIA Jak będzie galówka. A potem pojadę…

MELA Gdzie?

HESIA Nad Bałtyk. Albo nie — dam cygaro kochankowi kucharki. Powiadam ci — widziałam go. Jest pucerem¹. No — rozumiesz? u lejtnanta, bardzo, bardzo…

MELA Jak ty możesz się przyglądać takim.

HESIA Czemu? Czemu?… Cóżeś taka blada?

MELA Głowa mnie strasznie boli.

HESIA Może i ty buchnęłaś cygaro?

MELA Och!… nie!… ja ciągle jestem taka słaba — tylko bym spała.

HESIA Lepiej spróbuj ze mną chasses² — moja złota, ja ciągle zapominam z której nogi — moja droga — znów ten nauczyciel będzie mnie wstydził… masz… rozwiązał mi się pantofel… Hanka! Hanka!…

Wchodzi Hanka blada, zmieniona.

SCENA III

Mela — Hesia — Hanka

HESIA Zawiąż trzewik. Cóż znów i ty jesteś chora? Patrz Mela, jak ta wygląda.

HANKA Panience się tylko zdaje…

HESIA Ale — ledwo się włóczysz. A teraz możesz iść…

Hanka wychodzi.

HESIA kręci głową.

MELA To nic dziwnego. Ja wiem, dlaczego ona taka zmieniona.

HESIA Wiesz? powiedz!

MELA Nic, Hesiu! to jej tajemnica. Mnie nie wolno nic powiedzieć — przynajmniej do czasu.

HESIA Jak chcesz — taka tam ma tajemnice… no — no… daj łapę… jak to chasses — un, deux — un, deux³

gwiżdże.

MELA Hesiu, nie gwiżdż!

HESIA Aha! ziemia się trzęsie — co? — no, a teraz walca — moja brylantowa.

obejmuje ją — walcują.

MELA Dlaczego mnie tak ściskasz?

HESIA tańcząc

Bo ja jestem mężczyzna.

MELA Ale ja nie mogę oddychać.

HESIA Właśnie — a jak za kobietę, to tak! o!

przerzuca się na rękę Meli

omdlewająco! omdlewająco! a potem w oczy… w oczy… Ja tak zawsze robię…

MELA Ty?!

HESIA Ja! powiadam ci — studenty czerwienią się, jak buraki.

MELA Puść mnie…

HESIA Co tobie?

MELA Nie wiem… ale..

HESIA No, to zagraj — cichutko, żeby mama nie przyszła. Ja nie mogę wpaść w tempo…

popycha Melę do fortepianu

Walca…

Mela gra cichutko — Hesia chce tańczyć — robi pas⁴ — śmieje się — wpada w cake walka⁵.

Mela! cake walka!…

Mela gra cake walka cichutko — Hesia skacze — wchodzi Zbyszko.

SCENA IV

Też same — Zbyszko

ZBYSZKO A to co?

HESIA tańcząc

Cake walk! Cake walk! Cake walk! A co? źle… prawda, że jest we mnie materiał na szansę⁶?

ZBYSZKO Na dwie, nie na jedną.

HESIA triumfująco

A co?

ZBYSZKO Skąd ty to umiesz?

HESIA Ignania mnie nauczyła. No wiesz — Ignania Olbrzycka. Jej brat ciągle w tinglach⁷ siedzi, więc ją nauczył, a ona mnie.

ZBYSZKO ironicznie

Myślałem, że cię twoja kucharka nauczyła.

HESIA Ona?

ZBYSZKO Przecież dopełnia twojej edukacji.

HESIA Co znowu? Jak Bozię kocham — nie.

ZBYSZKO z pasją

Jak to kłamie. Ech! tu wszyscy kłamią. Ale Boga to choć zostaw w spokoju ty przynajmniej.

HESIA Znów się złościsz? a byłeś już jakiś lepszy. No… Mela jeszcze trochę… Powiedz, Zbyszko, czy dobrze? mój królu!… Tak?

tańczy.

ZBYSZKO Ależ nie — przegnij się… trochę jeszcze.

HESIA Jak? jak?…

tańczą oboje

Jak dobrze, jak miło — jakby po powietrzu się latało.

SCENA V

Ciż sami — Dulska

DULSKA wpada

Co się tu dzieje? Co to za balet?

ZBYSZKO Dopełniam edukacji mej siostry.

DULSKA Hesia! jak możesz tak?… co to…

do Zbyszka

Z tobą to też jest krzyż pański. Albo chodzisz jak dzik, albo wyprawiasz wariacje i dziewczyny w to wciągasz.

ZBYSZKO Dobrze już, dobrze. Po co tyle słów! Gdzież to was niesie w takiej paradzie?

DULSKA Przede wszystkim nie niesie.

ZBYSZKO Nogi was nie niosą?

DULSKA To jest nieprzyzwoite i o tym się nie mówi.

ZBYSZKO A to przyzwoite ubrać dziewczęta jak baletniczki? O! jakie ażury!

DULSKA To są dzieci, im wolno.

ZBYSZKO Ładne dzieci! Pannice, aż ha.

DULSKA Wszystkie panienki z dobrych domów tak na lekcje tańca chodzą.

ZBYSZKO Niech się zaprawiają… niech się zaprawiają…

HESIA Do czego? Do czego?

ZBYSZKO Jak dorośniesz, będziesz się dekoltować na bal od góry — teraz, jako dziecię naiwne, od dołu.

DULSKA Zbyszko!… milcz!… Jak śmiesz?

do Meli

Cóżeś taka blada?

ZBYSZKO Cóż dziwnego? zmarzła.

Ściemnia się.

MELA Głowa mnie strasznie boli. Mamusiu! ja bym nie poszła.

DULSKA Pokaż język! Biały. Znów coś zjadłaś.

przykłada jej rękę do głowy

Rozpalona. No, z tobą… to też… może cię kłuje? co?

MELA Tu mnie boli.

DULSKA W lewej łopacie? Połóż sobie regolo. Jest tam używane, takie co ojciec przykładał. I rozbierz się.

ZBYSZKO Z czego? ona już rozebrana. Niech się raczej ubierze.

DULSKA Hesia — płaszczyk! rękawiczki…

ZBYSZKO Piechotą idziecie? Ona — tak? Jeszcze was zaaresztują.

DULSKA Rany boskie, nie wytrzymam. A lampy jeszcze nie zapalać.

do Zbyszka

Wychodzisz?

ZBYSZKO Nie.

DULSKA To przypilnuj pieca. My wrócimy za godzinę. Mela, idź się przebrać…

Hesia i Dulska wychodzą — Mela do swego pokoju.

SCENA VI

Zbyszko sam — później Hanka. Zbyszko chwilę stoi nieruchomy — potem wyciąga ręce leniwym, znużonym ruchem przed siebie — zwraca się do pieca — otwiera drzwiczki kopnięciem nogi, przysuwa sobie fotel — siada i siedzi tak spokojnie z papierosem przylgniętym do ust, z ręką opuszczoną na dół. — Światło czerwonawe go oświetliło. Jest znużony i smutny. — Drzwi się otwierają cicho, wsuwa się Hanka — widzi go — przybliża się — przyklęka i delikatnie, z jakąś psią pokorą, całuje go w rękę. — On głaszcze ją po głowie — czyni to machinalnie, nie patrząc na nią.

ZBYSZKO No już dobrze… dobrze…

HANKA Proszę pana… ja…

ZBYSZKO Co? czego?

HANKA Ja idę… tam, gdzie pan kazał.

ZBYSZKO A… tak. Idź! idź!… A nie bój się — tylko mów śmiało i wyraźnie, jak i co.

HANKA klęczy nieruchoma, otulona w fałdy chustki.

ZBYSZKO No… czemu nie idziesz?

HANKA A bo ja wiem — tak mi jakoś…

ZBYSZKO Ach, nie marudź… idź… bo wrócą.

HANKA wstając

Pójdę!

wychodzi powoli — słychać jak zatrzaskuje za sobą ciężko drzwi.

SCENA VII

Zbyszko — Mela

W kaftaniczku — głowa związana. Podchodzi cicho do Zbyszka i siada na małym stołeczku naprzeciw niego.

MELA nieśmiało

Zbyszko!

ZBYSZKO Nie położyłaś się?

MELA Nie mogę. Jeszcze mi gorzej. Czy ci nie przeszkadzam?

ZBYSZKO Nie. Ty jeszcze z całej familii jesteś najmożliwsza. Może dlatego, że jesteś chora, więc jest w tobie coś milszego, coś innego, jak u tamtych.

MELA Coś innego? i czy myślisz, że dlatego że jestem chora?

ZBYSZKO Tak. Nie masz dużo sił życiowych, więc nie idziesz, rozbijając łokciami, przez życie — ale się… skradasz. Rozumiesz? co?

MELA Tak. Mnie się także zdaje, że ja się wszystkim usuwam, że mnie lada chwila ktoś potrąci, że…

ZBYSZKO To źle. Panna Dulska powinna iść naprzód tak… rozumiesz. Ktoś potrąci — ty jego… to powinna być nasza zasada. Jak najwięcej miejsca. Für die obere zehn tausend milionen kołtunen!⁸

MELA patrzy na niego chwilę

Zbyszko! dlaczego ty nas wszystkich tak nie lubisz?

ZBYSZKO Za mało „nie lubisz”. Ja was wszystkich nienawidzę i siebie razem z wami.

MELA Siebie nienawidzisz także… A ja to znowu… Pozwól mi trochę z tobą porozmawiać. Dobrze? Jak szara godzina nadejdzie, to ja dałabym wszystko, żeby móc z kimś dobrze, cicho, spokojnie porozmawiać. Tylko że u nas to niepodobna. Jak w tartaku. Mama mówi, że się pracuje. Ale przecież można i myślą popracować. Prawda Zbyszku?

osuwa się przed nim tak, że światło z pieca oświetla grupę tych dwojga smutnych i zgnębionych.

ZBYSZKO Mów… mów…

MELA Ty siebie nienawidzisz, a ja to siebie żałuję. Strasznie. Nie dzieje mi się nic złego. Mam ojca, mamcię, was, chodzę na pensję — jestem prosta, dbają o mnie, dają mi żelazo, nacierają wodą — uczę się wszystkiego, a przecież, przecież, Zbyszko, mnie się zdaje, że mi się dzieje jakaś krzywda — że mnie ktoś więzi, że mi ściśnięto gardło, że… Ja ci tego opowiedzieć nie mogę, ale…

ZBYSZKO To źle, Melo, że ty tak czujesz — źle. Najlepiej pozbądź się tych sensacji. Niedługo wyrośniesz, pójdziesz dobrze za mąż i będziesz świat rozbijać łokciami.

MELA Nie — ja pójdę do klasztoru.

ZBYSZKO Gadanie. Głębsza warstwa weźmie górę. Będziesz taka, jak mama.

MELA Ojciec przecież łokciami ludzi nie roztrąca.

ZBYSZKO Bo ojciec wybrał dogodniejszą drogę. Mama za niego łokciami się przez świat przepycha, a on za nią.

MELA po chwili

To wszystko bardzo jakieś smutne.

ZBYSZKO Koń by zapłakał.

MELA Ty ze wszystkiego się śmiejesz.

ZBYSZKO Tak śmieją się wisielce.

Chwila milczenia.

MELA nieśmiało

Zbyszko!

ZBYSZKO Co jeszcze?

MELA Chciałam ci coś powiedzieć… ale… nie będziesz krzyczał? To, widzisz, z najlepszego serca. — Bo… wtedy… jak ja widziałam…

ZBYSZKO Co?

MELA ciszej

Ciebie i Hankę. Tak mnie skrzyczałeś strasznie, a ja właśnie…

ZBYSZKO Czego ty o tym mówisz?

MELA Bo mi żal i ciebie, i Hanki. Ja ciągle o was myślę. Ja się nawet za was modlę. Bo wy musicie być bardzo nieszczęśliwi.

ZBYSZKO My? dlaczego?

MELA Jakże? ona prosta sługa, ty urzędnik z prokuratorii skarbu… jakże… i kochacie się… To bardzo smutne. Mamcia będzie się bardzo sprzeciwiać.

ZBYSZKO Sprzeciwiać?

MELA No, jak się będziecie pobierać.

ZBYSZKO Czyś ty oszalała? ja z Hanką?

MELA Cóż z tego, że ona niby niżej. Przecież Zygmunt August i Barbara…

ZBYSZKO Ty jesteś jeszcze głupsza, jak myślałem.

MELA Proszę cię… tylko mi nie wymyślaj. Ja będę po waszej stronie. Ja nauczę Hankę mówić po ludzku i jeść widelcem, i będę ją uczyć tego, co umiem, aż ona będzie taka, jak my. Ja wam dopomogę.

ZBYSZKO Ty jesteś okaz.

MELA Tylko jest coś, co mnie bardzo martwi. Nie wiem, czy ci to powiedzieć…

ZBYSZKO No — wyduś.

MELA Tylko ty Hance tego nie mów. Daj słowo. Oto… Hanka ma na wsi… narzeczonego. Tak, tak. Ale się nie martw. Ona go nie kocha. To finanz wach. Ja znalazłam korespondentkę od niego do Hanki. Tam było ślicznie napisane. Panno Haniu, Szanowna Pani! — Gołębiem ślę tę kartę pod nóżki panny i pytam czemu pisanie od niej takie rzadkie… Tak było. O! gołębiem… to ładnie. Choć na tej kartce nie było gołębia, tylko była różowa świnka i cztery prosięta, ale on zawsze tak z serca to napisał. I on ją musi kochać. Tylko że ona mu nie odpisuje, i to źle z jej strony, bo on tam pisze…

ZBYSZKO Proszę cię o jedno. Nie wtrącaj ty się w te sprawy. Głowa cię boli. Idź — połóż się.

MELA Ja tylko tak z dobrego serca.

ZBYSZKO Ja wiem.

MELA wstaje — nieśmiało

I… nie gniewasz się?

ZBYSZKO Nie. Chodź — pocałuj mnie.

MELA całuje go

To… ty mnie nie nienawidzisz?

ZBYSZKO głaszcze ją

Nie. Teraz nie.

MELA Dziękuję ci. Tak miło, kiedy ktoś łagodnie mówi… Dziękuję ci, Zbyszko.

Wychodzi cichutko do swego pokoju. — Zbyszko wstaje — idzie do okna, skąd pada światło zapalonej latarni — opiera czoło o szyby i tak zostaje. — Wchodzi Hanka spłakana, otulona chustką — przystępuje do Zbyszka i mówi cicho.

SCENA VIII

Zbyszko — Hanka

HANKA Proszę pana…

ZBYSZKO I co? i co?

HANKA Tak jest jak ja mówiłam.

zanosi się cicho od płaczu.

ZBYSZKO Ładna historia! a to pech!

zaczyna chodzić po pokoju — Hanka pozostaje przy oknie w smudze światła — tragiczna w fałdach swej czarnej chustki.

HANKA Co ja teraz zrobię!

ZBYSZKO Jedź do domu.

HANKA Ale… żeby mnie tatko skórę zdarli. Nie pojadę.

ZBYSZKO Zresztą nie becz. Jeszcze daleko. Może się jeszcze co zmieni.

HANKA Ale… takim jak ja, to cygany los wyklną. Mnie zawsze najgorsze się trafi. Potrzebne mi to było. Boże! Boże!… To chyba się utopić.

ZBYSZKO Dużo by ci pomogło.

HANKA Śmierć na wszystko pomoże.

ZBYSZKO Głupia jesteś.

HANKA Ale!…

płacze.

ZBYSZKO Cicho bądź! nie płacz, bo mnie diabli wezmą…

HANKA zakrywa się chustką i stara się stłumić łkanie

Długa chwila milczenia.

Proszę pana, co ja teraz zrobię?

ZBYSZKO patrzy na nią przez chwilę — potem wychodzi do swego pokoju

A to pech! a to pech!…

Hanka wybucha spazmatycznym płaczem, tuląc się do ściany — na palcach ze swego pokoju wysuwa się Mela.

SCENA IX

Mela — Hanka

Mela podchodzi do Hanki i staje przed nią zafrasowana.

MELA Hanka! Ja słyszałam, że się Zbyszko o coś na ciebie gniewał. Prawda?

HANKA Nie.

MELA Ale słyszałam. I boję się, że to przeze mnie. Pewnie o tego narzeczonego, co go masz na wsi. Ale dlaczego Hanka się z tym kryła. Tylko teraz to już trzeba przestać do niego pisać. Co się tak na mnie patrzysz. Ja wszystko wiem…

HANKA patrzy na nią przerażona.

MELA No, wszystko co się ciebie i Zbyszka dotyczy — rozumiesz?

HANKA zakrywa twarz chustką.

MELA I nie trzeba się bać. Ja będę z wami. Ojca też na waszą stronę przekabacę. Wszystko się zmieni i gdy już ślub się odbędzie…

HANKA Ta co panienka mówi. Któż by się ze mną teraz ożenił?

MELA Jak to? kto?

HANKA A no któż by cudze dziecko wziął?

MELA zdziwiona

Cudze dziecko? O czym ty mówisz, Hanka? A może ty już wdowa, że masz dziecko? I tego Zbyszkowi nie mówisz…

HANKA po chwili

Cóż panienka mówi, że wszystko wie!

MELA No… niby ty i Zbyszko. To będzie mezalians, ale trudno…

HANKA milczy, gryzie róg chustki i patrzy w ziemię.

MELA Dlaczego nic nie mówisz, Hanka? Dlaczego ciągle płaczesz? Przecież ja do ciebie z najlepszą intencją. Nie płacz!… to się jakoś ułoży.

HANKA rycząc

Nic się nie ułoży… pomsta na mnie… nieszczęście… och, czemu się ja rodziłam…

MELA Boże… nie płacz, Hanka…

HANKA A żebym nogi połamała, nimem tu nastała!

MELA Hanka! nie płacz, bo mnie serce pęknie.

pochyla się nad nią.

HANKA Niech mnie panienka puści!…

SCENA X

Mela — Hanka — Juliasiewiczowa

JULIASIEWICZOWA Jest tu kto? W kuchni drzwi otwarte…

spostrzega Melę i Hankę

Cóż wy tu robicie po ciemku?

Hanka ucieka

Co Mela ma za konszachty ze sługą?

MELA podniecona

To nie żadne konszachty, tylko to całkiem co innego. Hanka jest bardzo nieszczęśliwa, a ja ją pocieszam.

JULIASIEWICZOWA Najlepiej zapal lampę.

Mela zapala lampę

I dlaczegóż to Hanka taka nieszczęśliwa?

MELA Och! to straszna historia.

JULIASIEWICZOWA Niech mi ją Mela powie.

MELA Nie mogę, ciociu… nie mogę… ale to jest okropne… to może się strasznie skończyć.

JULIASIEWICZOWA Najlepiej mi powiedzieć — może ja znajdę jaką radę.

MELA To prawda. Ciocia taka mądra, to najlepiej potrafi z mamcią sobie poradzić.

Siadają przy stole pod lampą.

JULIASIEWICZOWA A cóż tu mama będzie mieć do czynienia?

MELA Jak to? ona głównie.

po chwili

Ja cioci powiem — wszystko jak na spowiedzi — ale ciociu, jak ciocia mnie zdradzi, że to ja… to… już nie wiem co. Ciociu, ciociu!… tu stało się nieszczęście. Zbyszko zakochał się w Hance.

JULIASIEWICZOWA parska śmiechem

Tylko tyle?

MELA Ciociu! niech się ciocia nie śmieje. To Bóg wie co z tego może być, bo mama nie pozwoli na to małżeństwo. Zobaczy ciocia.

JULIASIEWICZOWA Najprzód — skąd to wiesz?

MELA Ja… podpatrzyłam. Niechcący! Jak Bozię kocham. Ja zaraz potem oczy zamknęłam.

JULIASIEWICZOWA Lepiej było przedtem. Cóżeś widziała?

MELA Ciociu! oni się muszą pobrać… Oni się już całują!

JULIASIEWICZOWA śmieje się

No, skoro się już całują…

MELA Tak, tak. Ja odkąd to zobaczyłam, to sypiać nie mogę już zupełnie. Co sobie przypomnę, to mną coś tak dziwnie zatarga. I płakać mi się chce, i smutno, i miło… Ale to ja. A mama to z pewnością Zbyszka przeklnie.

JULIASIEWICZOWA Nie bój się, cielątko. Mama Zbyszka za to nie przeklnie.

MELA Żeby to jeszcze tylko — ale jest jeszcze dużo, dużo komplikacji. Jest jeszcze finanz wach tam na wsi i potem to już nie wiem… jest jeszcze cudze dziecko.

JULIASIEWICZOWA Cudze dziecko?

MELA No tak. Hanka mówiła.

JULIASIEWICZOWA zainteresowana

No… no… jak mówiła?

MELA Ja jej mówię — pójdziesz za mąż — niby za Zbyszka ja ciągle myślałam. A ona nie płacze, ale ryczy, i woła — a! kto mnie teraz z cudzym dzieckiem weźmie!

JULIASIEWICZOWA Tak powiedziała?

MELA Ciociu, ja nigdy nie kłamię. Tylko… ja tego wszystkiego ani weź pokombinować nie mogę. A ciocia co rozumie?

JULIASIEWICZOWA Rozumiem! Rozumiem!

MELA opierając się o stół

Niech mi ciocia wytłumaczy. Moja najdroższa…

JULIASIEWICZOWA Nie, panienko. Ja ci tego nie wytłumaczę. Tylko niech Mela pamięta. Trzymać języczek za zębami. Ani słowa o tym do nikogo! Ani słowa. I dalej nie podpatrywać… Jakby się co znów zobaczyło — oczy zamknąć.

MELA A ciocia się tym zajmie.

JULIASIEWICZOWA Może…

MELA Moja ciociu święta. Oni się jeszcze wykradną albo zabiją. Tak było w Kijowie… Cicho… Zbyszko!

SCENA XI

Też same — Zbyszko

Ubrany jak do wyjścia.

JULIASIEWICZOWA Jak się masz. Wychodzisz?

ZBYSZKO Tak.

JULIASIEWICZOWA Znów się puszczasz?

ZBYSZKO Znów.

JULIASIEWICZOWA Siedziałeś przecież częściej już w domu.

ZBYSZKO Widocznie mam już dosyć.

JULIASIEWICZOWA Szkoda — lepiej wyglądasz. Utyłeś trochę.

MELA Zbyszko — zaraz wrócą wszyscy — będzie herbata.

ZBYSZKO Nie czekajcie na mnie.

MELA Mama będzie znów zła.

ZBYSZKO Dajcie mi spokój!

JULIASIEWICZOWA Mógłbyś być grzeczniejszy.

ZBYSZKO Po co?

JULIASIEWICZOWA Choćby ze mną… tak się zachowujesz…

ZBYSZKO Moja droga — raz chcesz, aby ci uchybiać i aż prosisz się o to, to znów aby cię szanować. Wybierz już raz — matrona czy kokota.

JULIASIEWICZOWA wściekła

Najlepiej zrobię, jeśli z takim brutalem mówić nie będę.

ZBYSZKO Najlepiej. A przestań się malować, bo wyglądasz jak kamienica odnowiona na przyjazd cesarza. Bądź zdrowa…

JULIASIEWICZOWA Tak!… ej, żebyś nie pożałował twojej brutalności.

ZBYSZKO Ja nigdy niczego nie żałuję!

Wychodzi.

MELA On znów taki zły, jak dawniej. I z Hanką się tak kłócili! tak kłócili! O! mamcia idzie przez kuchnię.

SCENA XII

Dulska — Hesia — Juliasiewiczowa — Mela — później Dulski

DULSKA do Juliasiewiczowej

Jak się masz… Cała jestem wzburzona.

JULIASIEWICZOWA O cóż chodzi.

DULSKA W tramwaju. Znów awantura. Jak Hesia siedzi, to przecież wygląda na dziecko, co nie ma metra wysokości. Mówię jej — skurcz się…

HESIA E! proszę mamy…

DULSKA Ona na złość się wyciąga i zaraz potem z konduktorem secesja⁹ — wszyscy się patrzą…

JULIASIEWICZOWA Ach! bo o ten cent czy dwa.

DULSKA Kto nie szanuje grosza, ten nie wart… Hanka, nakrywaj! My tu pijemy herbatę teraz, bo piec w jadalni coraz gorszy.

JULIASIEWICZOWA Czemu go ciocia nie poprawi?

DULSKA Albom ja głupia? I tak na przyszły rok nie będę tu mieszkać, tylko wynajmę. Wtedy mi lokator piec poprawi. Idę włożyć szlafrok. Hesia, przebrać się — Mela, zajmij się herbatą.

Wychodzi — Hanka nakrywa — Juliasiewiczowa obserwuje Hankę.

HESIA Dziś była marna lekcja — dobrze zrobiłaś, że cię nie było. Same sztubaki…

Wybiega.

JULIASIEWICZOWA Hanka! cóżeś tak zmizerniała?

HANKA Zęby mnie bolą.

JULIASIEWICZOWA Zęby?

Wchodzi Dulska.

DULSKA w szlafroku

Żywo samowar! bułki… wypijesz z nami herbatę?

JULIASIEWICZOWA Dobrze.

Wchodzi Mela — niesie książkę i koszyk z robotą — później Hesia z zeszytami i książkami — siadają przy stole — Dulska i Juliasiewiczowa siadają także przy frontowej stronie stołu.

DULSKA Szczęśliwa jestem, że już jestem w domu. Dla kobiety nie ma jak dom. Ja to zawsze powtarzać będę. Zawołajcie Zbyszka.

MELA Zbyszko wyszedł.

DULSKA Wyszedł?

MELA Ale pewnie zaraz wróci.

JULIASIEWICZOWA A mówiła ciocia, że się poprawił.

DULSKA Bo też tak jest. Przekonał się, że nie ma jak dom i rodzina. Musiało mu coś wypaść.

JULIASIEWICZOWA Wcale nie. Mówił, że mu już zbrzydł ten dom i ta rodzina.

DULSKA Mówił?

JULIASIEWICZOWA Tak. Przed chwilą. Zresztą nie mówił tak wyraźnie. Co mu tam zbrzydło… nie wiem. Dość że poszedł.

HESIA Będzie się znów lumpował.

DULSKA Patrz swego nosa. Z tym chłopcem już nie ma rady. Już mu tak dogadzam, żeby go tylko w domu przytrzymać.

JULIASIEWICZOWA znacząco

E! proszę cioci — może właśnie to dogadzanie osiąga przeciwny cel.

DULSKA Nie rozumiem. Przecież gdzie może być mu lepiej jak w rodzinnym kole?

JULIASIEWICZOWA Hm!…

DULSKA do Meli

Co ty za miny do ciotki wyprawiasz?

JULIASIEWICZOWA Do mnie? Zdaje się cioci. A co do tego rodzinnego koła…

DULSKA Co ty wiedzieć możesz o tym. Wiecznie tylko gdzieś latasz. I przyznam ci się nawet, że zaczynają coś o tobie mówić.

JULIASIEWICZOWA O każdym mówią.

DULSKA O tobie mówią to, co sama chcesz, aby mówili.

JULIASIEWICZOWA Na przykład?

DULSKA Że jesteś kokietka.

JULIASIEWICZOWA E!

DULSKA Wywołujesz taką opinię. Dlaczego o mnie tego nikt nie powie.

JULIASIEWICZOWA podrażniona

Mogłaby ciocia przy dziewczynkach nauk mi nie dawać.

DULSKA To są dzieci, więc nie rozumieją. A potem niech nawet słyszą. To będzie dla nich nauką na przyszłość — to ich nauczy, gdzie zaprowadzić może lekkomyślność i chęć przypodobania się.

Wchodzi Dulski — wita się z Juliasiewiczową skinieniem ręki — wyjmuje z kieszeni gazetę i siada koło stołu. Zaczyna czytać.

JULIASIEWICZOWA coraz więcej podrażniona

Doprawdy, że ciocia dziwnie pojmuje gościnność…

DULSKA Moja droga. Ja przede wszystkim pojmuję moralność i tę mam na względzie, czy tu w domu, czy…

JULIASIEWICZOWA To znaczy, że moje życie jest niemoralne?

DULSKA Na zewnątrz… Ciągle cię widzą na ulicy.

JULIASIEWICZOWA Nie mogę chodzić po dachach.

DULSKA Ufarbowałaś włosy na rudo. Gdzie widziałaś uczciwą kobietę z rudymi włosami?

JULIASIEWICZOWA No… tego już nadto.

DULSKA Wczoraj na przykład — Krężlowa mówiła…

JULIASIEWICZOWA wstając

E! już dosyć tego. Doprawdy — ciocia uwzięła się, aby mnie denerwować. Ja do cioci spraw nie zaglądam. A może także niejedno dałoby się powiedzieć.

DULSKA Proszę, proszę. Moje sumienie jest czyste i nie boję się dnia białego.

JULIASIEWICZOWA No… już lepiej tu w biały dzień nie zaglądać… Dopatrzyć by się tu można nie jednego. A zresztą niech mnie ciocia nie wyzywa, bo doprawdy…

DULSKA wyzywająco

Proszę — proszę powiedzieć, proszę się nie krępować.

JULIASIEWICZOWA Mam wzgląd na dzieci.

DULSKA Hesia, Mela — proszę wyjść! Felicjan, i ty zabieraj się także…

Hesia, Mela wychodzą — Dulski bierze gazetę, idzie do sypialni.

Proszę cię — jesteśmy same. Mów, co mi masz powiedzieć.

JULIASIEWICZOWA Doprawdy, że ciocia zasługuje na to, ażeby się dowiedziała. I to cioci powiem, że jeżeli ciocia do mego domu zagląda, to przede wszystkim ciocia powinna swój z brudów oczyścić.

DULSKA U mnie nic brudnego się nie dzieje. A przynajmniej po ulicach mój dom nie jest głośny.

JULIASIEWICZOWA Będzie, będzie… jak się porządnie rozkrzyczy w swoim czasie.

DULSKA Cóż to za iluzje¹⁰?

JULJASIEWICZOWA Wytłumaczę, jak mnie ciocia na chrzciny poprosi.

DULSKA Moja pani! niesmaczne żarty. Ja i Felicjan dawno już głupstwa wybiliśmy sobie z głowy.

JULIASIEWICZOWA Ja też nie mówię, że ciocia będzie matką ale — babką.

DULSKA Co? jak?

JULIASIEWICZOWA Zbyszko się o to postarał.

DULSKA Zbyszko? Zbyszko?

JULIASIEWICZOWA I… Hanka.

DULSKA Jezus, Maria! Co? jak? Kłamiesz — kłamiesz. Chcesz mnie chyba zabić! Strach! Nie dość, że mnie delożowali¹¹ stróża, jeszcze takie coś wymyślają.

JULIASIEWICZOWA Ja? kłamię? Najlepiej niech ciocia sama się Hanki zapyta.

DULSKA Szkandal!… Hanka!… Hanka!… chodź tu w tej chwili…

JULIASIEWICZOWA Ja wolę tego nie słyszeć. Idę do dziewcząt. A jak ciocia się przekona, że nie skłamałam, to mnie ciocia przeprosi.

DULSKA Jutro rano! Hanka! Hanka!

Juliasiewiczowa wychodzi szybko — wpada Hanka z bielizną do magla.

SCENA XIII

Dulska — Hanka

HANKA Wielmożna pani wołała? Ja do magla…

DULSKA Hanka! odpowiadaj — ale tak jak przed księdzem. Czy to prawda, że ty… że ty jesteś… że…

Hanka cofa się pod ścianę i stoi nieruchoma z oczyma szeroko otwartymi — Dulska naprzeciw niej, groźnie w nią wpatrzona.

DULSKA Odpowiadaj!

HANKA z wysiłkiem

Tak… proszę wielmożnej pani…

DULSKA Może kłamiesz? może chcesz naciągnąć…

HANKA Nie kłamię.

DULSKA Jak Boga chcesz mieć przy skonaniu?

HANKA Jak Boga chcę mieć przy skonaniu!

Długa chwila milczenia — Hanka stoi nieruchoma, oparta plecami o ścianę. Po jej twarzy płyną duże ciężkie łzy.

DULSKA po chwili

Oddam ci książeczkę — zapłacę do pierwszego i wynoś się.

HANKA Ja wolę pójść zaraz.

DULSKA opamiętywując się

Tak będzie lepiej. Pakuj się… połóż bieliznę. Ja takich dziewczyn, co o swoją dobrą sławę nie dbają, nie mogę u siebie trzymać. Wyniesiesz się zaraz… Idę po książeczkę.

Wychodzi do sypialni — Hanka stoi nieruchoma chwilę, wreszcie ociera twarz i kieruje się do kuchni — Juliasiewiczowa wychodzi z pokoju dziewcząt.

SCENA XIV

Juliasiewiczowa — Hanka — później Mela — Zbyszko

JULIASIEWICZOWA Hanka!

HANKA Co?

JULIASIEWICZOWA Co się stało?

HANKA z wybuchem płaczu

Wielmożna pani wyrzuca mnie…

JULIASIEWICZOWA Zobacz się z panem Zbyszkiem.

HANKA Ale… co mi tam! niech ich za moją krzywdę!

Wypada do kuchni.

MELA Ciociu! ciociu! i co? i co? ja się tak boję!

JULIASIEWICZOWA Idź do siebie. Nie pokazuj się.

MELA Boże mój! Ciociu, niech ich ciocia nie opuszcza

Juliasiewiczowa wpycha ją do pokoju dziewcząt — wchodzi Zbyszko.

ZBYSZKO do Juliasiewiczowej

Ty tutaj? to dziwne… tam twój oficer spaceruje przed bramą i czeka.

JULIASIEWICZOWA A tobie co do tego? Patrz lepiej, żebyś tu nie miał to, na coś zasłużył.

ZBYSZKO Cóż to za ton?

JULIASIEWICZOWA To ty zmień twój ton. Będziesz ty inaczej za chwilę śpiewał. Wydały się twoje sprawki z Hanką.

ZBYSZKO A… psia krew!

JULIASIEWICZOWA Aha! klnij. Dużo ci pomoże. Matka Hankę teraz wypędza. Ciekawa jestem, co twój honor uwodziciela każe ci teraz zrobić dla twej… ofiary.

Śmieje się ironicznie.

ZBYSZKO chwyta za kapelusz

Żmija!

JULIASIEWICZOWA Byłam pewna. Kapelusz w rękę i fiut! Najlepszy punkt wyjścia.

ZBYSZKO Milcz! Nie doprowadzaj mnie do pasji.

SCENA XV

Dulska — Juliasiewiczowa — Zbyszko

DULSKA w ręku książeczka

Hanka! A ty tu? Nie wychodź!… Mam z tobą porachunek.

ZBYSZKO Tak, tak. Wiem już o co chodzi. I… pokazałaby mama wiele taktu, gdyby o tym nie mówiła.

DULSKA Taktu? taktu? Ty śmiesz mówić o takcie? ty, który taki skandal wywołałeś pod rodzicielskim dachem. Jak się to rozniesie po ulicy, to chyba dom sprzedać i wynieść się do Bruchowic, czy na Zamarstynów.

ZBYSZKO To moja rzecz.

DULSKA Bezwstydnik! do tego doprowadzić, żeby mi potem byle kto oczy tym wykalał.

JULIASIEWICZOWA O, przepraszam! tym byle kto — to mam być ja?… Tego już zanadto. I to ciocia tak mówi? A czy wie ciocia, że ja potrzebuję tylko dwa słowa powiedzieć, aby ta śliczna historia inaczej wyglądała.

DULSKA Co powiesz, to będzie kłamstwo. Takiej jak ty nikt nie uwierzy.

JULIASIEWICZOWA Jaka ja jestem, to jestem. Ale nigdy nie dopuściłabym się tego, czego się tu dopuszczono.

do Zbyszka

Wiedz o tym, że ciocia o Hance od początku wiedziała.

DULSKA Nieprawda.

JULIASIEWICZOWA Aha!… nieprawda. Przez palce się patrzyło… przez palce… dopiero teraz, jak grozi głośny skandal, to na Zbyszka — na Hankę…

ZBYSZKO A to ładna historia. I w jakim celu?

JULIASIEWICZOWA Żebyś w domu siedział…

ZBYSZKO A! rozumiem!

DULSKA Ona kłamie!

ZBYSZKO Ona prawdę mówi. To bardzo na maminą moralność patrzy.

DULSKA bije pięścią w stół

Kłamie!

JULIASIEWICZOWA tak samo

Nie kłamię!

ZBYSZKO tak samo

Prawdę mówi. Ja to czuję! Ja to wiem! To jest to, co tu pełza tak brudno, tak ohydnie — co to za ścianę byle nie wyszło. Ale kto wiatr sieje, ten burzę zbiera!

biegnie do kuchni

Hanka!

Mela i Hesia ukazują się na progu.

DULSKA Zbyszek!

ZBYSZKO A chce mama wiedzieć co zrobię? chce mama wiedzieć? Ja się z Hanką ożenię!

DULSKA Jezus, Maria! Szlak mnie trafi.

MELA Mamo! przebacz im! błogosław!

DULSKA Odczep się!

Zbyszko wciąga Hankę.

ZBYSZKO Hanka! rzuć te łachy! zostaniesz tutaj na zawsze.

HANKA Kiedy mi pani wypowiedziała.

ZBYSZKO Zostaniesz! Ja się z tobą żenię.

HANKA Rany boskie!

DULSKA Ja nie pozwolę.

ZBYSZKO To się na nic nie zda.

JULIASIEWICZOWA Zbyszko! upamiętaj się!…

DULSKA do Dulskiego, który wszedł i patrzy zdumiony

Felicjan! widzisz!… jaką twój syn daje nam synową?

Dulski zainteresowany podchodzi

No… ruszże się… ty ojciec… przeklnij go, czy co, może się upamięta.

ZBYSZKO To na nic. Tak będzie… Niech raz taka szpetota unurza się we własnym błocie.

DULSKA Rany boskie! Jak mi się kto spyta, jak moja synowa z domu…

ZBYSZKO To powie mama, że nie z domu, ale z chałupy. To będzie najgorsza kara… Hanka, padnij do nóg i proś o błogosławieństwo…

HANKA Proszę wielmożnej pani… ja… przecież…

DULSKA Idź precz!… Felicjan, odezwij się!

DULSKI A niech was wszyscy diabli!!!

Odchodzi do sypialni.

DULSKA pada na kanapę

Nie wytrzymam — daję słowo — nie wytrzymam.

ZBYSZKO Siadaj, Hanka — siadaj rzędem obok mamy. Teraz tu twoje miejsce…

Sadza gwałtem Hankę na kanapę.

JULJASIEWICZOWA Zbyszko!

Dzwonek — Hanka się zrywa i chce biec otworzyć.

ZBYSZKO Siedź! nie ruszaj się.

HANKA Ja chcę otworzyć…

HESIA Ktoś idzie.

ZBYSZKO sadza gwałtem Hankę — i, stając na progu przedpokoju, mówi

Niech kucharka idzie otworzyć i powie, że obie panie Dulskie przyjmują!

Zasłona spada.