Rozdział drugi

O, siwa mgło! O, srebrna mgło!
O, szara mgło! O, mgło bez końca!
Jakbym przez zadymione szkło
Przyglądał się zaćmieniu słońca:
Gdy się spacerem lekko szło —
O, gęsta mgło! wciąż gęstsza mgło! —
Sto razy tam i sto z powrotem
Pomiędzy Krótką i Nawrotem¹.

Przez welon łez, przez szary szron,
Przez mglistą gazę półwidomą
Znów widzę każdy sklep i dom,
I każde okno w każdym domu.
Przez welon łez, przez szary szron
Najbliżej do rodzinnych stron,
Bo gdy tak mgliście jest, to właśnie
Tęsknocie lżej, wspomnieniom jaśniej.

Dziś w Rio dżdżysty polski dzień
I polskie chmury niebo kryją.
Jak okręt-widmo, okręt-cień,
Dziś Łódź wylądowała w Rio.
Jak zawsze, deszcz wyciąga mnie
Na spacer… Avenidą? Nie.
Od Krótkiej do Nawrotu. Potem
Sto razy tam i sto z powrotem.

Rozdział z dziecinnej «Farbenlehre»²:
Śródmieście ma ziemistą cerę,
W bramie robotnik usiadł stary,
Suche kartofle z miski je,
A kolor jego żółtoszary,
Bo głodno, chłodno, brudno, źle.
Na cmentarz żółta trójka³ wiedzie,
Do domu szóstka granatowa,
Zieloną czwórką się dojedzie
Do zielonego Helenowa.
Popatrz na usta tej dziewczyny,
Podręcznej⁴ z magazynu mód:
A kolor ich niebieskosiny,
Bo smutno, trudno, chłód i głód.
Piątka, spod lasu, też zielona,
Lecz białym pasem przedzielona;
W tryby maszyny rozpętanej
Robotnik rzuca resztki sił,
A kolor jego ołowiany,
Bo na nim metalowy pył.
Dziesiątka jest niebiesko-biała,
Dwójka czerwienią fabryk pała,
W drukarni, znad zecerskiej⁵ kaszty⁶,
Rumieńcem płonie chuda twarz,
A kolor jego jest ceglasty —
— I całą «Farbenlehre» masz.
Już nie pamiętam, jak ósemka…
Żółta z niebieskim? Czy w pasemka?
Nic nie wiem… Przewrócona na bok
Na szynach leży barykadą
W poprzek przez jezdnię (gdzie był Zielke⁷,
A naprzeciwko Petersilge⁸).
Za barykadą — tłum stłoczony,
A nad nią, w górę podniesiony,
Sztandar-wyzwanie, sztandar-gniew:
A kolor jego jest czerwony,
Bo na nim robotników krew⁹.

  Tak (pod jarzębinowym drzewkiem)
Dróżnik, stojący przed szlabanem,
Czerwoną wznosi chorągiewkę,
Gdy pędzi pociąg zasapany,
Łoskocąc w rozpalone szyny,
I maszynista osmalony,
Z lokomotywy wychylony,
Zwalnia powoli bieg maszyny
I pociąg w pustym polu staje…

Piotrkowska, w stronę Grand Hotelu¹⁰,
Jak wymieciona. Przed tramwajem
Beczki i skrzynie, a za niemi,
Z browningiem w ręku, przyczajeni
Klęczą bojowcy patrząc w szarą,
Bezludną przestrzeń trotuaru
I pustą jezdnię. Nic. Martwota.
Cisza i tam — bo z morza tłumu
Nic nie usłyszysz prócz poszumu
Przybywających gromad ludzkich,
Co napływają od Widzewa,
Żeby na rynek iść bałucki:
Z Głównej, Nawrotu i Przejazdu¹¹
Strugami się w Piotrkowską wlewa
Burzliwy za przewałem przewał,
Zmierzając ku Staremu Miastu;
Ale się mało kto przepycha
Pod Meisterhaus¹² i pod Ulricha¹³,
Bo stamtąd, aż po barykadę,
W jedną się szczelną zbił gromadę
Milczący tłum, przy głowie głowa.
Jakby głowami wybrukował…
(Ten czarny tłok i nagła pustka
Są jak w dominie «mydło-szóstka».)

Ja, skamieniały na balkonie,
W to jedno oczy mam utkwione:
W owo czerwone na wagonie.

Wtem z krańca pustki w naszą stronę,
Od Benedykta, od Zielonej,
Sypnęło drobne, rozproszone…
Przed każdym ostry punkcik stali.

Truchcikiem sypią, mętni, mali,
Lecz rosną — już się ludźmi stali,
Sztykami¹⁴ prują pas martwoty,
Już rotą stali się piechoty
W krasnych lampasach furażerek.
Stanęli. A na czele roty
Maleńki, skoczny oficerek.

Wysokie buty, błyszcząc glancem,
Drepcą bez przerwy drobnym tańcem,
Maleńka rączka w ciągłym ruchu:
To trąci wąsik małym palcem,
Jakby swędziło coś, to w uchu,
Jakby dzwoniło coś, to znowu
Przy rękojeści srebrnej «szaszki»¹⁵
Maca wiszące fatałaszki.

Jak wryty stoi tłum. Nie dyszy.
A cisza taka, że w tej ciszy
Słyszysz, jak sypkim biegiem tyka
Szybka wskazówka sekundnika,
Za którą teraz śledzą oczy
Już spokojnego porucznika.
Już tylko one, zimne, szare,
Skaczą, drażnione tym sztandarem:
To spojrzą w tłum, to na zegarek.

  I ciągle cisza… dech martwoty…

Jekaterynoburskie zuchy
(37 pułk piechoty)¹⁶
Bezmyślnie patrzą w niemy, głuchy
Tłum.
Tylko czasami któryś zerknie
W bok,
Śledząc za małym oficerkiem.
I cisza, ciągle jeszcze cisza
Trwa.

Trzasnęło krótko. To koperta
Zegarka pana oficerka.
Właśnie minęło przed sekundą.
Więc chowa go, obciąga mundur,
Po szablę sięga dłoń malutka
I wtedy — nikły ruch podbródka,
A rota — jednym zamków szczękiem.
Jednym podrzutem — broń pod szczękę
I gdy wyświsnął szablę z brzękiem,
Gruchnęło nagle spod tramwaju.
Od skrzyń, od beczek poszło grzmotem.
Zagrało jak piorunem w maju,
Stalowym sypie się terkotem,
Płasnęła szabla ciętym lotem
I — «rota pli!¹⁷» — i plunął z roty
Deszcz ołowiany, ale złoty.
Bo salwą blasków trysło z luf —
I zawył z bólu mur ponury,
Pękł, wzbił się w górę, stoczył z góry
I runął bruk stłoczonych głów.
Odchłysnął tłum rozbiegiem rojnym.
Mrowiskiem biega niespokojnym.
Wre jak kipiący kocioł smoły
I oszalałe czarne pszczoły:
Chmarami ulatuje w bramy
Lub miota wrzątku odpryskami
I kamienice szare plami
— I biją, trzeszczą, nie ustają
Celne browningi spod tramwaju.

Balkony i otwarte okna
Opustoszały. Nieszczęśliwa,
Jakaś krzycząca i okropna,
Matka z balkonu mnie porywa.
Ludzie biegają po pokojach,
Jak gdyby tamtych udawali,
A tam, choć głuszej, ciągle wali,
Lecz jakby naprzód… Jakby dalej…
Otwórzcie balkon! Niech zobaczę!
Matka zanosi się od płaczu!
Otwórzcie! Patrzcie, co się dzieje!
Patrzcie! Spęczniałe i spienione
Chlusnęły tłumy nad wagonem.
Czarna się fala środkiem leje!
Patrzcie! Porwała to czerwone
I płynie, płynie podniesione,
Czerwone płonie ponad czarnem!
Machają, włażą na latarnie!
Mamo! śpiewają, idą, rosną!
Niesie kobieta z twarzą groźną,
Usta szeroko… Mamo! Ona
Krzyczy, przeklina, pięścią do nas!
Mamusiu! Za co? Patrz! Wydarła,
O brzuch oparła kij — a na nim
Niesie czerwone z literami
Dwa P i S¹⁸… Litery złote
I złota kielnia na krzyż z młotem.
…Ulica czarna, w oczach czarno,
Jakby się całe miasto wparło
Między dwa rzędy szarych domów,
I z okien krzyk, i tłok z balkonów
W jedną się czarną wrzawę zlewa,
I domy, oblepione mrowiem,
Idą, dach w dach i głowa w głowę,
Dumnym pochodem trzypiętrowym,
I już kołysze się nasz dom,
I płynie, morzem uniesiony,
A za sztandarem ciągnie śpiew:
    «Niesie on
        zemsty grom,
            ludu gniew.
    Przyszłości rzucając siew,
    A kolor jego jest czerwony,
    Bo na nim robotników krew,
    Bo na nim robotników krew»¹⁹…

Potem do bram wnosili stróże
Zwłoki bojowców i sołdatów.
Zostały po nich krwi kałuże:
Lepka purpura łódzkich kwiatów.
Najpierw je wodą polewano.
Potem je piaskiem przysypano,
Nazajutrz zaś pędziły po nich,
Wprzężone w pary świetnych koni,
Powozy panów fabrykantów,
Panów prezesów i bogaczy,
Zadowolonych posiadaczy
Pałaców, banków i brylantów.

Padł tam i mały oficerek.
Śmierć mu przypięła na mundurze
Zapiekłą karminową różę
Barwy pułkowych furażerek.
Miał piękny pogrzeb. Pop na przedzie
Konstantynowską kondukt wiedzie.
Za nim, z poduszką, szedł żołnierzyk,
Czapka i szabla na niej leży.
Potem był wieniec od kamratów,
Jekaterynoburskich chwatów,
Dwóch go trzymało oficerów,
Miał szarfę: «Za caria, za wieru
I za otieczestwo»²⁰. Następnie
Rota miarowo i posępnie
Kroczyła w rytm warczących bębnów,
I sztyk za sztykiem, sztyk za sztykiem
Armiejskim²¹ połyskiwał szykiem,
Potem koledzy nieśli małą
Trumnę, kwiatami osypaną,
A wreszcie, dzwoniąc ostrogami,
Brzęcząc szablami, orderami,
Wolno, żałobnie szli panowie
Oficerowie. Ale pierwsza,
Przez pułkownika prowadzona,
Idzie wysmukła oficersza²²:
Żona.
Idzie — a idąc nienawidzi:
Wszystkich, wszystkiego, ich i siebie,
Najwięcej siebie nienawidzi,
Pompy się wstydzi, kwiatów wstydzi
I tych Moskali na pogrzebie,
Tego welonu żałobnego…
I nawet trupa nienawidzi:
Jego — biednego, kochanego,
W tej bliskiej trumnie niesionego.
Jezu, niewinnie umęczony,
Najświętsza Matko Boleściwa,
Sprawcie, by tak nie pobrzękiwał
Ten tłum w ordery przystrojony!
Nie dzwońcie, szable i ostrogi,
Nie warczcie, bębny, psy żałobne!
Zmiłujcie się nade mną biedną,
Wyrwę się, pójdę, wszystko jedno,
Ucieknę! Kostia, miły, drogi!
Matko Najświętsza i jedyna!
(«O, matko Polko!» — przypomina —
«O, matko Polko! gdy u syna
Twego na czole…²³») — i urywa,
I pod welonem, który spływa
Z czoła na łono — gładzi ono
Dzieciątkiem napęczniałe łono,
Błogosławiącą głaszcze dłonią
I z niewinnego czółka ściera
Straszliwe piętno, znak Kaina…
Brzęczą ostrogi, szable dzwonią,
Zły z trotuarów tłum spoziera,
Pod welon się oczyma wdziera
I milcząc grozi i przeklina:
«O, matko Polko! gdy u syna
Twego na czole…!!» Matko Boża,
Nieszczęścia się mojego pożal!
Brzęk—brzęk—brzęk w oficerskim tłumie.
Bębny żałobne grochem drobnym
Biją… Szesnaście pójdzie trumien
Przez miasto… Pójdzie długi szereg
Sierot i wdów… A zamordował
Kto? On, jej mały oficerek…
Przystaje oficerska wdowa,
Przystaje tłum — i brzęk ustaje…
Pułkownik twarz nachyla chmurną
Do ucha Zofii: «Szto? Wam durno²⁴,
Sofia Ignatiewna?» — «Niet… tolko…»²⁵
I dalej idzie matka-Polka.

  W drodze z cmentarza napotkała
Szesnastokrotny, wydłużony,
Gęsto policją otoczony
Pogrzeb tych przedwczorajszych ofiar…
Nie drgnęła. Zimna i zuchwała,
Wprost w oczy wdowom spoglądała.

Nazajutrz rano biedna Zofia
Do ojca na wieś pojechała.
Przez trzy miesiące, smutna, dzika,
Chodziła, modląc się, śród kwiatów,
Aż legła — córkę dając światu
W samotnym domku ogrodnika.
Jeszcze szepnięto jej: «Pannica!»
Jeszcze szeroko otworzyła
Oczy (zdumione? zawiedzione?
Szczęśliwe?), jeszcze się toczyła
Łza przez śmiertelnie blade lica,
Jeszcze coś chciała szepnąć tymi
Wargami, nieco mięsistymi,
Kiedy na pierś opadła głowa
I zmarła oficerska wdowa:

        †
        Zofia z Dziewierskich Iłganowa
        zm. dnia 7 października
        r. 1905
        przeżywszy lat 21.
        Prosi o westchnienie do Boga.

Na chrzcie dziewczynce imię dano
Aniela. Tak chciał dziadek. «Bo to
Anielskie jest powiedział, miano,
A ona właśnie… pod tym względem…»
Pochrząkał, mruknął… «…Co tam będę
Tego… I jeszcze to, że lubię…»
Tu chrząknął znów, i znacznie grubiej.
Różni na świecie są dziwacy,
Więc dla porządku dobrze wiedzieć,
Że po sezonie pan Ignacy,
Gdy ogrodniczej nie miał pracy
(A bez roboty nie chciał siedzieć),
Malarstwem świętym się zatrudniał…
Najlepiej znał się na aniołach:
Złocił im skrzydła po kościołach,
Niebieścił, srebrzył je, wycudniał,
Rzeźbił im z gipsu trąbki śliczne,
Odznaki dawał hieratyczne,
Pucołowatym serafinom
Podkrążał oczki farbką siną,
Kędziory z gliny na cherubie
Powlekał lekkim tchem pozłótki
— Więc przez to właśnie i że lubię
Anielcia będzie tej malutkiej.

Nie, czytelniku… Całkiem płonne
Są twe obawy, że rozpocznę
Na temat imion snuć przestronne
Poetyczności zaobłoczne.
Nie podejrzewaj, że Anielę
W związku z imieniem wyanielę,
Że wdam się, à la Iłła²⁶ miła,
Co z tego wierszy tom zrobiła,
W sprawy magiczne i wróżebne;
Są one tutaj niepotrzebne…
Nie sądź też, chytry czytelniku,
Że zaraz zrobi się «cudownie»…
Nie myśl o naszym ogrodniku
Pochopnie zbyt i powierzchownie.
Zawczasu nie bój się, że autor,
Posłuszny ustalonym kształtom,
W «świątkowe» zabrnie mistycyzmy,
Tak dobrze znane nam z ojczyzny,
Gdy ze świętkami, jak na hasło,
Świętoszkowano ile wlazło,
Gdy frasobliwość wystruganą
Za wykapaną polskość miano…
«Łot, wicie, gazdo, beło, beło
I, tak jak syćko, pseminęło»…
O, jakże łatwo z ogrodnika
Sporządzić można by «mistyka»,
Którego by kościelne lalki
Drabiną wzniosły Jakubową,
Aby o gwiazdy stuknął głową
I z Bogiem wiódł zażarte walki…
Jak łatwo mógłbym puścić w górę
Te rawskie i studziańskie kukły,
Żeby, zrobiwszy w niebie dziurę,
W zaświatach się z Ignacym tłukły.
Już w kwiatach dużo było pokus,
By rozprowadzić fantastyczny,
Psychologiczno-botaniczny,
Bardzo wygodny hokus-pokus.
Lecz pan Dziewierski, człowiek trzeźwy,
Nie wierzył w malowane rzeźby,
W tajemniczościach się nie gubił,
Lubił anioły — no bo lubił.
Z gustami bowiem — jak popadnie:
Kto woli popa, kto popadię,
Ja — za popadią, jeśli ładna…
Nie lubię zaś motorów, radia,
Wycieczek, sportów, generałów,
Szparagów, wodzów i upałów,
Dyskusji, energicznych twarzy,
Mycia żyletki, prasy, plaży,
Jajek, żelaznych charakterów,
Galerii sztuki, biusthalterów²⁷,
Wielkoświatowych poliglotów,
Truskawek z kremem, samolotów,
Wizyt, szpinaku, wszechtalentów,
Historiozofów, monumentów,
Młodzieży, kiedy nazbyt dziarska,
Potęgowiczów, gosudarstwa²⁸,
Dowcipów niedowcipnych osób,
Opiumowanych papierosów,
Babskich pazurów purpurowych,
Balów, a także ich królowych,
Mówców, czekania, histeryczek,
Deklamatorów, zapalniczek,
Pieczeni, jeśli nie jest krucha,
Prawników, świąt i Króla Ducha.
A lubię: milczeć, deszcz, słowniki,
Ilustrowanych pism roczniki
(«Kłosy», «Wędrowce», «Tygodniki»),
Grochówkę z boczkiem, bzy, jarmarki,
Łacinę, las, pocztowe marki,
Fachowe gwary, psy, Cyganów,
Kolekcjonerów, szarlatanów,
Etymologię, aptekarzy,
Ungra warszawskie kalendarze²⁹,
Wiek dziewiętnasty, bibliografię,
Lawendę, stare fotografie,
Dyliżans, burzę, ozór z chrzanem,
Koniak, gorący barszcz nad ranem,
Walce i stare wodewile,
Miłostki, Litwę, wiatr, motyle,
Nie wstawać cały dzień z kanapy,
Krościenko, zegarmistrzów, mapy,
Piwo (choć Niemiec) Haberbusza³⁰
I kocham Pana Tadeusza.
Jak mocno swędzi wietrzne piórko,
By w związku z nieszczęśliwą córką
Na konia wsadzić ogrodnika,
Nie, nie na konia! — na konika,
Co, kłusem lekkich jambów gnany,
Wystukałby nam podkówkami
Starą piosenkę o małżeństwie
Polki z «Moskalem» — i męczeństwie
Ojca, prawego Polonusa…
Przepraszam — nie ruszymy kłusa!
Nie będzie pan Dziewierski kiczem
Z obliczem wielce cierpiętniczem.
On zięcia lubił. On z czułością
Cieszył się młodą ich miłością,
Uśmiechał się, gdy zięć wesoły
Przynosił z miasta kwiaty Zońce
I wołał śmiesznie: «Zońka-słońce,
Masz od Moskala polskie kwiaty,
Za to mu ruskiej daj herbaty!»
Syczeli ludzie: «Hańba! Zdrada!»
I była racja w tym syczeniu.
Milczała Zosia zakochana
I była racja w tym milczeniu.
Dwie racje były. Dwa oblicza
Prawdy, jak dwie są w prawdzie zgłoski,
Aż jedną — kula robotnicza
Trafiła w serce na Piotrkowskiej.
A druga prawda — czarna fala,
Te tłumy, trupa tratujące,
I czarny blask, co nagle zalał
Jasne twe oczy, Zońka-słońce!

Jan Mergiel zwał się tkacz ze Zgierza,
Który w ów dzień pamiętny zabił
Ojca Anielki. Pozostawił
Synka w pieluszkach, Kazimierza.
Sam bowiem padł pod barykadą.
«Kazinku!» krzyknął, kiedy padał.

Ogrodnikowi — nie utaję —
Niewola była obojętna,
Nie miał wspólnego z Polską tętna;
Kraj cierpiał — on nie cierpiał z krajem,
Kraj żył nadzieją — on jej nie miał,
Kraj broczył krwią, a on kamieniał
I w myślach mruczał swym zwyczajem:
«Powstanie robią… cóż, powstanie…
Śmierć przyjdzie, nic nie pozostanie.
Mój ojciec w lasy chodził bić się.
Ja nic nie mówię… chcecie, idźcie…
Tak czy inaczej, tu czy indziej,
A ona po każdego przyjdzie.
Ojca złapała na Sybirze,
A tu by miała jeszcze bliżej.
Wy powiadacie: dla wolności…
Ni ma jej, proszę jegomości.
Dla dzieci, wnuków, dla pokoleń…
A jaką wy im dacie wolę,
Kiedy niewola i tak skosi,
Tak dobrze u nas, jak i w Rosji.
Szczyrka dopadła w Port Arturze,
Galotkę, jak na saksy³¹ chodził.
Bielskiego, kiedy śpiewał w chórze,
A moją Andzię w mieście Łodzi».
(Na myśl o żonie, choć umarła,
Posępna złość mu dech zaparła;
Westchnął, łzę połknął, jakby kawał
Nieszczęścia, w gardle uwięzłego.
Lecz o tym później. Jest to sprawa
Zupełnie inna.) «No więc… tego…
Chcesz — bij się z carem, nie chcesz — nie bij…
Czy Polak jesteś, czy Japoniec,
Zwali Japońca, cara, ciebie,
Ot tobie wolność: klaps i koniec».

Pustynia była w nim. Pustynia
Nieustającej śmierci w duszy.
Ciągnęła się tam dal olbrzymia,
Na którą bezustannie prószył
Śmiertelny popiół znikomości,
Skazania, beznadziejnej czczości;
Jak wiatr w kominie zawodziło,
Bezkresnym zatroskaniem ćmiło
Natrętne, słotne, bezforemne
I mżące rozrzedzeniem ciemnem
Swej uprzykrzonej obecności…
Pamięta: spadło to wszechmocne
Popołudniową pustą porą,
Jak szary i bezgłośny piorun.
Szedł w drugie święto wielkanocne
Ewangelicką. Obok żona
Wlokła się, jak się wszystko wlokło:
On — czas — ulica wyludniona —
Dorożkę koń ciągnący stępa³² —
Myśli tej żółtej, co przez okno
Patrzyła na ulicę tępo —
I tacy sami jak i oni,
Wlokący się po drugiej stronie
Z chłopcem w ubranku granatowem —
Wszystko, powolne i matowe,
Wlokło się przykro i markotnie…
I coraz było niepowrotniej,
Głuszej i martwiej, i samotniej;
Co myśl się zjawi, to obwiśnie…
Szedł coraz wolniej i bezmyślniej…
Pustoszał czas. Dręczyło zmorą.
Upodobniło się upiorom.
To były widma: żony — konia —
Tej żółtej — tamtych z chłopcem — — widma…
I nagle cichy, pusty piorun —
I świat śmiertelnie znieruchomiał
W pustynię, co go w nieskończoność
Poniosła — i popiołem smętnym
Zamżyła. W ten to dzień pamiętny
Śmierć powziął, rozpacz i znikomość.

Gdy legła przed nim pustka sroga
Żarłocznym mrokiem, siłą ciemną,
Chciał wyrwać się z zasadzki wroga…
Dokąd z pustyni prosta droga?
O, nie wymawiaj nadaremno
Imienia-echa! Nie do Boga
Pognała go rosnąca trwoga,
Nie w starodawne Niewiadome,
Pochłaniające swym ogromem.
Bo znienawidzi «wielkie», «wieczne»,
Bo właśnie puścił się w ucieczkę
Przed tą potęgą przeraźliwą…
Więc dokąd?
            W bliską, ziemską żywość
W radości sztuki — w Dom Zbawienia:
Dla osaczonych szarą zgrozą…
Sztuki, powiadam…. no, bo sztuki.
Łaskawy bowiem Srebrnołuki³³
(Tutaj: Smintejski³⁴, co, jak wiecie,
Szarą mysz śmierci stopą gniecie)
Sprzyja nie tylko arcydziełom,
Michel Angelom (lub Anhełłom,
Jak go Słowacki zwie), nie samym
Chopinom, w gwiazdach zapisanym,
Dantom astralnym i Horacym,
Lecz i Dziewierskim, tym Ignacym,
I tworom sztuki ich ubogiej:
Apollo bowiem lubi ogień
Nie tylko gorejących krzaków,
Ale i świeczek na choince,
I fajerwerków barwne młyńce;
Nie same z ponadludzkich szlaków
Eurypidesy i Szekspiry,
Ale i szopkę wiejskich żaków;
Nie tylko psalmy złotej liry
I orle nad skałami skwiry
Czy «huczny lot olbrzymich ptaków»³⁵,
Ale i kosa, który śwista
U szewca na Podwalu w klatce,
I skromny, przepisany czysto,
Prowincjonalny wiersz w szufladce,
I fotoplastikonu cuda,
I śmieszną zwrotkę, gdy się uda,
I kicz jarmarczny nieporadny,
I bukiet wiejski, jeśli ładny.

Tak poszedł w kwiaty i anioły,
Tak zaczął lepić chimeryczne
Zwierzyńce, armie egzotyczne,
Indiany, Turki i Mongoły,
Tak się zaczęły obrazeczki
Techniką «kolorowej sieczki»:
Bój pod Cuszimą³⁶, Smok wawelski,
Jarmark w Łowiczu, Krąg anielski,
Kolumb pomiędzy tubylcami,
Dno morskie, Sklepik z zabawkami…
(W tym czasie także namalował
Śmierć porucznika Iłganowa,
Gdzie szereg sztywnych manekinów,
Wszystkie z profilu, z dymiącymi
Rewolwerami w rękach sztucznych
— Przy czym lecące widać kule —
Tyka piersiami wypiętymi
Luf nastawionych karabinów;
Za serce trzyma się porucznik
I całą we krwi ma koszulę.)
Tak na kółeczku kartonowym.
Co się w zegarku mogło zmieścić,
Kaligraficzny cud wypieścił:
Psalm Dawidowy, przepisany
Czarnym i srebrnym atramentem
«W sprężynkę», dośrodkowo, kręto,
Z mikroskopijną lutnią w centrum:

«Jak jeleń krzyczy do strumieni,
Tak dusza moja Ciebie wzywa,
Żywego Boga pragnie żywa!
O, kiedyż przed oczyma Twemi
Stanie spragniona, nieszczęśliwa?
Łzy moje są mi zamiast chleba.
Gdy mi codziennie słyszeć trzeba:
Kędyż ten Bóg twój? gdzie przebywa?
Gdy prześmiewają się szyderce.
Wylewam w siebie własne serce:
Nie chadzałżem³⁷ do Twej świętynni
Z weselem, z chwałą, jako inni?
Czemu się, duszo moja, smucisz?
Nie trwóż się sobą, lecz się ucisz:
Dostąpisz Boga, który zbawia.
O, jakże będę go wysławiał!…
…Powiem ja Bogu, mojej skale:
Przeczżeś³⁸ zapomniał o mej trwodze?
I gdy się uciśniony żalę,
Czemu bez łaski Twojej chodzę?
Jest jako rana na mym ciele,
Gdy sobie kpią nieprzyjaciele:
»Kędyż ten Bóg twój? Gdzie przebywa?«
Ozwij się, skało, gdy cię wzywam!…³⁹»

Obiecał nawet ksiądz Komoda,
Że o tym do «Kuryera» poda:
«Chwalebne bowiem w tym to dziełku
Zdólności widać; osóbliwie
W powinkszajoncym widzunc szkiełku…
A kto ma talent, niech pamienta,
Od kogó wszystkie som talenta.
Cóż, kiedy w tobie »zgryźluk« siedzi…
Jak dawno byłeś u spowiedzi?»

Tak — w sposób ludziom niepojęty —
W butelce zjawił się zaklęty
Ogródek — z błystków, koralików,
Paciorków, szkiełek i kamyków…
Tak w słojach zamieszkały żabki,
Jaszczurki, żuki i trytony;
Tak napełniły się szufladki
Aromatami ziół suszonych;
Tak mała izba przy sklepiku
(Na zimę bowiem do miasteczka
Przenosił się i z wnuczką mieszkał
W zacisznym, ciepłym pokoiku
Przy sklepie pani Tekli Bielskiej,
Której mąż miał «zdólności» duże:
Basem w kościelnym śpiewał chórze,
Po czym powiększył chór anielski)
Przybrała wygląd tajemniczej
Wesołej groty czarodzieja:
Pułap gwiazdami powyklejał
Z kołem zodiaku i księżycem;
Pod lampą, prawie Aladyna,
Bajeczne żagle swe rozpinał
Korsarski statek holenderski —
Sam go zbudował pan Dziewierski
Według ryciny z kalendarza
«Czytelnia stanu włościańskiego».
Kalendarz był od aptekarza
Kamila Rozpędzikowskiego,
Który miał prawe oko szklane
(Na noc podobno wyjmowane),
Szpicbródkę oraz wąsik rudy;
Schylony był, wysoki, chudy,
Olejkiem goździkowym pachniał
I koralowa kulka krwawa
Zdobiła biały jego krawat;
Prócz aptekarstwa drugi fach miał:
Manipulował tak palcami,
Że cienie ich niezwykle wiernie
Imitowały menażerię;
Gdy palce puszczał w ruch pan Kamil,
Królik uszami strzygł pociesznie,
Garbaty wielbłąd klękał śmiesznie,
Kozioł rogaty brodą kiwał,
A pan aptekarz pobekiwał
Wpadając w tony czysto koźle;
Ten jeszcze robi żart, że oto
Zakryje dłonią zdrowe oko
I samym szklanym patrzy groźnie
Na wątłą żonę Antoninę,
Jęczącą walce przy pianinie.
Mieszkali w domku «pod lipami»,
Więc byli Bielskiej sąsiadami.

Nie wspomnę już o innych w grocie
Zabawkach, fraszkach i igraszkach,
Wiatraczkach, samodziobach-ptaszkach —
I różnych cackach, większych, mniejszych,
Którymi półki ponastawiał…
Sto niespodzianek i sto pociech…
Słowem — nie zawiódł się Smintejczyk
(«O, jakże będę go wysławiał!»).

Lecz nad czym się najbardziej czulił,
Najbardziej srożył jednocześnie,
Co najmiłośniej w sercu tulił
I nad czym cierpiał najboleśniej;
Co majster-klepka nasz magiczny
Najwięcej kochał w czas zimowy —
To teatr, teatr swój tragiczny,
Przybytek duchów tekturowy.
Było to wnętrze starej sali
Sellina⁴⁰ w Łodzi. Tam przed laty
On z Andzią na galerii stali,
Zaczarowani, skamieniali,
Kiedy ów czarny i zębaty
Przewracał błyskające oczy
I z warg mięsistych pianę toczył,
Gdy chytry judził go i kusił,
Aż wódz uwierzył — i zadusił.
Sklecił z deseczek i tekturki
Widownię, scenę i figurki
Przedstawiające, tak jak widział,
Wściekłego Negra, generała
Weneckich wojsk, i jego żonę,
Pod stropem zaś, na paradyzie⁴¹,
Andzię i siebie. Świeczka stała
Przed teatrzykiem — i drżącymi
Blaskami dramat oświetlała.

Trzy razy, wieczór po wieczorze,
Musiał z nią chodzić — tak ciągnęła…
I tak do serca sobie wzięła
Tę smutną bajkę o potworze
Z Afryki i o białej pani,
Że była jakby urzeczona
Prześliczna jego narzeczona…
A już na zapowiedzi dali.

Pisze w kronikach starodawnych,
Że gościł w mym rodzinnym mieście
Pewien murzyński aktor sławny⁴².
Bóg raczy wiedzieć — czy w przejeździe
Skądś dokądś — czy go przeznaczenie,
Posłuszne czarnej jego gwieździe,
Ku łódzkiej skierowało scenie,
Dość, że nad Łódkę zawędrował,
Tam na teatrze występował,
Tam zmarł na jakieś zapalenie
Z dala od Afryki-macierzy
I na cmentarzu łódzkim leży.
A mieszkał u «Klukasa»⁴³ — tam gdzie
Pan Ignaś poznał swoją Andzię.
Bo gdy był jeszcze, w czasy tamte,
U pana Salwy⁴⁴ praktykantem,
Odnosił kwiaty do hotelu,
Gdzie Andzia była pokojówką.
I, jak to bywa, uśmiech, słówko,
Mała przejażdżka w karuzelu
Na Promenadzie⁴⁵ lub «na Mani»⁴⁶
— I byli w sobie zakochani:
On więcej, ona mniej; tak bywa
I często miłość jest szczęśliwa,
Jeśli nie wtrąci się nieszczęście.
Lecz ono wtrąca się najczęściej.

Tutaj — dziwacznym, smutnym cieniem
Weszło za nimi do kościoła.
Cień echem po imieniu wołał
Za księdzem; cień przyklękał, wstawał,
Ślubne obrączki im podawał,
Ciemniał w bukiecie białych lilii,
Sprawnie drużbował im żałobą,
A gdy z kościoła wychodzili,
Cień welon niósł za panną młodą.
A kiedy przyszła na świat Zosia,
Ulżyło im — i cień się rozsiał,
Jak gdyby po raz drugi umarł.
Lecz wkrótce wrócił czarny tuman:
Z kumą spiknęła się kumosia,
Z kumosią się zmrugnęła kuma
I pochylone nad kołyską
Patrzyły w dziecko bacznie, blisko,
Badając biel małego ciałka,
Świdrując jasnych oczu białka —
Aż przeniknęły tajemnicę
Genialne antropolożyce:
«A nie mówiłam? Widzi pani?
Usta, jak żywe, z Afrykanii».
I trzeba przyznać — miały rację…
Była w nich lekka hipertrofia⁴⁷.
Zosieńka — Zosia — potem Zofia
Miała te wargi nie po matce
I nie po ojcu. Po kim? Nie wiem.
Nie wierzę, żeby tam coś «było»…
Nie wierzę, lecz nie jestem pewien…
Ale niestety uwierzyło
Najdziksze w duszy ludzkiej zwierzę,
Stugłowa hydra — podejrzenie…
I tu — o, jaka chęć mnie bierze,
By w związku z fantastyczną fauną
Znowu zabawić się uczenie:
Opisać hydrę fabularną!
Po uszy zabrnąć w rygor srogi
Erudycyjnej mikrologii,
W wykazy źródeł, bibliografie,
Tak jak to lubię i potrafię…
O, jaki wilczy mam apetyt
Zapuścić się w przypisów petit⁴⁸,
W owe p., ib., por., cf., l. c.⁴⁹
Itp. drobiazg ważny wielce.
Odezwał się wrodzony nałóg
Zgłębiania kuriozalnych nauk,
Szperania po foliałach grubych,
By dwuwierszową złowić wzmiankę,
Gubienia się w drobnostkach lubych,
Z których nie będzie mieć korzyści
Ani współczesność, ani przyszłość,
Lecz tacy są już specjaliści:
Im mniejsza rzecz, tym większa ścisłość;
Czytania mądrych traktacików:
O mumiach u Asyryjczyków,
O chronostychach⁵⁰ lub centonach⁵¹,
O synekdochach⁵² Cycerona⁵³,
De carminibus figuratis⁵⁴,
De barba Moysis⁵⁵, De castratis⁵⁶,
De cantu cygni⁵⁷, De cornutis⁵⁸,
De jure ventris⁵⁹, Ligno crucis⁶⁰,
De matrimoniis incantatis⁶¹,
De bibliotheca Adami⁶²,
O św. Jacku z pierogami,
De et cetera⁶³ bomba… Satis⁶⁴.

Lecz Monstra Fabulosa⁶⁵, postrach
Mediewalnych⁶⁶ mrocznych katedr
(Niejeden średniowieczny frater⁶⁷
Biesa się uczył na tych monstrach),
Lecz zoologia legendarna,
Teratologia⁶⁸ fantastyczna,
Z nauką o demonach styczna,
Dziwy zamorskie i bestiaria⁶⁹,
Wysnute z wyobraźni mnichów
I «do Indyey» podróżników,
Gnanych cudowną żądzą cudów
W bajeczne kraje barwnych ludów —
— A pletli ci peregrynanci⁷⁰
Troje niewidy z tych awantur —
Te sprawy, czytelniku, znam ci
Nie gorzej niż profesor Jan Tur⁷¹.
Znam Lycosthena⁷², Aldrovanda⁷³,
Wiem z Prodigiorum chroniconu⁷⁴
O wszelkich bestiach i potworach
Antarktyki i Septentrionu⁷⁵,
I wiem, co widział św. Brandan⁷⁶
Na wyspach oraz co w Brazylii
Iwon d'Evreux⁷⁷ i Pigafetta⁷⁸
Czy św. Izydor z Sewilii⁷⁹,
Znam Singularitéz Théveta⁸⁰
I Miroir du monde Brunetta⁸¹,
Księgi Wielkiego Albertusa⁸²
Tudzież Olafa (też Magnusa⁸³),
Znam groźny i zaczarowany
Diabelskich stworów świat potworny,
Te hipogryfy⁸⁴, lewiatanty⁸⁵,
Kynocephale⁸⁶, unicorny⁸⁷,
Śród jednorożców⁸⁸ nie pomieszam
Eglisseriona⁸⁹ z monocerem —
Wszystko to znam jak własną kieszeń
I mógłbym tutaj, za Gesnerem⁹⁰,
Hydrę⁹¹ opisać… Lecz «referens
Horresco…»⁹² Czuję przerażenie,
Gdy tylko wspomnę tę istotę…
Lecz wierz mi, wierz mi — wiem coś o tem —
Gorszą jest bestią Podejrzenie.
Tym gorszą, że to chytre zwierzę…
Wije się, łasi, do stóp ściele
I ani człowiek się spostrzeże,
Jak już jest wroga przyjacielem.
Ten z piekła rodem zwierz stugłowy
Staje się wiernym psem domowym,
Co cię na krok nie odstępuje
I służąc panu — sam panuje…
Tak wrócił cień i szedł przed nimi,
I szeptał «Tak» ustami Zosi…
Mówiły inne, mniej genialne,
Że się po prostu «zapatrzyła»⁹³…

W głębokim śnie, w głębokim śniegu
Mieścina leży pogrążona.
Sennego księcia i śnieżnego
Twarz świeci, srebrnie zamrożona,
Uśmiechem białym nieruchoma.
Podpiera domki śnieg pierzasty,
W wysokie nawalony zaspy;
Czasem je wiatr napadnie dmący
I z puszystego wierzchu zwiewa
Pył roziskrzony, kołujący.
Dwa bratnie przed sklepikiem drzewa
Są jak śmietaną ochlapane
Lub jakbyś mydlin gęstą pianę
Rozrobił na zwichrzonej brodzie
Świętego Mikołaja, który
Śpi stojąc; w ręku ma latarnię:
To szyba okna, cała w lodzie.
A za nią światło planetarne
Mrugliwej lampy. Mróz-kwiatodziej,
Co brylantową ma kwiaciarnię,
Bystro tęczuje iskierkami,
Miotając ognik za ognikiem,
Diamencik goniąc diamencikiem
Z takim pośpiechem, że chwilami
Sam nie wie, czy jest ogrodnikiem,
Czy wielkomiejskim jubilerem.
Gdy przed witryną, rozigraną
Rozbłysków migających gamą,
Przystaje warszawianka śliczna
I, przedgwiazdkowo elektryczna,
Napływem pragnień podniecona,
Klejnoty poleruje wzrokiem…
Oczy, porwane skier potokiem,
Z błyskami skaczą po kamieniach…
Rozpromieniona od olśnienia,
Gwiazdeczki mroźne ma na futrze,
A rzęsy w lodowatym cukrze.
Dwie perły po jej licu biegą:
Uriańska⁹⁴ z noska zadartego,
A z oczka — kałakucka perła⁹⁵.
Tymczasem ziębnie psina wierna
I niecierpliwie chwile liczy,
Dygocąc na zielonej smyczy;
Więc, żeby skrócić to czekanie,
Dżoncio urządza się przy ścianie:
Robi ze siebie trójnóg wschodni
I nagle śnieg topnieje pod nim.
— Piesku najmilszy! Dżenteldogu,
Który umiałeś umrzeć w porę
I dziś nie tułasz się upiorem,
I obcych nie obijasz progów!
Nabrałbyś może złych nawyczek
Na tej żebrackiej «emigracji»…
Dżonciu mój luby! Masz pomniczek…
Wybacz, że w takiej sytuacji.

Mała w kołysce zakwiliła,
Ogrodnik wstaje i przewija.
Ułożył wnuczkę, uspokoił.
Śpi. On, schylony, dalej stoi
I patrzy, szuka wzrokiem szpiega
I zdaje mu się, że dostrzega…
Wtedy na białym tynku ściany
Cień się pojawia zapomniany
I trwa — choć pan Ignacy odszedł
I znowu siadł przy swym theatrum.
Coś szepcąc… A ze ściany odszept.
Za oknem cienka aria wiatru
Wtóruje tekstom dwóm szeptanym…
A prawda gdzie? Po wieki wieków,
Póki odrzucasz cień, człowieku,
Tylko w Williamie opętanym,
Co wszystkie kręgi piekła obiegł!
«Nie» mówi cień… «Tak» mruczy człowiek…
I myślą, że trafili w sedno,
A straszny William, co był na dnie,
Jak duch podnosi się z zapadni
I wyrokuje: «Wszystko jedno»…
…A noc wciąż wyższa i gwiaździstsza
I kręty wiatr wciąż wyżej śpiewa,
I gwiezdny w okno pył nawiewa,
Gdy w smutnym teatrzyku mistrza
Barwne figurki tekturowe
Wiodą zmyślonych serc rozmowę,
Prawdziwszą niźli serc prawdziwych,
Ach, i tak samo nieszczęśliwych!

Była to noc błogości. Poczuł
Napływające łzy do oczu
I ciepłą słodycz w zakochanym
Jak dawniej sercu…
Była to może noc Przemiany
I cudu — wyraźnego cudu:
Bo ręką strącił cień ze ściany,
Na ziemię rzucił i podeptał…
I raptem, w mowie mu nieznanej,
«Perdition catch my soul, wyszeptał,
But I do love thee…»⁹⁶
            Lecz kto ona?
Usiadła przy nim martwa żona,
Dłoń położyła mu na dłoni
I księżycowo wysrebrzona
Boleśnie trwała w ciszy wielkiej,
Potem podniosło się zjawisko
I pochylone nad kołyską
«Zosiu» szepnęło do Anielki…
Potem zaczęło mętnieć, szarzeć,
I w bladą mroźność już się wrzynał
Amarantowy brzask zarzewiem…
«Było?» «Nie było?» — nic już nie wiem…
«Prawda?» «Nieprawda?» — wszystko jedno.
Znów się zimowy dzień zaczynał,
Magiczne dekoracje bledną,
W sercu i w izbie coraz jaśniej,
Świeczka do dna dopływa… gaśnie…
Może i «było»… Choć nie sądzę…
Na wszystkim ślubnie śnieżny welon…
«I am declined, jak rzekł Otello,
Into the vale of years…»⁹⁷ I błądzę.

Tak jak rosła. Zimą w owej grocie,
W aptece wonnej i sklepiku,
A latem w lasach i w ogrodzie
Lub «na fabryce», śród letników.
Była jej matką pani Bielska
I wątła pani Kamilowa,
A czasem doglądała dziecka
Moja poczciwa Michałowa.
I tak Anielkę Bóg uchował,
Że z sierocego wzrastał zielska
Kwiat polski — panna Iłganowa.
W sklepiku było ciepło, ciasno,
Siedziało się śród worków z mąką
(Szczęśliwy, kto w dzieciństwie zasnął
Wtulony w taką białość miękką,
Gdy świerszcz za ścianą struga cienko,
Gdy w śniegu drzemie ciche miasto,
Gdy jeszcze słychać: «łut rozenków,
Font cukru, mendel jaj, wanilii…»
A już rosnące pachnie ciasto,
A już zapadasz w sen Wigilii,
Już prawda się ze złudą miesza
I ćmi z komina modrym dymkiem:
To Andersen senniki wiesza
Na planetarium twej choinki…
Ściągnąłem to z własnego wiersza
O Zasypianiu.)
            Więc, jak mówię,
Siedziało się śród worków z mąką,
Tęczowe brało się landrynki
Z wysokiej cylindrycznej puszki,
Która się trudno otwierała,
Gryzło się «pestki» i «okruszki»,
Chleb świętojański zajadało,
A po szufladach — jak u dziadka:
Inny aromat co szufladka,
Suszone śliwki i migdałki,
Muszkatołowe ciemne gałki,
Angielskie ziele, pieprz, cynamon,
Tłuste pręciki waniliowe,
I czarne, suche i z łebkami
Goździki… Tymiż goździkami
Pachniał z daleka już pan Kamil,
A pochodziło to z balsamu,
Który przepisał sobie sam — i
Polecał bardzo innym panom.
Sam też miksturę tę wyrabiał
Pod nazwą «Balsam Sangwarabia»,
Że niby z jego stosowania
Krew ma się jak arabski ogier
(Tutaj palcami tak małpował,
Że koń na ścianie galopował):
«Browar, proszę ja pana! ogień!
I wiesz pan co? Kobietki skłania
Tak, że pan będziesz się oganiał!»
Lecz wątła pani Kamilowa
Innego o tym była zdania.
Aptekarz się z Anielcią bawił:
To groźne oko swe postawi,
To puści chiński cień z profilu
Z murzyńską wargą. Stary filut!
Oko straszyło, twarz bawiła.
Z tego sen pierwszy: zła, zawiła
Okotwarz jakaś, z kotem w środku.
Seledynowo mżącym, zmiennym
(W aptece był zielonooki
I narkotycznie zawsze senny);
Potem tę twarz miał zegar ścienny,
Pan nieprzyjemny i wysoki.
Wciąż «tak» i «nie» powtarzający
I w sen wchodzący sztywnym krokiem.
Na górze stało nieszczęśliwe
Ogromne zwierzę połyskliwe.
Szczerzące czarno-żółte zęby;
Pani siadała, biła zwierzę.
Krzyczała coś — i od uderzeń
Brzęk drżący płynął z jego gęby.

Najładniej było — i najsmutniej —
Gdy dziadek «figurkami ruszał»
Albo kwiatami… Kiedy plótł je
W powiastki i do życia zmuszał…
Najładniej było i najsmutniej,
Gdy powolutku w tej malutkiej
Budziła się zdumiona dusza.

Dziewięć lat miała, kiedy z dziadkiem
Na cmentarz poszła. «Tutaj klęknij.
Paciorek zmów za duszę matki.
Połóż te lilie. Krzyża sięgnij.
Tak. Teraz mów, powtarzaj za mną:
»Opiece Twej, Najświętsza Panno,
Polecam duszę męczennicy,
Matki mej«. Dosyć. Jak usłyszy,
To starczy. A jak nie usłyszy,
To szkoda słów.
Teraz za ojca męczennika
To samo zmów.
Za Konstantina… Konstantego!
Przeżegnaj się. Tak. No i… tego…
Pójdziemy»… Lecz od wrót cmentarnych
Zawrócił nagle — i pod czarny
Matczyny krzyż ją znów skierował
I krzyknął, aż dziewczynka zbladła,
Zatrzęsła się, na klęczki padła,
Tak szarpnął! Pierwszy raz tak krzyczał.
A krzyczał: «Teraz się wyliczaj
Z nie swoich grzechów! Teraz, mała,
Za Polskę módl się! Nie za »Polszę«
Lub, nie daj Boże, za najgorsze…
Rozumiesz?» Nic nie rozumiała,
Więc powtórzyła, co umiała:
«Opiece Twej, Najświętsza Panno,
Polecam duszę męczennicy,
Matki mej»… A on: «Nie płacz. Wstań no.
Już dobrze. Nie płacz! Wstyd pannicy
Być taką beksą»… A sam szlochał
I tulił ją… jak ja tę powieść.
Nie wiedział dotąd, jak ją kochał!…
Kogo? Ach — kogo! — — —

            Po odpowiedź
Pojechał autor w antypody.
Wiedział i w Polsce oczywiście,
Lecz że tak mocno go to ściśnie,
O tym nie wiedział, wolny, młody.
Po tamtej stronie Wielkiej Wody,
Daleko — z tamtej strony Wisły,
Gdzie «kąpałásie» wrona,
A pan kapitan myślał,
Że to jego żona;
Panie kapitanie,
To nie twoja żona,
To jest taki ptaszek.
Nazywa się wrona…
Bo ta piosneczka — to też ona,
Jedyna i nieunikniona,
Dokąd poniosą wszystkie żagle.
Chociaż daleka — zawsze bliska…
Ojczyzna jest to Węch — i nagle:
Swąd dymu w polu, choć ogniska
Nie widzisz. + Biała chata niska
W sadku wiśniowym. + Na mokradle
Ognik wieczorem. + Róg Traugutta
I Mazowieckiej. Jak tam zdrowie,
Kochana pani kwiaciareczko? +
— Daleko, panie, do Rdułtowej?
— Pół mili będzie, niedaleczko.
+ Zapach uprzęży mokrej. + Konie
W mróz parujące. + «Moja pani!
Jakie to ludzie są!…» + W wagonie
Nad ranem, zżółkli, niewyspani
Pasażerowie. + Zamek we mgle
Przymrozku. + «Skropić weżetalem⁹⁸?»
+ W podwórko nasze wozy z węglem
Wjechały. Sypią. + W karnawale
Świt przed «Oazą»⁹⁹. + Targ na Rynku
Zielonym w Łodzi. + Koper w słoju
Ogórków. + Pod Simonem¹⁰⁰ stoją
Taksówki. + Dróżką pogrzeb wiejski;
Śpiewają. + Autem przez Aleje
Piłsudski siwy i niebieski.
+ Noc. W szronie książę Józef¹⁰¹. + Dnieje
Nad Wisłą. + Pobekują owce
Na Kalatówkach. + Wielkanocne
Baranki na wystawach. + W Wilię
Ci, co ostatni drzewka niosą
Do domu. + Żółte wodne lilie
Na zzieleniałej wodzie. + Boso,
Z płachtą na głowie, pastuch moknie
W polu. + Trumienka srebrna w oknie,
Na niej «klapsydra». + Małe kartki
Ręcznie pisane, przyklejone
Do muru: «Pokój przy rodzinie»…
+ Hortensja. Wedel¹⁰². + Mięsa ćwiartki,
Sino ołówkiem poznaczone,
Na haku. + «Wielka rewia» w kinie
Na Woli. + Drobne ogłoszenia
«Kuriera Warszawskiego» (każde:
Nowela Prusa; wnętrza mieszkań).
+ Przez most¹⁰³ na Pragę, Nowym Zjazdem¹⁰⁴,
W dorożce. + Imieniny Leszka¹⁰⁵;
Przyrynek, Freta. + Pod Halami
Baby sprzedają na chodniku
Suszone zioła. + «Moniuszkami¹⁰⁶
Nie przejadzie»… + Park wilanowski
W słoneczny ranek, w październiku;
Miedziany pożar liści. + Ryby
W kramach na rogu Mokotowskiej
I Hożej. + «Szyby — szyby — szyby!»
(Szklarz, stary Żyd.) + Kościół Wizytek
W księżycu. + Nina Morsztynowa¹⁰⁷.
Wódka w południe w Pławowicach.
+ Kwietnik w Sikorzu. + Giętkość witek
Brzozowych (można w supeł). + Kowal
Podkuwa konia, a chłop trzyma
Za uzdę. + Migające ognie
W chatach, gdy jedzie się pociągiem
W zimowy wieczór. + Konik ciągnie
Masztową sosnę leśną drogą;
Skrzypienie kół; chłop zwiesił nogi.
+ Na Solcu «destrebucja». + «Kogo
Szanowny pan uważa?» + Magle.
(Szyld: trup w surducie kręci koło.)
+ «Poprosz-sze o bilety»… + Nagle
Z mariackiej wieży rój gołębi
Sfrunął. + «Choć goło, to wesoło»,
«Grunt nie przejmować się», «Te, wariat,
Wisła się pali». + Smak jarzębin
Cierpki. + Kościołki na Podhalu
Ciemne, drewniane. + Komisariat
W sobotę wieczór. + «To wypada
Dla kurwy tak?» + «Do Malinowskich
Nie chodzę: cugi¹⁰⁸!» + «Czekolada!
Brukowce, piwo, lemoniada!»
+ «Ta gówno, panie» (akcent lwowski).
+ Śliwki węgierki łamać. + Sztuczne
Kwiaty i wieńce makartowskie¹⁰⁹.
+ Obrzękła z płaczu twarz Wieniawy¹¹⁰,
Gdy na tańczącym koniu wiedzie
Pogrzeb marszałka¹¹¹. + Zwiedzam Wawel
Na parę dni przed wojną…
            Potem — —
Potem to wszystko i mnie przedziel
Atlantykiem tęsknoty. Potem
Przez ten Atlantyk i tęsknotę
Sto razy pomnóż? Tysiąc! Mało!
Tysiąc i jeden! Będą klechdy
Szeherezady, którą niegdyś
Co dzień się żyło, oddychało,
Nie wiedząc wcale, że mitami
Na każdym kroku oddychamy!
Że Łódź Bagdadem jest bajecznym
Albo La Manczą manczesterską,
Tomaszów — ach! Tobosem¹¹² wiecznym,
Warszawa — Troją bohaterską
I Jeruzalem, której murom
Śpiewają, płacząc, dwa narody
Jednej niedoli pieśń ponurą…
Któż wtedy wiedział, że daleką
Stanie się Kraków świętą Mekką,
A góra Giewont — Siódmą Górą,
A rzeka Wisła — Siódmą Rzeką?

My country is my home. Ojczyzna
Jest moim domem. Mnie w udziele
Dom Polski przypadł. To — ojczyzna,
A inne kraje są hotele.
Mój dom. Mieszkanie. Pokój. Biurko.
A w nim (pamiętasz?) ta szuflada,
Do której się przez lata składa
Nieużywane już portfele,
Wygasłe kwity, wizytówki,
Resztki żarówki, ćwierćołówki…
Leży tam spinka, fajka, śrubka,
Syndetikonu¹¹³ pusta tubka,
Jakaś pincetka czy pipetka,
Stara podarta portmonetka,
Kostka do gry, koreczek szklany,
Bilet na dworcu nie oddany,
Szary zamszowy futeralik,
Zeschły pędzelek, lak, medalik,
Przycisk z jaszczurką bez ogona,
Legitymacja przedawniona,
Brązowe pióro wypalane
Z białym napisem «Zakopane»,
Korbka od czegoś, klucz do czegoś,
Lecz już oboje «do niczegoś» —
Słowem, wiesz, jaka to szuflada…
A gdy jej wnętrze dobrze zbadasz,
Znajdziesz tam małe, zasuszone
Serce twe, w gratach zagubione…
Więc nie wyrzucaj nic, nie sprzątaj…
Przyda, nie przyda się — niech leży.
Oszczędzaj graty przy «porządkach»
W takich szufladach i zakątkach,
Boś z każdym cząstkę życia przeżył
I trwasz, nie wiedząc, z tą starzyzną…

Jak z tą szufladą, tak z ojczyzną:
Nic nie wyrzucisz. Coś ci wzbrania
Przetrząsnąć lamus przywiązania
I «niepotrzebne», «nieużyte»
Usunąć. Niech zostanie z tobą.
Zabobon, mówisz? Tak, zabobon…
Ludzie uczeni zwą to — mitem.
I z tej codziennej mitologii
Nagłych, z zaułka, zjawień, olśnień,
To z barwy, z linii, to z melodii
Chwila ojczyzną ci wyrośnie.
Zjawi się taka niewątpliwa,
Wyłączna, nie do podrobienia,
Że poznasz z echa, zwęszysz z cienia:
To ona — twoja, własna, żywa.

A to silniejsze niż potęga
Batorych, Chrobrych, Jagiellonów,
Niż pompatyczna dziejów księga,
Niż namaszczona rozbajęda
Bombastów, bardów, fanfaronów!
O, te histriony¹¹⁴ historyczne!
O, ci histerycy historii,
Rymarze «glorii» i «wiktorii»,
Gęsi skrzeczące na zapłotkach
O swych kapitolińskich przodkach!
O, historyczne rymochlasty,
«Patosem dziejów» rozegżone,
Skrzydlate szkapy, zaprzężone
W dziejowy rydwan drabiniasty!
Dalej będziecież Polskę włóczyć
Po «szlakach», «misjach», «przeznaczeniach»?
Znowu się będzie byle szczeniak,
Fuks¹¹⁵ gazeciarski i codzienniak
Tłustością dawnej chwały tuczyć?
A szlag niech raz te «szlaki» trafi!
Zamiast historii rozbuchanej,
Może by trochę, dla odmiany,
Botaniki lub geografii?
A kysz, bajczarzu bałamutny,
Plotący szumne historyzmy!
Nie okryć matejkowskim płótnem
Nędzy, nagości, ran ojczyzny!
Na wielkość będziesz ją skazywał,
Na przeznaczenia, orły, szczerbce,
A lud ci będzie pokazywał
Łatane portki, zdarte kierpce?
Będziesz swym piórkiem naród wodził
Na historyczne dęte szlaki,
A on o głodzie i o chłodzie
Po kurnych chatach będzie smrodził
I pasem ściskał puste flaki
Albo pogubi je, wyprute,
Na krwawych drogach ku «wielkości»…
Legną kurhany białych kości
Na polach… To jedyny skutek
Arcydziejowych wspaniałości.
Historia! «Historyczne prawa»!
Patrz — «die Geschichte»¹¹⁶ jest u celu!
Patrz — leży stara kurwa krwawa
W spalonym własnym swym burdelu,
Ofiara własnych swych nakazów,
Przeznaczeń, szlaków, drogowskazów,
Które wbił w rdzeń germańskich mózgów
Jej pierwszy alfons oraz uczeń:
W prościutkiej linii miłe wnuczę
Herulów, Wolsków i Cherusków!
Patrz — drugi! rzymski kipiszczyna¹¹⁷,
Birbone¹¹⁸, furbo¹¹⁹, truffatore¹²⁰,
Il grande storico gridore¹²¹,
Antycznych małpujący Rzymian!
Pokazał jeden jak i drugi
Wielkodziejowe swe zasługi
I — trzeba przyznać — zdał egzamin:
Pokazał Orbi¹²², dowiódł Urbi¹²³,
Do czego kurwę swą dokurwił
Historycznymi przesłankami.
Nie chcemy milionowych czeków,
Płatnych na Marsie za sto wieków!
Drobne, lecz na stół! Dzień zwyczajny,
Dzisiejszy dzień strapionym dajmy!
Banknot radości — nie numizmat —
I bilon szczęścia — nie brakteat¹²⁴ —
A piękny historyczny teatr
W muzeum może mieć ojczyzna!
O, spekulanci! O, rzeźnicy;
Którzy na ladzie swojej jatki
Padlinę macie dla ulicy,
Kości pradziadów i odpadki,
A Dzień Dzisiejszy — tłusty, świeży —
Pod ladą wielkim połciem leży:
To — dla was. To wynagrodzenie
Za patriotyzm i natchnienie.
O, telewizjonerzy świetni!
Zapowiadacze szczęśliwości,
Propagujący «wyścig», «pościg»,
Wszystko dla Jutra, dla Przyszłości,
A dzisiaj — bankiet dla proroka:
Za bystrość przezierczego oka,
Za śmiałość przenikliwych wejrzeń,
Za wiarę, ufność i za «hejże!»…
A innym — generalny pościk.

Moi mocarni i dziejowi
Nieraz wzdychali, zazdrościli:
«Gdybyż to nam… w dziejowej chwili..
Gdybyż naszemu narodowi
Takiego wodza i geniusza!…
Wróg? Niemiec? Owszem, proszę pana,
Ale uchylam kapelusza.
Szatan? Bodajby i szatana
Takiego mieć, proszę ja pana,
Bo to potęga — a nam trzeba
Potęgi, jeszcze raz potęgi —
I naprzód, ufni w pomoc nieba,
Naprzód — po nasze ideały!
Czytał pan przecież wieszczów księgi,
Więc wie pan: wiara wzrusza skały,
Słowo jest czynu testamentem¹²⁵…
A Chopin! Gdyby naród cały
Zapalił się tym ogniem świętym
Wiary w potęgę! Gdyby znalazł
Taką jednostkę — oczywiście
Polaka, Piasta, proszę pana —
I zrzucił z nas niewiary balast,
O, wtedy zobaczylibyście,
Co może naród twardy, karny,
Gotowy, zwarty i mocarny!»…
— Znam, proszę pana, te «zwycięskie
Narody». Wiem też, ku przestrodze,
Co taki naród z takim wodzem
Na «historycznej» swojej drodze
Potrafi zdziałać.
            Wolę — klęskę,
Niż żeby w Polsce miał być panem
I zaprowadzić ład pogański
Antychryst zmotoryzowany
I chmurnych durniów rząd tyrański.
A cóż to, panie, za ideał:
Ten sam szubrawiec w polskim sosie?
Pięknie by wieszczów polskich wcielał!
(Chopina sądziłby po nosie.)
I gdyby nawet był Polakiem,
Z całą wyższością swego rodu
Nad owym, germańskiego chowu,
Dichterem¹²⁶ z nożem za kubrakiem,
Denkerem¹²⁷ z jaskiniowym przodkiem,
Jeszcze by wtedy był łajdakiem,
Jeszcze by większym był wyrodkiem.

My, ludzie skromni, ludzie prości,
Żadni nadludzie ni olbrzymy,
Boga o inną moc prosimy,
O inną drogę do wielkości:

Chmury nad nami rozpal w łunę,
Uderz nam w serca złotym dzwonem,
Otwórz nam Polskę, jak piorunem
Otwierasz niebo zachmurzone.
Daj nam uprzątnąć dom ojczysty
Tak z naszych zgliszcz i ruin świętych,
Jak z grzechów naszych, win przeklętych:
Niech będzie biedny, ale czysty
Nasz dom z cmentarza podźwignięty.
Ziemi, gdy z martwych się obudzi
I brzask wolności ją ozłoci,
Daj rządy mądrych, dobrych ludzi,
Mocnych w mądrości i dobroci.
A kiedy lud na nogi stanie,
Niechaj podniesie pięść żylastą:
Daj pracującym we władanie
Plon pracy ich we wsi i miastach,
Bankierstwo rozpędź — i spraw, Panie,
By pieniądz w pieniądz nie porastał.
Pysznych pokora niech uzbroi,
Pokornym gniewnej dumy przydaj,
Poucz nas, że pod słońcem Twoim
«Nie masz Greczyna ani Żyda».
Puszącym się, nadymającym
Strąć z głowy ich koronę głupią,
A warczącemu wielkorządcy
Na biurku postaw czaszkę trupią.
Biegłymi zrób łacinnikami
Ministrów naszych, by wiedzieli,
Że są sługami, nie panami,
A księży naucz ewangelii.
Piorunem ruń, gdy w imię sławy
Pyszałek chwyci broń do ręki,
Nie dopuść, żeby miecz nieprawy
Miał za rękojeść krzyż Twej męki.
Niech się wypełni dobra wola
Szlachetnych serc, co w klęsce wzrosły,
Przywróć nam chleb z polskiego pola,
Przywróć nam trumny z polskiej sosny.
Lecz nade wszystko — słowom naszym,
Zmienionym chytrze przez krętaczy,
Jedyność przywróć i prawdziwość:
Niech prawo zawsze prawo znaczy,
A sprawiedliwość — sprawiedliwość.
Niech więcej Twego brzmi imienia
W uczynkach ludzi niż w ich pieśni.
Głupcom odejmij dar marzenia,
A sny szlachetnych ucieleśnij.
Spraw, byśmy błogosławić mogli
Pożar, co zniszczył nasz dobytek,
Jeśli oczyszczającym ogniem
Będzie dla naszych dusz nadgnitych.
Każda niech Polska będzie wielka:
Synom jej ducha czy jej ciała
Daj wielkość serc, gdy będzie wielka,
I wielkość serc, gdy będzie mała.
Wtłoczonym między dzicz niemiecką
I nowy naród stu narodów —
Na wschód granicę daj sąsiedzką,
A wieczną przepaść od zachodu.
Dłonie Twe, z których krew się toczy.
Razem z gwoździami wyrwij z krzyża
I zakryj, zakryj nimi oczy,
Gdy się czas zemsty będzie zbliżał.
Przyzwól nam złamać Zakon Pański,
Gdy brnąć będziemy do Warszawy
Przez Tatry martwych ciał germańskich,
Przez Bałtyk wrażej krwi szubrawej.
…A gdy będziemy, Nekropolu,
Przybliżać się do twych przedmieści,
Klękniemy kwarantanną w polu,
Nadziei pełni i boleści:
Nadziei — że nam przyjaciele
Naprzeciw wyjdą z Miasta Krzyżów,
Niosący w oczach przebaczenie
I łzy radości, a nie wyrzut.
Boleści — że nam nie pomogą
Te łzy ni łaska, ni witanie…
MILCZĄCE między nami stanie
Zjawą złowrogą.

Po tym rozdziale — huczny wystrzał
Oklasków: «Prawda to najczystsza!
Mistrzu! Niech żyje demokracja!
Mam zastrzeżenia, ale racja,
Ja zawsze uwielbiałem mistrza,
Zawsze mówiłem, że ten Tuwim — —»
…Cóż to za jeden, co tak mówił?
A to siurpryza¹²⁸! Popatrz, popatrz!
Zamordębierca, totalista,
Podjudzacz, hecarz, dołków kopacz
Do «zgniłej demokracji» przystał!
Co się to stało? Proszę, proszę,
Me diga, faz favor, amigo¹²⁹,
Jakżeś z faszyzmu się wymigał
I w Rio aż do tego doszedł,
Że mówisz «łajdak Mussolini»,
Że «bydlę» mówisz o Hitlerze,
Z radości liżesz się i ślinisz,
Gdy Grek albańskie miasta bierze.
W Warszawie — Berlin był ci Mekką,
A Rzym — Betlejem niewątpliwem,
Londyn i Paryż — Tel Avivem,
A Hradczyn — Kremlem. Jakżeś lekko
W drodze wykręcić się potrafił
Z tej politycznej geografii!
Już «w innym świetle» rzeczy widzisz.
Zmieniłeś «w pewnej mierze» zdanie,
Niewiele brak, a powiesz: Żydzi
To także ludzie. (Czyżby, panie?)
Co do przyszłości — to na czele
Zwycięskich wojsk z Sikorskim¹³⁰ wkroczysz
I «razem, starzy przyjaciele,
Ludu włościański i roboczy»
(Bo choć w zakresie jak najwęższym,
Aleś socjalizm w Polsce zwęszył).
Słowem: pobita dzicz germańska,
Niech tam kto skoczy Rosję pobić,
A my na piwo, proszę państwa,
I gdzie tu można coś zarobić?…
— Mój demokrato, któryś z wtorku
Na środę tak się zmył do czysta,
Że, myślę, z Rio do New Yorku
Pojedziesz jako… komunista.
Mój anglofilu i zelancie¹³¹
Wolności, tolerancji, prawa,
Co ze mną jesteś dziś w aliansie.
Za dobrze, mój figlarzu, znam cię…
Kawa na ława!
Gdy zwiądł rozmaryn, kwiat prześliczny
Polskiej paproci romantycznej
(Pamiętasz? «O, mój rozmarynie…»¹³²
I pierwsza łza gorąca spłynie,
Że zakwitł… jest… więc ty do kwiecia:
«Rozwijaj się» — i druga, trzecia,
A ty przynaglasz, szerzej, głośniej,
I płynie: «O, mój rozmarynie,
Rozwijaj się!…» I tak miłośnie,
Tak rzewnie kwiat na oczach rośnie,
I coraz więcej łez i wiosny
Na rozmarynie, na miłosnym,
I ciągniesz: «Pójdę do dziewczyny» —
I śpiewasz: «Pójdę do jedynej,
Zapytam się…») —
            Zapytaj się:
O podeptane butem kwiecie,
Choćby o jedno pięciolecie —
Kiedy się Wilk Żelazny rozpadł
Na setki piesków skocz-hitlerków,
Kiedy jak trąd, jak czarna ospa,
Pokryła Polskę dzicz burszowska¹³³
Szturmowców, stürmerowskich¹³⁴ «clerków»¹³⁵;
Gdy generalskie Kaffeepflanze¹³⁶
Złapały faszystowską francę¹³⁷
I matkowały bogom nowym:
Pierwszej Kohorcie czy Falandze¹³⁸
Ostatnich mętów i szumowin;
Kiedy ministrom wystraszonym
Na murach pisał epitafium
Wódz, młokos, gówniarz «prześwietlony»,
Z mistyczną misją wprost z Monachium;
Gdy panowali na ulicy
Drobnomieszczańscy drobni dranie,
Już znakomici «katolicy»,
Tylko że jeszcze nie chrześcijanie;
Gdy się szczycili krzepą pustą,
A we łbie grochem i kapustą,
Gdy bili Żydów z tej tężyzny,
Tak bili, rozjuszeni chwaci,
Że większy wstyd był za ojczyznę
Niż litość dla mych bitych braci;
Gdy groził «nocą długich noży»¹³⁹
Liryk, deliryk, satanista¹⁴⁰,
Gdy ksiądz Charszewski¹⁴¹, sługa boży,
W stolicy sławił Antychrysta,
Ksiądz Trzeciak¹⁴² w Norymberdze¹⁴³ zasię
Hołd składał parteitagom¹⁴⁴ wrażym¹⁴⁵,
A księdza Pudra¹⁴⁶ o tym czasie
Policzkowano przed ołtarzem;
Gdy cham i nieuk, jeden z drugim,
Szpik¹⁴⁷, łapacz z «dwójki»¹⁴⁸ czy z «Zadrugi»¹⁴⁹
Znieważał «Żyda» Mickiewicza
I — nie bał się Jaroszewicza¹⁵⁰,
W dupie miał rząd, opinię, prasę,
Bo szefa miał — na Wilhelmstrasse¹⁵¹;
Gdy Wielki Łowczy¹⁵² w Polsce gościł
I wielkopańskie pił szampany,
Gdy zesrywały się z radości
Ozońskie¹⁵³ błazny i bałwany,
Że podejmują Ribbentropa¹⁵⁴
(A wyrok był już podpisany,
Na śmierć skazana Europa);
Gdy wielki grzmiał w obozie jubel¹⁵⁵,
Że Józek¹⁵⁶ z Hessem¹⁵⁷ był na wódce,
Że Ciano¹⁵⁸ w tany porwał Dziubę¹⁵⁹,
Że Bolek¹⁶⁰ z Eddą¹⁶¹ tnie hołubce —
O, danse macabre! Gdy wbijali
Tym tańcem gwoździe w naszą trumnę
I — dobra nasza! A już w dali
Trepakiem¹⁶² przytupywał Stalin
I słusznie mrużył oczko «umne»¹⁶³;
Kiedy berlińskich biesów szajka
Ze śmiechu się tarzała, patrząc,
Jak się przyjaźnią z nimi paprzą,
Jak Polskę toczy rak marszałka¹⁶⁴;
Gdy było «byczo» i rząd «amcił»¹⁶⁵,
Śmigły¹⁶⁶ «podciągał» gosudarstwo¹⁶⁷,
A olrajtnicy¹⁶⁸, adiutanci
Stukali obcasami dziarsko;
Gdy się u stóp głuptasa wili
Ten w «szczerym hołdzie», ów na żołdzie,
Gdy honor dziejów plugawili
Nikczemnym marszem na Zaolzie¹⁶⁹;
Kiedy sztrabanclom¹⁷⁰ z oenerii¹⁷¹
Miedziński¹⁷² składał ukłon dworski,
A Słonimskiego¹⁷³ bił w cukierni
Plagiografoman Ipohorski¹⁷⁴;
Gdy arsenałów nie doglądał
Buławy legendarnej dziedzic,
A dla mnie szubienicy żądał
Poeta polski Pierd-Piertkiewic¹⁷⁵;
Kiedy za rządów twych ozońców¹⁷⁶
Kto żyw, ten błotem mnie smarował:
Bandyci z rozwrzeszczanych «Gońców»¹⁷⁷,
Klechici z Niepokalanowa¹⁷⁸,
«Myśl (do złudzenia) Narodowa»¹⁷⁹,
Semi-sarmata z «Mosdorf¹⁸⁰ z mostu»¹⁸¹
(A jak słyszałem — Żyd po prostu,
Co sarmackiego majufesa¹⁸²
Na muzykę Goebbelsa tańczył,
Wnuk krakowskiego handełesa¹⁸³,
Von Silberfeld¹⁸⁴ — a codreańczyk¹⁸⁵),
Z «Polski (na pozór) Zbrojnej»¹⁸⁶ młokos,
Marsz, marsz, Dąbrowski¹⁸⁷, herbu Kokos,
Hula-babula Hulewica¹⁸⁸,
Kontryfałowa hitlerzyca¹⁸⁹,
Komersów¹⁹⁰ w deklach¹⁹¹ sztab wałkoni,
Draby z «Żylecji»¹⁹² i «Pałkonii»¹⁹³,
Rydzowi «bierkamraci»¹⁹⁴ mili
(Razem warzyli, razem pili),
Ksiądz Miłaszewski¹⁹⁵ z « Podbipięty»
Z samopiszącą żoną Jentys¹⁹⁶,
Stahl¹⁹⁷, miglanc, śmiglanc i odmieniec,
Co za tasiemcem rżnął tasiemiec
I fetorysta Młodorżeniec¹⁹⁸,
Item¹⁹⁹ — postawię je osobno —
A B C²⁰⁰ («DEF»²⁰¹ podobno,
Jak i tajniaki z «Merkuriusza»²⁰²);
Kiedy im, głupim, rosła dusza,
Że będzie getto (już jest getto),
Że będą mogli bić po mordzie
«Konstytucyjnie»; gdy in petto²⁰³
Marzyli o germańskiej hordzie,
Wiernie oddani duszą całą
Tym samym w końcu ideałom,
Bliźniaczym draństwom i ohydzie;
Kiedy w żurnalii²⁰⁴ robaczywej
Nic, tylko wrzało i migało:
Żyd, Żyda, Żydom, Żydów, Żydzie,
Żydy parchate czy parszywe.
Żyd jest największym naszym wrogiem,
Żyd z nożem czyha przed twym progiem,
Przez Żyda głód, przez Żyda nędza.
Żyd okradł, Żyd znieważył księdza.
Białego orła Żyd podeptał,
Żyd z niemowlęcia krew wychłeptał.
Żyd otruł, zgwałcił, zdradził, wydał.
Zbezcześcił Żyd, splugawił, splamił,
I znowu: Żyd, Żydowi, Żyda,
Żydom, o Żydach i Żydami;
Gdy zaprawiony w drobnym kancie
Byle kto w łydki mi się wgryzał —
— Gdzie wtedy byłeś, mój aliancie?
Gdzie pies ci wtedy mordę lizał?
«A sio!», jak mówią. «A ze szkody!»
…Bo ja pamiętam Grzmot Majowy
I ogień wiary mojej młodej,
Że się w tej Polsce ucieleśni
Sen z czarodziejskiej opowieści,
Jeśli się ziścił sen wiekowy…
Ale się prześnił… prędko prześnił.
«A sio!» powtarzam. «A ze szkody!»
Nie ma «aliansu»… «NIE MA ZGODY,
MOPANKU»²⁰⁵.
            Taki koniec pieśni.