V

— Pietrek, przynieś no drewek — krzyknęła sprzed domu Hanka, rozmamłana była całkiem i omączona przy wyrabianiu chleba.

W szabaśniku¹ huczał już tęgi ogień, przegarniała go raz po raz i leciała obtaczać bochny i wynosić je w ganek, na deskę ździebko² wystawioną w słońcu, bych³ prędzej rosły. Zwijała się siarczyście, gdyż ciasto prawie już kipiało z wielkiej dzieży⁴, przyokrytej⁵ pierzyną.

— Józka, dorzuć do pieca, bo trzon jeszczek⁶ czarniawy!

Ale Józki nie było, a Pietrek też się nie kwapił⁷ z posłuchem, nakładał w podwórzu gnój, oklepując czubaty wóz, bych⁸ się nie roztrzęsał⁹ po drodze, i spokojnie poredzał¹⁰ ze ślepym dziadem, któren¹¹ pod stodołą wykręcał¹² powrósła¹³.

Popołudniowe słońce tak jeszcze przypiekało, że ściany popuszczały żywicą, parzyła ziemia i powietrze prażyło kiej¹⁴ żywym ogniem, że już ruchać się¹⁵ było ciężko. Muchy jeno¹⁶ kręciły się z brzękiem nad wozem i konie dziw nie porwały postronków i nóg nie połamały szarpiąc się i oganiając od ukąszeń.

Nad podwórzem wisiała senna, przygniatająca spieka¹⁷, przejęta ostrym zapachem gnoju, że nawet ptaki w sadzie pocichły, kury leżały pod płotami kieby¹⁸ nieżywe, a prosiaki z pojękiwaniem rozwalały się w błocie pod studnią, gdy naraz dziad zaczął srogo kichać, bowiem z obory zawiało jeszcze barzej¹⁹.

— Na zdrowie wama²⁰, dziadku!

— Nie z trybularza wieje, nie, a chociem²¹ i tego zwyczajny²², ale zawierciło w nosie gorzej tabaki.

— Kto czego zwyczajny, to mu smakuje!

— Głupiś, cóż to, łajno jeno²³ wywąchuję po świecie!…

— Rzekłem, bo mi się przybaczyło²⁴, co tak mi pedział²⁵ mój dziadźka we wojsku, kiej²⁶ me²⁷ przy uczeniu pierwszy raz sprał po pysku…

— I wzwyczaiłeś się do tego, co? Hi! hi! hi!…

— Hale, bogać ta, kiej²⁸ rychło²⁹ sprzykrzyła mi się taka nauka, że przycapiłem ścierwę w jakimś kącie i tak mu pysk wyrychtowałem, jaże³⁰ spuchnął niby bania. Już me³¹ potem nie bijał³²…

— Długoś to służył?

— A całe pięć roków! Nie było się czym wykupić, to i musiałem rużie dźwigać. Jeno³³ zrazu, pókim był głupi, to potyrał³⁴ mną, kto chciał, i biedym się najadł, ale kamraty me³⁵ nauczyły, że jak czego brakowało, tośwa³⁶ zworowali abo dała jedna dzieucha³⁷, służanka, bom obiecał się z nią ożenić! A jak me³⁸ przezywały od kartoszków³⁹, jak się śmiały z mojej mowy i naszego pacierza…

— A poganiny zapowietrzone, śmiały się z pacierza.

— Tom każdemu z osobna pomacał żebra i poniechały⁴⁰!

— Cie, takiś to mocarz!

— Mocarz, nie mocarz, ale trzem radę dam! — przechwalał się z uśmiechem.

— Byłeś to na wojnie, co?

— Jakże, przeciem z Turkami wojował. Pokorzylim⁴¹ ich do cna!

— Pietrek⁴², kajże⁴³ to drzewo? — zawołała znowu Hanka.

— A tam, kaj było przódzi⁴⁴! — odburknął pod nosem.

— Dyć⁴⁵ gospodyni cię woła — upominał nasłuchujący dziad.

— Niech woła, a juści⁴⁶, może jeszczek⁴⁷ statki⁴⁸ mył będę!

— Głuchyś czy co? — wrzasnęła wybiegając przed dom.

— W piecu palił nie będę, nie do tegom się godził! — odkrzyknął.

Wywarła na niego gębę po swojemu.

Ale parob bardzo hardo odszczekiwał, ani myśląc posłuchać, a kiej⁴⁹ go jakimś słowem barzej dojena⁵⁰, wraził⁵¹ widły w gnój i zawołał ze złością:

— Nie z Jagusią macie sprawę, nie wygonicie me⁵² krzykiem.

— Obaczysz, co ci zrobię! Popamiętasz! — groziła dotknięta do żywego i już rozeźlona tak zwijała się kole chleba, jaże⁵³ tuman mąki zapełnił izbę i buchał przez okna. Mamrotała jeno na zuchwalca wynosząc chleby w ganek, to dorzucając drewek do pieca albo i wyzierając⁵⁴ za dziećmi. Strudzona już była z pracy i spieki⁵⁵, bo w izbie gorąc⁵⁶ jaże dusił, a w sieniach, kaj⁵⁷ się buzowało w szabaśniku, też ledwie odzipnął⁵⁸, że przy tym i muchy, od których roiły się ściany, brzęczały nieustannie i cięły wielce dokuczliwie, to prawie z płaczem oganiała się gałęzią i tak już była spocona i rozdrażniona, że robiła coraz wolniej i niecierpliwiej.

Właśnie ostatni nabier⁵⁹ ciasta wygniatała, gdy Pietrek wyjechał z podwórza.

— Poczekaj, dam ci podwieczorek!

— Prrr! A zjem, niezgorzej już mi kruczy⁶⁰ w brzuchu po obiedzie.

— Mało to ci było?

— I… płone⁶¹ jadło, to przelatuje przez żywot⁶² kiej bez sito.

— Płone! widzisz go! Cóż to, mięso będę ci dawała? Sama po kątach też nie chlam⁶³ kiełbasy. Drugie⁶⁴ na przednówku i tego nie mają. Obacz no, jak to żyją komornicy.

Postawiła w ganku dzieżkę⁶⁵ zsiadłego mleka i bochen.

Przysiadł łakomie do jadła i z wolna się nadziewał⁶⁶ podrzucając niekiej⁶⁷ glonki chleba boćkowi, któren⁶⁸ przygrajdał się ze sadu i warował przy nim kiej⁶⁹ pies.

— Chude, sama serwatka — mruczał podjadłszy już nieco.

— A może byś chciał samej śmietany, poczekaj.

Zaś kiej⁷⁰ się nałożył do syta i brał za lejce, dorzuciła uszczypliwie:

— Zgódź się do Jagusi, ona ci tłuściej będzie dawała.

— Pewnie, bo póki tu ona była gospodynią, nikto⁷¹ głodem nie przymierał — zaciął konie batem, wóz wsparł ramieniem i ruszył.

Utrafił ją w słabiznę⁷², ale nim się zebrała odpowiedzieć, odjechał.

Jaskółki zaświegotały pod strzechą i stado gołębi opadło z gruchaniem na ganek, a kiej⁷³ je spędzała, doszedł ją ze sadu jakiś kwik, zlękła się, że świnie pyszczą⁷⁴ po cebuli, ale na szczęście to jeno⁷⁵ sąsiedzka maciora ryła się pod płot.

— Wsadź jeno ryj, a spyszcz, to już ja cię przyrychtuję⁷⁶.

A ledwie wzięła się znowu do roboty, kiej⁷⁷ bociek hycnął na ganek, przyczaił się ździebko⁷⁸ i popatrzywszy to jednym, to drugim okiem, jął kuć w bochny łykając ciasto wielkimi kawałami.

Wypadła na niego z wrzaskiem.

Uciekał z wyciągniętym dziobem robiąc gwałtownie gardzielem, a kiej go już doganiała, bych zdzielić drewnem, poderwał się i frunął na stodołę i długo tam stojał⁷⁹ klekocąc a wycierając dziób o kalenicę⁸⁰.

— Czekaj, złodzieju, jeszcze ja ci kulasy⁸¹ poprzetrącam — groziła obtaczając na nowo podziurawione bochenki.

Przyleciała Józka, więc na niej wszystko się skrupiło.

— Kaj⁸² się to nosisz⁸³? Cięgiem⁸⁴ ganiasz jak kot z pęcherzem! Powiem Antkowi, jakaś to robotna⁸⁵! Wygarniaj z pieca, a żywo⁸⁶!

— Byłam jeno u Płoszkowej Kasi. Wszystkie⁸⁷ w polu, a chudzinie⁸⁸ nawet wody nie ma kto podać.

— Cóż to jej, chora?

— Pewnikiem⁸⁹ ośpica⁹⁰, bo czerwona i rozpalona kiej⁹¹ ogień.

— A przynieś ze sobą chorobę, to cię dam do śpitala⁹².

— Juści, bom to już przy jednej chorej siadywała! Nie baczycie⁹³, jakem to przy was dulczyła⁹⁴, kiejście leżeli⁹⁵ w połogu⁹⁶. — I już trajkotała dalej po swojemu, spędzając muchy z ciasta i bierąc⁹⁷ się do wygarniania węgli z pieca.

— Trza⁹⁸ będzie ludziom ponieść podwieczorek — przerwała Hanka.

— Zaraz poletę⁹⁹. Usmażyć to jajków Antkowi?

— A usmaż, jeno słoniną nie szafuj.

— Żałujecie to?

— Zaśby¹⁰⁰. Ale co za tłusto, to może być i Antkowi niezdrowo.

Dzieusze¹⁰¹ chciało się lecieć, to w mig uwinęła się z robotą i nim Hanka zalepiła piec, zabrała troje dwojaków¹⁰² z mlekiem, chleby we fartuszek i poleciała.

— Spojrzyj ta na płótno, czy wyschło, a z powrotem pomocz, jeszcze do zachodu przeschnie — zawołała oknem, ale Józka już była za przełazem, jeno piesneczka¹⁰³ leciała za nią i ze żyta mignęła kiej niekiej¹⁰⁴ konopiasta głowina.

Na podorówce pod lasem komornice rozrzucały gnój, jaki Pietrek dowoził, a przyorywał Antek.

Że zaś ziemia gliniasta, mimo niedawnego zbronowania, była spieczona i twarda, to skiby łupały się niby skały, a konie ciągnęły pług z takim wysiłkiem, jaże¹⁰⁵ rwały się postronki.

Antek, jakby wrośnięty w imadła, orał zawzięcie zapomniawszy o całym świecie, czasem chlastał biczem po końskich portkach, a częściej jeno cmokaniem je przynaglał, gdyż do cna ustawały, robota bowiem była ciężka i znojna, ale kwardą¹⁰⁶ i czujną ręką prowadził pług i rżnął skibę za skibą, kładąc posobnie¹⁰⁷ szerokie, proste zagony, boć rola szła pod pszenicę.

Wrony łaziły bruzdami wydziobując glisty, zaś gniady źrebiec, szczypiący trawę po miedzy¹⁰⁸, rwał się raz po raz do klaczy łakomie, sięgając matczynych wymion.

— Co mu się to przypomina, cycoń jeden — mruknął Antek śmigając go po kulasach¹⁰⁹, że zadarł ogona i skoczył w bok, on zaś orał dalej cierpliwie, tyle jeno przerywając skwarną cichość, co się ta niekaj¹¹⁰ ozwał do kobiet, ale tak już był umęczony pracą i spiekotą, że skoro Pietrek nadjechał, krzyknął w złości:

— Kobiety czekają, a ty wleczesz się kieby¹¹¹ szmaciarz!

— A juści, droga ciężka i koń ledwie już kulasami rucha.

— A po cóżeś tyla czasu stojał¹¹² pod lasem? Widziałem.

— Możecie obaczyć, piaskiem kiej kot nie zagarniam.

— Pyskacz ścierwa. Wio, stare, wio!

Ale konie ustawały coraz barzej, całe już okryte pianą, a i jemu, chocia był rozdziany do białych portek i koszuli, pot też zalewał twarz i ręce mdlały od pracy, że dojrzawszy Józkę zawołał radośnie:

— W sam czas przyszłaś, a to ostatnią parą dygujemy¹¹³.

Dociągnął skibę pod bór, konie wyłożył i rozkiełznawszy je puścił na trawiastą, podleśną drogę, a sam rzucił się w cień na kraju lasu i kiej¹¹⁴ wilk zgłodniały wyjadał z dwojaków, a Józka jęła mu trajkotać nad uszami.

— Ostaw me¹¹⁵, nie ciekawym twoich nowinek — warknął gniewnie, że odszczeknęła gniewnie i poleciała w las na jagody.

Bór stojał cichy, rozprażony, pachnący i kieby¹¹⁶ ździebko¹¹⁷ przymglały w słonecznej ulewie, że jeno¹¹⁸ niekiedy zaruchały się cichuśko zielone podszycia i z głębin buchał ciąg przejęty żywicą abo i jakieś pobłąkane głosy i ptasie śpiewania.

Antek rozciągnął się na trawie i kurzył¹¹⁹ papierosa, ale jakby przez coraz głębszą mgłę widział dziedzica skaczącego na koniu po podleskich polach i jakichś ludzi z tykami.

Wielgachne chojary¹²⁰, kieby z miedzi wykute, wynosiły się nad nim rzucając po oczach chwiejny i morzący śpikiem¹²¹ cień. Już się był całkiem zapadł w cichość, gdy zaturkotał jakiś wóz.

— Organistów parobek na tartak wozi, juści — pomyślał unosząc ciężką głowę i opadł z powrotem, ale już nie zasnął, gdyż ktosik¹²² wyrzekł: Pochwalony!

Komornice wychodziły posobnie¹²³ z lasu z brzemionami drzewa na plecach, zaś w końcu wlekła się Jagustynka, zgarbiona pod ciężarem prawie do ziemi.

— Odpocznijcie, a to wama¹²⁴ już oczy na wierzch wyłażą.

Przysiadła w podle¹²⁵, wspierając brzemię o drzewo i ledwie zipiąc.

— Nie la¹²⁶ was taka robota — szepnął ze współczuciem.

— Juści, co już całkiem opadłam ze sił.

— Pietrek, a gęściej kupki, gęściej! — krzyknął do parobka. — Czemuż to waju¹²⁷ nie wyręczą?

Jeno się skrzywiła odwracając zaczerwienione, bólne¹²⁸ oczy.

— Takeście jakoś zmiękli, że ani was tera poznać.

— I krzemień puści pod młotem — jęknęła zwieszając głowę — bieda chybciej przeżre człowieka niźli rdza żelazo.

— Ciężki latoś¹²⁹ przednówek nawet la¹³⁰ gospodarzy¹³¹.

— Kto ma jeno lebiodę¹³² z otrębami, temu nie potrza¹³³ mówić o biedzie.

— Bójcie się Boga, dyć przyjdźcież wieczorem, a znajdzie się jeszcze w chałupie jaki korczyk¹³⁴ ziemniaków. Odrobicie we żniwa.

Zapłakała rzewliwie, nie mogąc wykrztusić tego słowa podzięki.

— A może ta i co więcej najdzie Hanka — dodał z dobrością¹³⁵.

— Żeby nie Hanka, to byśwa¹³⁶ już byli pozdychali — zaszeptała łzawo. — Juści, co odrobię, kiedy jeno będzie potrza. I nie za siebie mówię. Bóg ci zapłać! Cóż ta ja, ten śmieć jeno, co się go trepem następuje, ani wiedząc o tym, i do głodu niezgorzej wezwyczajonam, ale jak te moje robaki kochane zapiskają: babulu, jeść! a nie ma czym zatkać głodnych brzuchów, to powiedam, cobym se te kulasy odrąbała abo i z tego ołtarza zdarła i poniesła do Żyda, bych się jeno najadły.

— To znowuj siedzicie z dziećmi?

— Matkam przeciek. Ostawię to samych w takiej biedzie! A latoś¹³⁷ jakby wszystko złe zwaliło się na nich. Krowa im padła, ziemniaki zgniły, że trza¹³⁸ było kupować do sadzenia, wiater¹³⁹ obalił stodołę, a do tego synowa po rodach ostatnich cięgiem¹⁴⁰ chorzeje i wszyćko¹⁴¹ ostało na tej boskiej Opatrzności.

— Juści, bo Wojtkowi jeno gorzałka¹⁴² pachnie i pilno do karczmy.

— Z biedy się niekiej¹⁴³ napijał, z czystej biedy, ale jak dostał w boru robotę, to ani już zajrzy do Żyda, niech drugie¹⁴⁴ zaświadczą — broniła syna gorąco. — Biedocie to kużden¹⁴⁵ kieliszek policzą! Pofolgował¹⁴⁶ se Jezusiczek we złości, pofolgował, no, żeby się tak zawziąć na jednego głupiego chłopa. I za co? Cóż to złego zrobił? — mamrotała podnosząc w niebo groźne, pytające oczy.

— Małoście to na nich pomstowali? — rzekł z naciskiem.

— Hale, wysłuchałby to Jezus głupiego szczekania! Juści — ale dodała jakby trwożniej i niespokojniej — kiej matka nawet wyklina dzieci, to i tak w sercu nie pragnie im krzywdy. We złości to i ozór nie pości. Jakże…

— Wypuścił to już Wojtek łąkę, co?

— Młynarz przynosił na nią całe tysiąc złotych, ale ja wzbroniłam, bo jak temu wilkowi wpadnie co w pazury, to mu już sam zły nie wyrwie. A może się jeszcze trafi kto drugi z pieniędzmi?

— Śliczna łąka, jak amen tak pewne dwa pokosy w rok, żebym tak miał grosz zapaśny! — westchnął oblizując się kiej kot do mleka.

— Już i Maciej chcieli ją kupować, że to rychtyk przylega do Jagusinego pola.

Drgnął na to imię, lecz dopiero w jakieś Zdrowaś¹⁴⁷ zapytał niby niechcący, wlekąc¹⁴⁸ oczami po polach, daleko.

— Co się to wyrabia u Dominikowej?

Ale przejrzała go w lot, prześmiech jeno¹⁴⁹ wionął po zwiędłych wargach, rozjarzyły się oczy i przysunąwszy się jęła¹⁵⁰ mówić bolejąco:

— A co! Piekło tam i tyla. W chałupie kiej¹⁵¹ po pochowku, jaże mrozi od smutku, a pociechy znikąd ni poratunku! Jeno oczy wypłakują i boskiego zmiłowania czekają! A już najbarzej Jagusia…

I kieby¹⁵² przędzę rozsnuwała różnoście¹⁵³ o Jagusinych smutkach, żalach i opuszczeniu. Mówiła gorąco, przypochlebiając mu się i jakby ciągnąc za język, ale milczał uparcie, gdyż z nagła rozparła go taka żrąca tęsknica, jaże¹⁵⁴ się cały rozdygotał.

Szczęściem, co powróciła Józka niosąc z pól zapaski czernic¹⁵⁵, nasypała mu jagód w kapelusz i zebrawszy dwojaki pobiegła w dyrdy¹⁵⁶ ku chałupie.

A Jagustynka nie doczekawszy się od niego ani słowa odpowiedzi jęła się dźwigać stękający.

— Poniechajcie! Pietrek, zabierz ich na wóz! — rozkazał krótko.

Chycił¹⁵⁷ się znowu pługa i jakiś czas cierpliwie krajał spieczoną, twardą ziemię, przyginał się w jarzmie kiej¹⁵⁸ wół, dawał się wszystek tej pracy, ale i tak nie zdusił tęsknicy.

Już mu się dłużył dzień, że raz po raz spozierał¹⁵⁹ na słońce i niecierpliwymi oczami mierzył pole, spory kawał leżał jeszcze do zaorania. Jurzył się¹⁶⁰ też w sobie coraz barzej i nie wiada¹⁶¹ laczego¹⁶² prał konie, a ostro krzykał na kobiety, bych¹⁶³ się prędzej ruchały¹⁶⁴! Tak go już cosik¹⁶⁵ ponosiło, że ledwie ścierpiał, i takie myśle¹⁶⁶ kłębiły się po głowie i przyćmiewały oczy, że coraz częściej pług mu się w rękach chybotał zadzierając¹⁶⁷ o kamienie, zaś pod lasem tak się był zarył¹⁶⁸ pod jakiś korzeń, aż krój¹⁶⁹ się oberwał.

Nie było sposobu dalej orać, zabrał więc pług na sanice i założywszy wałacha pojechał do dom¹⁷⁰ po nowy.

W chałupie było pusto i wszystko leżało rozbabrane i zamączone, a Hanka kłóciła się z kimś w sadzie.

— Paparuch! Na sprzeczki to czas ma! — mruczał idąc w podwórze, ale tam zeźlił się barzej, gdyż i ten drugi pług, któren¹⁷¹ wyciągnął spod szopy, zarówno był do niczego. Długo koło niego majstrował coraz niecierpliwiej, nasłuchując kłótni, bo Hanka już wykrzykiwała rozwścieklona:

— Zapłać szkody, to ci maciorę wypuszczę, a nie, to podam do sądu! Zapłać za płótno, co mi je zwiesną¹⁷² podarła na bielniku, i za te spyskane¹⁷³ ziemniaki. Mam świadków na wszystko! Widzisz ją, jaka mądra, będzie se świnie wypasała na moim! Nie daruję swojego! A na drugi raz to twojej maciorze i tobie kulasy¹⁷⁴ poprzetrącam! — jazgotała zajadle, że zaś i sąsiadka dłużną nie ostawała, to już kłóciły się na zabój, wytrząchając do się przez płoty zaciśniętymi pięściami.

— Hanka! — krzyknął zakładając se¹⁷⁵ pług na ramiona.

Przyleciała rozwrzeszczana i rozczapierzona kiej kokosz.

— A to wydzierasz się, jaże¹⁷⁶ na całą wieś słychać!

— Swojego bronię! Jakże, pozwolę to, bych¹⁷⁷ mi cudze świnie pyskały po zagonach! Tyla szkody robią, to mam być cicho? Niedoczekanie, nie daruję! — wykrzykiwała, jaże¹⁷⁸ przerwał jej ostro:

— Ogarnij się, a to wyglądasz kiej¹⁷⁹ nieboskie stworzenie!

— Hale, do roboty będę się przybierała kiej do kościoła, juści¹⁸⁰.

Popatrzył na nią wzgardliwie, boć wyglądała, jakby ją kto wyciągnął spod łóżka, i rzuciwszy ramionami poszedł.

Kowal był przy robocie; już z dala szczękały brzękliwe, mocne głosy młotów, a w kuźni huczał ogień i było gorąco kiej w piekle. Michał właśnie był odkuwał z pomocnikiem jakieś grubachne sztaby, pot mu zalewał twarz umorusaną, ale kuł niestrudzenie i jakby z zajadłością.

— Komuż to takie sielne¹⁸¹ osie?

— Do Płoszkowego woza! Będzie woził na tartak!

Antek przysiadł na progu skręcając sobie papierosa.

Młoty wciąż biły zajadle, trzaskając nieustannie raz, dwa, raz, dwa, i czerwone żelazo bite ze wszystkiej mocy robiło się powolne¹⁸² kieby¹⁸³ ciasto, ugniatali go też na swoją potrzebę, jaże¹⁸⁴ cała kuźnia dygotała.

— Nie chciałbyś to wozić? — rzekł Michał wsadzając żelazo w ognisko i poruchując¹⁸⁵ miechem.

— A bo to me¹⁸⁶ młynarz dopuści, ponoć wzion¹⁸⁷ wożenie na spółkę z organistą i ze Żydami jest za pan brat.

— Konie masz, porządek¹⁸⁸ wszystek gotowy, a parob jeno się wałęsa kole¹⁸⁹ chałupy. Niezgorzej płacą — szepnął zachętliwie.

— Juści, co¹⁹⁰ przydałby się jakiś grosz na żniwo, ale cóż, młynarza przeciech¹⁹¹ o pomoc prosił nie będę.

— Trza¹⁹² by ci pomówić z kupcami.

— Abo to je¹⁹³ znam! Byś to chciał wstawić się za mną!

— Kiej prosisz, to pomówię, jeszcze dzisia¹⁹⁴ do nich poletę¹⁹⁵.

Antek cofnął się prędko przed kuźnię, gdyż znowuj¹⁹⁶ zagrały młoty i iskry sypnęły się deszczem ognistym i parzącym.

— Zaraz przyjdę, obaczę jeno¹⁹⁷, jakie to drzewo zwożą.

I na tartaku robota wrzała kiej¹⁹⁸ w ulu, traczka¹⁹⁹ już szła bez przerwy, piły z głuchym zgrzytem przeżerały długachne kloce, a woda z krzykiem waliła się z kół w rzekę i spieniona, zmordowana, gotowała się bełkotliwie w ciasnych brzegach. Z wozów zwalali chojary, ledwie okrzesane z gałęzi, aż ziemia jęczała, zaś sześciu chłopa obciesywało²⁰⁰ je do kantu, a drugie wynosiły deski na słońce.

Mateusz prowadził całą fabrykę, że co trochę widać go było w innej stronie, dzielnie zwijał się rządząc i bacznie wszystkiego doglądając.

Przywitali się przyjacielsko.

— A kajże²⁰¹ to Bartek? — pytał Antek rozglądając się po ludziach.

— Zmierziły mu się Lipce²⁰² i pociągnął za wiatrem.

— Że to poniektórych tak cięgiem²⁰³ telepie po świecie! Roboty widać masz na długo, tylachna²⁰⁴ drzewa!

— A chwaci²⁰⁵ na jaki rok abo²⁰⁶ i dłużej. Jak dziedzic ugodzi się ze wszystkimi, to z pół boru wytnie i przeda.

— Na Podlesiu znowuj²⁰⁷ dzisiaj rozmierzają ziemię.

— Bo już co dnia zgłasza się ktosik²⁰⁸ do zgody! Barany juchy, nie chciały cię słuchać, żeby gromadą się ugodzić, to dziedzic da więcej, a tera²⁰⁹ robią w pojedynkę, cichaczem, byle prędzej.

— Niektóren²¹⁰ człowiek to jak ten osieł: chcesz, bych²¹¹ ruszył naprzód, to ciągaj go za ogon! Pewnie co barany, dziedzic obrywa każdemu coś niecoś, bo z osobna się godzą.

— Odebrałeś to już swoje gronta²¹²?

— Jeszczek²¹³ nie wyszedł czas po śmierci ojcowej i nie można robić działów, alem se²¹⁴ już upatrzył pole.

Za rzeką pomiędzy olchami mignęła jakaś twarz, zdało mu się, że to Jagusia, więc chociaż pogadywał, ale już coraz niespokojniej latał oczami po gąszczach nadrzecznych.

— Taki gorąc, trza się iść wykąpać — rzekł wreszcie i poszedł w dół rzeki, niby to wybierając sposobne miejsce, ale skoro go skryły drzewa, puścił się pędem.

Juści, że ona to była. Szła z motyczką do kapusty.

— Jagusia! — zawołał zrównawszy się z nią.

Obejrzała się bacznie i rozeznawszy głos i jego twarz, wychylającą się ze szuwarów, przystanęła trwożnie, nie wiedząc zgoła, co począć, bezradna całkiem i spłoszona.

— Nie poznajesz me²¹⁵ to? — szepnął gorąco, próbując przejść do niej na drugą stronę. Ale rzeka w tym miejscu była głęboka, choć wąska zaledwie na jakieś parę kroków.

— Jakże, nie poznałabym cię to? — oglądała się lękliwie za siebie na kapuśnisko, kaj²¹⁶ czerwieniały jakieś kobiety.

— Kajże²¹⁷ się to kryjesz, że ani sposobu cię uwidzieć?

— Kaj? Wygnała me twoja z chałupy, to siedzę u matki…

— Dyć i o tym rad bym z tobą pomówił. Wyjdź, Jagno, wieczorkiem za smętarz. Powiem ci cosik, przyjdź! — prosił gorąco.

— Hale, żeby me kto jeszcze obaczył! Dosyć mam już za dawne… — odrzekła twardo. Ale tak molestował, tak skamlał, że skruszało jej serce, zaczynało jej być żal.

— A cóż mi to nowego powiesz? po cóż to me wołasz?

— Czym ci to już taki całkiem cudzy²¹⁸, Jaguś?

— Nie cudzy, ale i nie swój! Nie w głowie mi takie rzeczy…

— Jeno przyjdź, a nie pożałujesz. Bojasz²¹⁹ się za smętarz, to przyjdź za księży sad, nie baczysz²²⁰ to kaj²²¹? Nie baczysz, Jaguś?…

Jaże odwróciła głowę, takie pąsy na nią uderzyły.

— Nie pleć, dyć²²² mi wstydno… — zesromała²²³ się wielce.

— Przyjdź, Jaguś, choćby do północka czekał będę…

— To poczekaj… — odwróciła się nagle i poleciała na kapuśnisko.

Patrzył za nią łakomie i przejęły go takie luboście²²⁴ i takie płomia²²⁵ wzburzyły krew, że gotów był lecieć za nią i brać ją choćby na oczach wszystkich… Ledwie się już pohamował.

— Nic, jeno ta spieka²²⁶ tak me²²⁷ rozebrała²²⁸! — pomyślał rozdziewając się spiesznie do kąpieli.

Przechłodził się galancie²²⁹ i jął deliberować²³⁰ nad sobą.

— Że to człowiek słaby kiej²³¹ ten paździerz²³², bele²³³ co go poniesie…

Wstyd mu się zrobiło, rozejrzał się, czy aby go kto z nią nie widział, i usilnie rozważał wszystko, co mu o niej powiadali.

— Takaś to ty, jagódko, taka! — myślał ze wzgardą i jakby z żalem, ale naraz przystanął pod jakimś drzewem i stojał²³⁴ z przywartymi²³⁵ powiekami, bo jawiła mu się na oczach w całej swojej cudności.

— Cheba²³⁶ takiej drugiej nie ma na wszystkim²³⁷ świecie! — jęknął i strasznie zapragnął jeszcze raz ją widzieć, jeszcze raz ogarnąć ramionami, przycisnąć do serca i napić się z tych warg czerwonych, pić na umór ten miód słodki, pić do dna…

— Jeno ten ostatni razik, Jagusiu! ten ostatni! — szeptał błagalnie, jakby do niej. Długo potem przecierał oczy wodząc nimi po drzewach, nim się pomiarkował i poszedł do kuźni. Michał był sam i właśnie już się zabierał do pługa.

— A strzyma twój wóz takie ciężary? — spytał.

— Bylem jeno miał co kłaść…

— Kiej obiecuję, to jakbyś już miał na wozie.

Antek jął pisać kredą na drzwiach i rachować.

— Jeszczek²³⁸ do żniw zarobiłbym ze trzysta złotych! — rzekł radośnie.

— Akuratnie miałbyś na sprawę — ozwał się kowal od niechcenia.

Antek schmurzył się nagle i oczy zaświeciły mu ponuro.

— Zmora ta moja sprawa, co ją wspomnę, to mi wszyćko²³⁹ z rąk leci, że nawet żyć się odechciewa…

— Nie dziwota, jeno²⁴⁰ to me²⁴¹ zastanawia, że się za nijakim poratunkiem jeszcze nie rozglądasz.

— A cóż to poredzę?

— Trzeba by jednak coś zrobić! Jakże, dać się to pod nóż, kiej²⁴² ten cielak rzezakowi²⁴³?

— Głową muru nie przebiję! — westchnął boleśnie.

Michał kuł znowu z zajadłością, zaś Antek pogrążył się w niepokojące i strachliwe dumania i takie myśle²⁴⁴ go nawiedzały, jaże²⁴⁵ mienił się na twarzy i zrywał się z miejsca, bezradnie latając oczami po świecie; ale szwagierek dał mu się długo trapić szpiegując go jeno²⁴⁶ chytrymi ślepiami, aż w końcu rzekł cicho:

— Kaźmirz z Modlicy umiał se²⁴⁷ poredzić²⁴⁸…

— Ten, co to uciekł do Hameryki²⁴⁹?

— A ten sam! Mądrala, jucha, przewąchał pismo nosem.

— A bo mu to dowiedły²⁵⁰, że zabił tego strażnika?

— Nie czekał, jaże²⁵¹ mu dowiedą²⁵²! Nie głupi zgnić w kreminale²⁵³…

— Łacno²⁵⁴ mu było, kawaler.

— Ratuje się, któren²⁵⁵ musi. Ja cię ta do niczegój²⁵⁶ nie namawiam, abyś nie pomyślał, że mam w tym cosik swojego na widoku, a jeno²⁵⁷ powiedam²⁵⁸, jak to w przypadku robiły drugie²⁵⁹. Jak ci się żywnie podoba, tak zrób. Wojtek Gajda z Wolicy też ano wrócił z kreminału w same świątki. Cóż, dziesięć roków²⁶⁰ toć jeszczek²⁶¹ nie życie, można przetrzymać…

— Dziesięć roków, Jezus kochany! — jęknął chytając się za głowę.

— A tyle odsiedział w ciężkich robotach, juści, co karwas²⁶² czasu.

— Wszystko gotówem²⁶³ przenieść²⁶⁴, bele²⁶⁵ jeno nie siedzenie. Jezus! siedziałem te parę miesięcy, a już me²⁶⁶ się dur chytał²⁶⁷…

— A za trzy niedziele²⁶⁸ byłbyś już za morzami, niech Jankiel powie…

— Strasznie daleko! Jak to iść, wszyćko²⁶⁹ ciepnąć²⁷⁰, ostawić dom, dzieci, ziemię, wieś i w tyli²⁷¹ świat, na zawdy²⁷²! — Zgroza go przejęła.

— Tyla poszło dobrowolnie i ani komu w głowie wracać do tych rajów.

— A mnie nawet pomyśleć o tym straszno!

— Juści²⁷³, ale obacz Wojtka i posłuchaj, co rozpowiada o tym kreminale, to cię jeszczek barzej²⁷⁴ zafrasuje! Jakże, chłop ma niespełna czterdzieści roków, a do cna już posiwiał i zgarbaciał, żywą krwią pluje i kulasami²⁷⁵ ledwie powłóczy. Jeno patrzeć, jak pójdzie na księżą oborę²⁷⁶. Ale po co ci gadać, masz swój rozum, to się jego posłuchaj.

Przycichł w porę, zmiarkowawszy, że już w nim posiał niepokój, więc resztę zostawił czasowi, skrycie się jeno²⁷⁷ ciesząc z plonów, jakie spodziewał się zebrać. Ale skończywszy pług ozwał się wesoło:

— Poletę²⁷⁸ tera²⁷⁹ do kupców, a wóz gotuj na jutro, bo woził będziesz. O sprawie nie myśl, nie warto se²⁸⁰ psuć głowy, to ano będzie, co będzie i co Bóg miłosierny pozwoli. Przyjdę do cię wieczorem.

Ale Antek nie zapomniał tak zaraz; połknął te jego przyjacielskie powiadki²⁸¹ kiej²⁸² ryba przynętę i dławił się nią, darło mu ano wątrobę, jaże²⁸³ ledwie się ruchał pod grozą męczących pomyślunków²⁸⁴.

— Dziesięć roków! Dziesięć roków — szeptał niekiedy, drętwiejąc w strachu.

Mrok już zapadał, ludzie ściągali z pól, w obejściu podniósł się niemały rejwach²⁸⁵, gdyż Witek przygnał stado, a kobiety kręciły się kole²⁸⁶ udojów i obrządków, zaś na wsi jaże²⁸⁷ się trzęsło od przedwieczornych pogwarów i wrzasków dzieci, kąpiących się we stawie.

Antek wyciągnął wóz za stodołę, aby go przyrychtować i opatrzyć na jutro, ale wnet odechciało mu się wszystkiego, że jeno²⁸⁸ krzyknął na Pietrka, pojącego konie pod studnią:

— Nasmaruj wóz i wyporządź, będziesz od jutra woził na tartak.

Parob zaklął siarczyście. Nie szła mu w smak taka robota.

— Zawrzyj gębę i rób, co ci każą! Hanuś, daj trzy miarki owsa na obrok, a koniczyny przynieś im z pola, Pietrek, niech se podjedzą…

Hanka próbowała go rozpytywać, ale cosik²⁸⁹ jeno²⁹⁰ mruknął i pokręciwszy się po obejściu poszedł do Mateusza, z którym teraz żył w wielkim przyjacielstwie.

Mateusz tyle co jeno²⁹¹ był wrócił²⁹² z roboty i właśnie chlipał pod chałupą zsiadłe mleko la²⁹³ ochłody.

Skądciś, jakby ze sadu, sączyło się ciche, żałosne płakanie.

— Któż to tam tak skwierczy?

— A Nastusia. Urwanie głowy mam z tymi jamorami²⁹⁴: zapowiedzie²⁹⁵ już wyszły, ślub ma być w niedzielę, a Dominikowa wczoraj zapowiedziała przez sołtysa, jako gospodarka na nią zapisana i Szymkowi nie udzieli ani zagona, i do chałupy go nie puści. I święcie to zrobi, znam ja dobrze to sobacze nasienie.

— Cóż na to Szymek?

— A co, jak usiadł w sadzie rano, tak i dotąd tam siedzi kiej²⁹⁶ ten słup, że nawet Nastusi nie odpowiada, już się nawet bojam²⁹⁷, żeby mu się rozum nie popsuł.

— Szymek! — krzyknął w sad — a pódzi²⁹⁸ no do nas; przyszedł Boryna, to może ci co poredzi²⁹⁹…

Zjawił się po jakiejś minucie i usiadł na przyzbie nie witając się z nikim. Juści, co chłopak do cna był zmizerowany i wyschnięty kieby³⁰⁰ ta osinowa deska; jedne oczy mu gorzały, zaś w wychudzonej twarzy taiło się jakieś twarde postanowienie.

— I cóżeś umyślił? — pytał łagodnie Mateusz.

— A co, że wezmę siekierę i zakatrupię ją kiej³⁰¹ psa!

— Głupiś! bajanie ostaw do karczmy.

— Jak Bóg na niebie, tak ją zakatrupię. Cóż mi to ostaje, co? Grontu mi po ojcach zapiera, z chałupy me goni, spłaty nie daje, to cóż pocznę? Kaj się, sierota, podzieję, kaj? I żeby to me rodzona matka tak krzywdziła! — jęknął ocierając rękawem łzy, ale naraz porwał się i zakrzyczał: — Nie daruję, psiachmać, swojego, żebym miał za to zgnić w kreminale, a nie daruję!

Uspokoili go na tyla, co przymilkł i siedział chmurny, a tak nasrożony, że nawet nie odpowiadał na Nastusine łzawe szepty. Oni zaś deliberowali, jak by mu pomóc, ale cóż, kiej³⁰² nic z tego nie wychodziło, nie było bowiem sposobu na Dominikową. Aż dopiero Nastka odciągnąwszy na stronę brata cosik³⁰³ mu przełożyła.

— Kobieta i nalazła³⁰⁴ mądrą radę! — zawołał radośnie, wracając pod chałupę. — A to powieda³⁰⁵, bych³⁰⁶ kupić od dziedzica na Podlesiu ze sześć morgów na spłaty! Co, dobra rada? A matce można będzie pokazać starą panią, niech się wścieknie ze złości…

— Rada juści dobra jak każda rada, jeno gdzie pieniądze?…

— Nastusia ma swoje tysiąc złotych, na zadatek chwaci³⁰⁷…

— A kajże³⁰⁸ to jeszcze chałupa, lewentarz³⁰⁹, porządki³¹⁰, zasiewy?

— Kaj³¹¹? A tu! A tu! — wrzasnął naraz Szymek wyskakując przed nich a trząchając zaciśniętymi garściami…

— Tak się to mówi, ale czy uredzisz³¹²? — mruknął Antek niedowierzająco.

— Dajcie mi jeno ziemię, a obaczycie, dajcie! — zakrzyczał z mocą.

— To nie ma się co głowić, a jeno iść do dziedzica i kupować!

— Poczekaj, Antek, zaraz, niech no se wszyćko³¹³ w myślach ułożę…

— Obaczycie, jak sobie radę dawał będę! — gadał prędko Szymek. — A kto u matki orał? Kto siał? Kto zbierał? Dyć jeno ja sam! A źle to w roli robiłem, co? Wałkoń to jestem, co? Niech cała wieś powie, niech matka zaświarczy³¹⁴! Dajcie mi jeno³¹⁵ grunt, spomóżcie, braty rodzone, a to już wama³¹⁶ za to do śmierci się nie odsłużę. Pomóżcie, ludzie kochane, pomóżcie! — wołał śmiejąc się i płacząc na przemian, zgoła jakby pijany radosną nadzieją.

A kiej³¹⁷ się ździebko³¹⁸ uspokoił, zaczęli już wspólnie rozważać i deliberować nad tymi zamysłami.

— Bych³¹⁹ się jeno³²⁰ dziedzic zgodził na spłaty! — westchnęła Nastka.

— Poręczymy z Mateuszem, to widzi mi się, co i da.

Nastusia jaże³²¹ go chciała całować po rękach za tyla³²² dobrości.

— Zażywałem niezgorszej biedy, to wiem, jak drugim smakuje! — rzekł cicho, powstając do odejścia, bo się już było całkiem zmroczało nad ziemiami, jeno co niebo było jeszcze jasne i zorze dopalały się na zachodzie.

Antek stał czas jakiś nad stawem wagując się³²³ w sobie, w którą stronę pójdzie, lecz po chwili ruszył ku domowi.

Szedł jednak z wolna kieby³²⁴ pod przymusem, przystając co trocha ze znajomymi, na drogach bowiem było pełno ludzi, wałęsających się gadzin³²⁵ i dzieci. Przyśpiewki trzęsły się po opłotkach, kajś³²⁶ zakrzyczały przepłoszone gęsi, pod młynem wrzeszczały kąpiące się chłopaki, jakieś kumy kłóciły się po drugiej stronie stawu, jakby przed Balcerkami, a przenikliwy głos piszczałki przewiercał uszy.

Chociaż Antkowi nie było pilno i rad przystawał na drodze a z bele³²⁷ kim pogadywał, to w końcu stanął przed swoją chałupą. Okna stały wywarte³²⁸ i oświetlone, dziecko płakało pod ścianą, zaś z podwórza rozlegał się wrzaskliwy głos Hanki, a kiej niekiej³²⁹ jazgotliwe odszczekiwanie Józki.

Zawahał się znowu, ale kiej³³⁰ Łapa zaskomlał przy nim i jął wyskakiwać z radości, kopnął go w nagłym gniewie i zawrócił z powrotem na wieś. Dopadł dróżki proboszczowskiej, przemknął się kole³³¹ organistów tak cicho, że go nawet psy nie poczuły, i wsunął się pod księży sad, zaraz przy szerokiej miedzy, dzielącej Kłębową ziemię od księżych.

Nakrył go głęboki cień drzew galancie³³² rozrośniętych.

Księżycowy sierp zawisł już był na pociemniałym niebie i gwiazdy jęły się rozjarzać coraz migotliwiej; wieczór czynił się rosisty a silnie nagrzany, prawdziwie latowy³³³. Przepiórki wołały ze zbóż, od łąk dalekich leciały grubaskie³³⁴ pohukiwania bąków, zaś nad polami wisiała taka rozpachniona cichość, jaże³³⁵ w głowie się mąciło.

Ale Jagusia jakoś nie przychodziła.

Natomiast o jakieś pół stajania³³⁶ od Antka po miedzy spacerował proboszcz w białym obleczeniu i z gołą głową, tak pogrążony w odmawianiu pacierzy, iż jakby nie widział, co³³⁷ jego konie, pasące się na chudym, wytartym ugorze, przeszły miedzę i łakomie wżerały się w Kłębową koniczynę, która niby bór czerniała spaniale³³⁸ wyrośnięta i pokryta kwiatem.

Ksiądz cięgiem³³⁹ chodził mamrocąc pacierze, po gwiazdach włóczył oczami, a niekiej³⁴⁰ przystawał, pilnie nasłuchując, i gdy się jeno ruszyło co niebądź kajś³⁴¹ pod wsią, zawracał spiesznie, gderząc niby gniewnie na konie.

— A gdzieżeś to polazł, siwy? W Kłębową koniczynę, co? Widzicie ich, jakie to łajdusy! Smakuje wam cudze, co? A batem chceta po portkach? No, mówię, batem! — pograżał wielce srogo.

Ale koniska tak smacznie chrupały, jaże³⁴² księdzu zbrakło serca na wypędzenie ze szkody, więc jeno³⁴³ rozglądał się a prawił z cicha:

— No żrej jeden drugi, żrej… już się za to zmówi jaki paciorek za Kłębową duszę albo i wynagrodzi czym szkodę! Nygusy, jak się to przypinają do świeżej koniczyny!

I znowu chodził tam i z nawrotem, pacierze mówił i stróżował ani się spodziewając, jako Antek patrzy w niego, słucha i z coraz większą niespokojnością wyczekuje na Jagusię.

Przeszło tak z parę dobrych pacierzów, gdy naraz Antkowi przyszło na myśl podejść do niego a wyznać się ze swoich frasunków.

— Taki nauczony, to może prędzej najdzie jaką radę! — rozważał cofając się cieniami pod stodołę i dopiero za węgłem śmiało wyszedł na miedzę i głośno zachrząkał.

A ksiądz posłyszawszy, że ktoś nadchodzi, zakrzyczał na konie:

— Szkodniki paskudne! To ani z oczów spuścić, zaraz w cudze jak te świnie! Wiśta kasztan! — I uniesłszy³⁴⁴ ubieru³⁴⁵ wypędzał je z pośpiechem.

— Boryna! Jak się masz? — wołał rozpoznawszy go z bliska.

— Dyć³⁴⁶ szukam dobrodzieja, byłem już na plebanii.

— A wyszedłem zmówić pacierze i przypilnować konisków, bo Walek poleciał do dworu. Ale takie znarowione szkodniki, że niech Bóg broni, rady nie mogę sobie dać z nimi. Patrz, jak się Kłębowi wysypało koniczyny, jak bór! Z mojego nasienia… Za to moją tak wymroziło, że został się tylko rumianek i osty! — westchnął żałośnie, przysiadając na kamieniu. — Siadajże, to sobie pogadamy! śliczna pora! Za jakie trzy tygodnie zadzwonią kosy! No, mówię ci!…

Antek przysiadł w podle³⁴⁷ i zaczął z wolna rozpowiadać, z czym był przyszedł. Proboszcz słuchał uważnie, tabakę zażywał i na konie krzyczał raz po raz, kichając przy tym siarczyście.

— A gdzie! Ślepyś, że cudze? Widzisz je, świntuchy znarowione!…

Antkowi szło jakoś niesporo, zająkiwał się i plątał.

— Widzę, że ci coś ciężkiego dolega. Wyznaj się szczerze, to ci ulży, wyznaj! Przed kimże duszę wyżalisz, jak nie przed księdzem? — Pogładził go po głowie i uczęstował tabaką, że Antek nabrawszy śmiałości rozpowiedział mu wszystkie swoje frasunki.

Ksiądz długo ważył jego słowa, wzdychał i w końcu rzekł:

— Ja bym ci za borowego naznaczył pokutę kościelną: stawałeś w ojcowej obronie, a że był łajdus i luter, to niewielka stała się szkoda! Ale sądy ci nie darują. Najmniej posiedzisz ze cztery lata! I co ci tu radzić? Mój Boże, i w Ameryce ludzie żyją, i z kryminału też wracają. Ale jedno złe i drugie też nie lepsze.

Był za tym, żeby Antek uciekał choćby jutro, to znowu radził pozostać i odsiedzieć karę, a na ostatku powiedział:

— Jedno, co pewna: zdać się na Opatrzność i czekać zmiłowania Bożego.

— Hale, i wezmą me³⁴⁸ w dybki³⁴⁹, w Sybir pognają…

— Wielu jednak powraca, sam znałem niejednego…

— Juści, jeno³⁵⁰ co to po latach zastanę w chałupie, co? A bo to kobieta da sama radę? Zmarnuje się wszystko! — szeptał bezradnie.

— Z duszy serca rad bym ci pomógł, ale cóż ja mogę… Czekaj, mszę świętą odprawię do Przemienienia Pańskiego na twoją intencję. Zapędź mi konie do stajni, późno! No, mówię ci, późno, czas spać!

Antek tak był przejęty turbacjami³⁵¹, że wyszedłszy z księżego podwórza dopiero przypomniał sobie Jagusię i spiesznie do niej poleciał.

Juści, co już czekała skulona pod stodołą.

— Czekałam i czekałam!

Głos miała jakby schrypnięty od rosy.

— Mogłem się to księdzu wymówić? — Chciał ją objąć, odepchnęła go.

— Nie figle mi ta w głowie, nie ceckania!

— Dyć cię całkiem nie poznaję! — Czuł się dotknięty.

— Jakąś me ostawił, takusieńką i jestem…

— A niepodobna do się… — Przysunął się bliżej.

— Nie zafrasowałeś się o mnie bez³⁵² tyla czasu, a teraz się dziwujesz?

— Że już i barzej³⁵³ nie sposób, ale mogłem to przylecieć do cię, co?

— A ja ostałam jeno z trupem a ze zgryzotami! — Zatrzęsła się z zimna.

— I ani ci w głowie postało zajrzeć do mnie, co inszego miałaś w myślach!…

— Czekałeś to me³⁵⁴, Jantoś³⁵⁵, czekałeś? — wyjąkała niedowierzająco.

— I jak jeszcze! A to kiej³⁵⁶ ten głupi co dnia wisiałem u kraty i oczy wypatrywałem za tobą, i co dnia cię czekałem! — Nagły żal nim zatrząsł.

— Jezu kochany! A tak me skląłeś tam za brogiem! A takiś przódzi³⁵⁷ był zły! A kiej cię brali, to aniś spojrzał na mnie, aniś przemówił… Dobrze baczę³⁵⁸, miałeś to dobre słowo la³⁵⁹ wszystkich, nawet la psa jeno³⁶⁰ nie la mnie! To już myślałam, że się wścieknę!

— Nie miałem złości do cię, Jaguś, nie. Ale jak się dusza człowiekowi zapiecze w zgryzocie, to by i siebie, i wszystek świat wytracił…

Milczeli stojąc tuż przy sobie, biedro w biedro. Księżyc świecił im prosto w twarze. Dyszeli ciężko, szarpani gryzącymi spominkami³⁶¹, oczy im pływały w zakrzepłych łzach żalów i udręki.

— Nie tak to me³⁶² kiedyś witałaś! — rzekł smutnie.

Rozpłakała się nagle i rzewliwie kiej³⁶³ dzieciątko.

— Jakże cię to mam witać, jak? Małoś to me już pokrzywdził i sponiewierał, że tera³⁶⁴ ludzie patrzą na mnie kiej³⁶⁵ na tego psa…

— Ja cię sponiewierałem? To przeze mnie? — Gniew go przejął.

— A przez ciebie! Przez ciebie wygnała me³⁶⁶ z chałupy ta flądra, to świńskie pomietło! Przez ciebie poszłam na pośmiech całej wsi…

— A wójta to już nie baczysz³⁶⁷? a drugich, co? — buchnął groźnie.

— Wszyćko³⁶⁸ bez ciebie! Wszyćko! — szeptała coraz bardziej rozżalona. — A czemuś me do się zniewolił jak tego psa? Miałeś przecież swoją kobietę. Głupia byłam, a tyś me tak opętał, co już świata Bożego za tobą nie widziałam! I czemuś me potem ostawił samą, na pastwę?

Ale i on porwany żalami zasyczał przez zaciśnięte zęby:

— To ja ci kazałem ostać moją macochą? Ja cię też pewnie niewoliłem, byś się tłukła z każdym, kto jeno chciał, co?

— To po coś mi nie wzbronił? Byś me miłował, to byś me nie dał na wolę, nie ostawiłbyś me samej, a jeno strzegł przed złą przygodą, jak to drugie robią! — skarżyła się boleśnie i tak pełna niezgłębionego żalu, że już nie poredził³⁶⁹ się bronić. Odpadły go wszystkie złoście³⁷⁰, a serce się rozdygotało kochaniem.

— Cichoj, Jaguś, cichoj, dzieciątko! — szeptał z tkliwością.

— I taka krzywda mi się stała, to i ty powstajesz na mnie jak wszystkie, i ty, i ty! — szlochała wspierając głowę o stodołę.

Usadził ją przy sobie na miedzy i jął przygarniać do serca a tulić, a głaskać po włosach i obcierając jej twarz zapłakaną, całował jej wargi roztrzęsione i te oczy zalane gorzkimi łzami, te kochane a tak przesmucone oczy. Pieścił ją, przyhołubiał³⁷¹ i spokoił³⁷², jak jeno poredził, że już płakała coraz ciszej przywierając doń i z taką dufnością uwiesiła mu się na szyi a kładła głowę na jego piersiach jakby na tym matczynym sercu, kaj³⁷³ tak lubo jest wypłakiwać wszystkie boleście a smutki…

Ale Antkowi już się mąciło w głowie, bo takie luboście biły od niej i tak go rozprażało jej ciepło, że coraz zajadlej całował i coraz mocniej ogarniał ją sobą…

Zrazu ani miarkowała³⁷⁴, do czego idzie i co się z nią wyrabia. Dopiero kiej³⁷⁵ się już całkiem poczuła w jego mocy i kiej jął rozgniatać jej wargi rozpalonymi całunkami, zaczęła się szarpać a prosić lękliwie, prawie z płaczem:

— Puść me³⁷⁶, Jantoś! Puść! Loboga, bo bede³⁷⁷ krzyczeć!

Ale mogła się to już wydrzeć smokowi, kiej ściskał, jaże tchu brakowało i całą przejmował war i dygotania.

— Ostatni raz pozwól, ostatni! — skamlał ledwie już zipiąc.

Aż świat się z nią zakręcił i poleciała jakby na dno jakowegoś raju, a on ją wzion³⁷⁸, jak to kiedyś brał, zapamiętale, przez lubą moc kochania, i dawała mu się też jak kiedyś, w słodkiej udręce niemocy, na niezmierzone szczęście, na śmierć samą…

Jak kiedyś, mój Jezu! Jak dawniej! Jak zawdy³⁷⁹!

Noc stała rozgwiażdżona, księżyc wisiał wysoko w pół nieba; nagrzane, rozpachnione powietrze obtulało pola pośpione w niezgłębionej cichości; cały świat leżał bez tchu w upojnym zapomnieniu i w słodkiej pieszczocie niepamięci.

A i w nich nie było już pomiarkowania o niczym, nic, kromie³⁸⁰ ognia i burzy, i nic, kromie wiecznie żądnej i wiecznie nienasyconej tęsknicy. Jak kiedy uschnięta drzewina ożeni się z pierunem i buchnie w niebo płomieniami, że już wraz giną hucząc weselną pieśń zatraty, tak i oni przepadali w jakichś nienasyconych żarach. Ożyły w nich dawne miłoście i zwarły się, strzelając bujnym, radosnym ogniem na to jedno mgnienie zapamiętania, na tę jedną tylko minutę ostatniej radości.

Bo kiej znowu siedli przy sobie, już im tak cosik³⁸¹ omroczyło dusze, że spozierali³⁸² na się trwożnie, ukradkiem, rozbiegając się oczami kieby ze wstydem i żalem.

Na darmo szukał wargami jej warg głodnych całunków, jak kiedyś: odwracała się z niechęcią.

Na darmo szeptał przezwiska co najsłodsze: nie odpowiadała, pilnie zapatrzona w księżyc; więc burzył się w sobie i chłódł, przejęty dziwną markotnością i żalami.

Siedzieli, nie wiedząc już, co mówić, niecierpliwiąc się jeno a wyczekując, które się pierwej ruszy i pójdzie sobie precz.

A w Jagusi jakby już wszystko wygasło ze szczętem i rozsypało się w popiół, bo ozwała się z przytajoną złością:

— Aleś me³⁸³ zniewolił, kiej³⁸⁴ ten zbój, no!

— Nie mojaś to, Jaguś, nie moja? — Chciał ją przygarnąć, odepchnęła go gwałtownie.

— Anim twoja, anim niczyja, rozumiesz? Niczyja!

Rozpłakała się znowu, ale już jej nie spokoił ni utulał, lecz po jakim czasie powiedział ważnym³⁸⁵ głosem:

— Jaguś, poszłabyś ze mną we świat?

— Kajże³⁸⁶ to? — podniesła³⁸⁷ na niego zapłakane oczy.

— A choćby do samej Hameryki! Poszłabyś za mną, Jaguś?

— A cóż to poczniesz ze swoją kobietą?

Zerwał się, kieby³⁸⁸ go kto biczem trzasnął.

— Prawdę pytam! Trutkę to jej zadasz czy co?

Pochwycił ją wpół, przygarnął krzepko i całując namiętnie po całej twarzy jął prosić a molestować, bych³⁸⁹ z nim jechała we świat, kaj³⁹⁰ by już ostali razem i na zawsze. Sporo czasu mówił o swoich zamysłach i nadziejach, czepił się bowiem nagle tej myśle³⁹¹ uciekania z nią kiej³⁹² pijany płota i kiej pijany też plótł, ogarnięty gorączkowym wzburzeniem. Wysłuchała wszystkiego do końca i odrzekła z przekąsem:

— Zniewoliłeś me³⁹³ do grzechu, to rozumiesz, com już do cna zgłupiała i uwierzę ci w bele³⁹⁴ bzdury…

Przysięgał na wszystko, jako³⁹⁵ świętą prawdę powieda³⁹⁶; nie chciała już nawet słuchać i wyrwawszy się z jego rąk szepnęła:

— Ani mi się śni uciekać z tobą. Po co? Abo mi to źle samej? — Obtuliła się zapaską rozglądając się uważnie. — Późno, muszę już bieżyć³⁹⁷!

— Kajże³⁹⁸ ci pilno, nikto³⁹⁹ przeciek⁴⁰⁰ z chałupy za tobą nie patrzy?

— Ale na ciebie pora. Już tam Hanka pierzynę wietrzy a wzdycha…

Rozżarł się na te słowa kiej⁴⁰¹ pies i syknął urągliwie:

— Ja ci nie wypominam, kto tam na ciebie po karczmach wyczekuje…

— A jakbyś wiedział, co niejeden gotów czekać choćby do słońca, jakbyś wiedział! Sielnieś⁴⁰² zadufany w siebie i rozumiesz, co jeno⁴⁰³ ty jeden jesteś! — gadała prześmiechając się zjadliwie.

— A to leć, choćby nawet do Żyda, leć! — wykrztusił.

Ale się nie ruszyła z miejsca; jeszcze stali przy sobie dysząc jeno⁴⁰⁴ ciężko a poglądając na się rozsrożonymi ślepiami, a kieby⁴⁰⁵ szukając w sobie tych jakichś słów najbarzej⁴⁰⁶ bolących.

— Miałeś coś pedzieć⁴⁰⁷, to mi rzeknij, bo więcej już do cię nie wyjdę…

— Nie bój się, nie będę cię wywoływał, nie…

— Bo choćbyś mi nawet u nóg skamlał, to nie wyjdę.

— Juści, czasu ci nie starczy, do tylu musisz co noc wychodzić…

— A żebyś skapiał kiej ten pies! — skoczyła w pola na przełaj.

Nie pogonił jednak ni nawet zawołał za nią, widząc, jak leciała przez zagony kiej cień i przepadła pod sadami; przecierał tylko oczy kieby⁴⁰⁸ ze śpiku⁴⁰⁹ a wzdychał markotnie.

— Zgłupiałem już do cna! Jezu, dokąd to baba może zaprowadzić.

Było mu czegoś dziwnie wstyd, gdy wracał do chałupy; nie mógł sobie darować tego, co się stało, i srodze się tym gryzł i męczył.

Pościel gotowa już czekała na niego w sadzie, w półkoszkach, gdyż w izbie nie sposób było wyspać z powodu gorąca i much.

Ale nie zasnął; leżał wpatrzony w dalekie migoty gwiazd i nasłuchując cichych stąpań nocy rozważał se o Jagusi.

— Ni z nią, ni przez⁴¹⁰ niej! A żebyś! — zaklął z cicha i wzdychał żałośnie, i przewracał się z boku na bok, i odrzucał pierzynę, stawiając nogi na chłodnej, orosiałej trawie, ale śpik nie przychodził i myśle⁴¹¹ o niej nie ustawały ni na to oczymgnienie⁴¹².

Któreś dziecko zapłakało w chałupie i zamamrotała cosik⁴¹³ Hanka; uniósł głowę, ale po chwili przycichło i znowu opadły go deliberacje⁴¹⁴ i szły przez niego kiej⁴¹⁵ te wiośniane, pachnące zwiewy kolebiące duszę słodkimi spominkami⁴¹⁶; ale już się im nie dał w niewolę, a na sprzeciw, rozglądał się w nich trzeźwo, że w końcu przyszedł do tego, co⁴¹⁷ sobie rzekł uroczyście, jakby na świętej spowiedzi:

— Raz temu musi być koniec! Wstyd to i grzech! Co by to znowu ludzie pedzieli⁴¹⁸! Dyć ociec dzieciom jestem i gospodarz! Musi być koniec.

Postanawiał, ale było mu jej żal, nieopowiedzianie żal.

— Niech se⁴¹⁹ jeno⁴²⁰ człowiek raz jeden pofolguje⁴²¹, a już się tak pokuma ze złem, co go i śmierć nie rozdzieli! — medytował gorzko i górnie.

Świt się już robił, całe niebo przyodziewało się kieby⁴²² w te zgrzebne gzło⁴²³, ale Antek jeszcze nie spał, zaś kiej biały dzień jął mu zazierać w oczy, przyleciała go budzić Hanka. Podniósł na nią schmurzoną twarz, lecz taki dziwnie był la⁴²⁴ niej dobry, że skoro mu opowiedziała, z czym to wczoraj przychodził kowal późnym wieczorem, pogłaskał ją po nieuczesanych włosach.

— Kiej się udało ze zwózką, to ci już cosik kupię na jarmarku.

Rozradowała się taką łaską i dalejże molestować, aby też kupić oszkloną szafę na talerze, jaką miały organisty⁴²⁵.

— Pokrótce to se zamyślisz o dworskiej kanapie! — zaśmiał się, przyobiecując jednak, co jeno⁴²⁶ prosiła, i wstał prędko, robota bowiem czekała i trza było kark podać w jarzmo i ciągnąć jak co dnia.

Rozmówił się jeszcze z kowalem i zaraz po śniadaniu Pietrka wyprawił do wożenia gnoju, a sam pojechał w parę koni do lasu.

W porębie jaże⁴²⁷ huczało od roboty; sporo narodu kręciło się przy obróbce drzewa naciętego zimą, że kieby⁴²⁸ to nieustanne kucie dzięciołów, tak rozlegało się bicie siekier i trzeszczenie pił; zaś w bujnych trawach poręby pasły się lipeckie stada i dymiły ogniska.

Spomniał, co się tu kiedyś wyrabiało, i pokiwał głową widząc, jak to już zgodnie robią razem Lipczaki z rzepecką szlachtą i drugimi.

— Bieda ich doprowadziła do rozumu. I potrza to było wszystkiego, co? — wyrzekł do Filipa, syna Jagustynki, okrzesującego chojary.

— A kto temu był winowaty, jak nie dziedzic a gospodarze! — mruknął ponuro chłop, nie przestając obrąbywać gałęzi.

— Ale może już najbarzej złoście⁴²⁹ i głupie podjudzania.

Przystanął w miejscu, kaj⁴³⁰ był zakatrupił borowego, i tak go cosik⁴³¹ złego sparło⁴³² pod piersiami, jaże zaklął:

— Ścierwa, przez niego cała moja marnacyja! Bym poredził⁴³³, to bym ci jeszczek⁴³⁴ dołożył! — splunął i wziął się do roboty.

I już całe dnie woził na tartak, przypinając się do pracy z taką zapamiętałością, jakby się chciał zarobić na śmierć, lecz mimo tego nie zabił pamięci o Jagusi ani o tej sprawie nieszczęsnej.

Któregoś dnia powiedział mu Mateusz, że kupili grunt na Podlesiu, dziedzic dał na spłatę i jeszcze przyobiecał zrzynów i łat, zaś ślub Nastusi odłożyli, póki Szymek jako tako się nie zagospodaruje.

Co go ta obchodziło cudze, mało to jeszcze miał swoich turbacji⁴³⁵? A do tego kowal już prawie codziennie i na różne sposoby straszył go sprawą i z wolna, ostrożnie, a wielce chytrze napomykał, że gdyby mu było pilno potrza, to ten i ów dałby pieniędzy…

Antek już sto razy gotów był prasnąć wszystko i uciekać, ale co spojrzał na wieś i co sobie wziął w myśle, jako pójdzie stąd na zawsze, to go taki strach ogarniał, iż wolałby kryminał, wolałby wszystko najgorsze, bele⁴³⁶ nie to.

Ale i o kryminale myślał z rozpaczą w duszy.

Więc z tego bojowania ze sobą zmizerował się, zgorzkniał i stał się w chałupie srogi a niewyrozumiały. Hanka w głowę zachodziła, na darmo próbując się wywiedzieć, co mu się stało. Nawet zrazu podejrzewała, jako znowu spiknął się z Jagusią; ale co oko miała bystre, a odpasiona Jagustynka też za nimi patrzała i drugie potwierdzali, że wyraźnie stronią od siebie i nikaj⁴³⁷ się nie schodzą, to się już uspokoiła z tej strony. Cóż z tego, że mu służyła jak mogła najwierniej, że już jadło miał wybrane i na porę, w chałupie ochędożny⁴³⁸ porządek, że gospodarka szła jak najlepiej, kiej⁴³⁹ cięgiem był zły, chmurny, o bele⁴⁴⁰ co poniewierał i dobrego słowa jej nie dawał.

A już było najciężej, kiedy chodził cichy, strapiony, smutny kiej noc jesienna i ani się gniewał, ani uprzykrzał, a jeno ciężko wzdychał i na całe wieczory szedł do karczmy pić ze znajomkami.

Pytać otwarcie nie miała śmiałości, a Rocho klął się, że też nie wie o niczym, co mogło być prawdą, gdyż stary przychodził teraz jeno⁴⁴¹ na noc, a całe dnie wędrował po okolicy ze swoimi książeczkami, a nauczając pobożne nabożeństwa do Serca Jezusowego, którego urzędy wzbraniały odprawować po kościołach.

Aż któregoś wieczora, kiedy siedzieli jeszcze w izbie przy miskach, bo wiater⁴⁴² się był zerwał⁴⁴³ po zachodzie, psy całą hurmą zaszczekały nad stawem. Rocho położył łyżkę pilnie nasłuchując.

— Ktoś obcy! Trza⁴⁴⁴ wyjrzeć.

A tyla co jeno⁴⁴⁵ wyszedł, powrócił blady i rzekł prędko:

— Pałasze brzęczą na drodze! Jakby pytały, na wsi jestem!

Skoczył w sad i zginął.

Antek zbladł śmiertelnie i skoczył na równe nogi. Psy już docierały w opłotkach, na ganku rozległy się ciężkie stąpania.

— A może to już po mnie? — jęknął w trwodze.

Wszyscy jakby zmartwieli ujrzawszy na progu strażników.

Antek nie mógł się poruszyć, a jeno⁴⁴⁶ latał oczyma po wywartych⁴⁴⁷ oknach i drzwiach. Szczęściem, co Hanka całkiem przytomnie zapraszała ich siedzieć podsuwając ławę.

Grzecznie się przywitali, tak się zarazem przymawiając o kolację, że musiała im nasmażyć jajecznicy.

— Kajże⁴⁴⁸ tak późno? — zapytał wreszcie Antek.

— Po służbie! Dzieło u nas niemałe! — odrzekł starszy wodząc oczami po zebranych w izbie.

— Pewnie za złodziejami? — dorzucił Antek śmielej, wynosząc flachę z komory.

— I za złodziejami, i za drugim! Przepijcie do nas, gospodarzu!

Napił się z nimi. Przypięli się do jajecznicy, jaże⁴⁴⁹ łyżki dzwoniły.

Wszyscy siedzieli cichuśko kiej⁴⁵⁰ te przytrwożone trusie⁴⁵¹.

Strażnicy wymietli miskę do czysta, przepili jeszcze gorzałką i starszy obcierając wąsy rzekł uroczyście:

— Dawno was wypuścili z turmy, a?

— Niby to pan starszy nie wiedzą!

Rozdygotał się ździebko⁴⁵².

— A gdzież to Rocho? — spytał nagle starszy.

— Któren⁴⁵³ Rocho? — zrozumiał w mig i znacznie się uspokoił.

— Podobno u was żyje, kakoj⁴⁵⁴ to Rocho?

— A może pan starszy mówią o tym dziadku, co to chodzi po wsi? Prawda, dyć⁴⁵⁵ go Rochem wołają!

Strażnik rzucił się niecierpliwie i rzekł groźnie:

— Nie róbcie szutek⁴⁵⁶, przecież mieszka u was, wiadomo!

— Pewnie, co nieraz siedział u nas, ale siedział i u drugich. Proszalny dziadek, to kaj mu popadnie, tam i na noc głowę przytuli. Dziś w chałupie, indziej w obórce, a niekiedy i prosto pode płotem. Cóż to pan starszy upatrzył se na niego?

— Tak cóż by, nic, po znajomości pytam…

— Poczciwy człowiek, wody nikomu nie zamąci — wtrąciła Hanka.

— Nu, my znamy⁴⁵⁷, kto on taki, znamy! — mruknął znacząco, próbując różnymi sposobami wypytywać o niego. Nawet już tabaką częstował, ale wszyscy tak gadali cięgiem⁴⁵⁸ jedno w kółko, że nie mogąc niczego przewąchać podniósł się z ławy ze złością: — A ja mówię, że mieszka u was w chałupie!

— Przeciek⁴⁵⁹ go w kieszeń nie schowałem! — odburknął Antek.

— Ja tu po służbie, ponimajcie⁴⁶⁰, Boryna! — cisnął się groźnie starszy, ale jakoś się udobruchał dostawszy na drogę mendel jajków⁴⁶¹ i sporą osełkę świeżego masła.

Witek poszedł za nimi trop w trop, rozpowiadając potem, jako wstępowali do sołtysa i próbowali zazierać⁴⁶² do poniektórych okien jeszcze oświetlonych, jeno co⁴⁶³ pieski tak naszczekiwały, że nie poredziwszy nikaj zajrzeć kryjomo⁴⁶⁴, z niczym odeszli.

Ale to zdarzenie tak jakoś dziwnie rozebrało Antka, że skoro jeno⁴⁶⁵ został sam na sam z żoną, zaczął się wyznawać z utrapień.

Słuchała z bijącym sercem, uważnie, nie przepuszczając ani jednego słowa, dopiero kiej⁴⁶⁶ w końcu zapowiedział, jako⁴⁶⁷ im już nic nie pozostaje, jeno⁴⁶⁸ przedać⁴⁶⁹ wszystko i uciekać we świat, choćby do Hameryki, stanęła przed nim pobladła kieby⁴⁷⁰ ściana.

— Nie pódę⁴⁷¹ i dzieci na zatratę nie pozwolę! — wyrzekła groźnie — nie pódę! A jak mnie przyniewolisz, to siekierą łby dzieciom porozbijam, a sama choćby do studni! Prawdę mówię, tak mi, Panie Boże, dopomóż! Zapamiętaj to sobie! — krzyczała klękając przed obrazami jakby do uroczystej przysięgi.

— Cichoj! Dyć⁴⁷² jeno⁴⁷³ tak mówię!

Wytchnęła nieco i rzekła ciszej, ledwie już łzy powstrzymując:

— Odsiedzisz swoje i wrócisz! Nie bój się, dam se radę… nie uronię ci ni zagona, jeszcze me⁴⁷⁴ nie znasz… nie popuszczę z pazurów. Pan Jezus pomoże, to i taki dopust udźwignę — płakała cicho.

Medytował długo i w końcu powiedział:

— To bedzie⁴⁷⁵, co Bóg da! Trza⁴⁷⁶ poczekać na sprawę.

Że na nic się zdały chytre kowalowe zabiegi.