Dwa fragmenty spoza I tomu poematu ogłoszone za życia poety

Był kwiecień-plecień hiacyntowy.
Hiacyntów tłuste, wonne świeczki
Barwnymi olejkami ciekły,
Płynęły aromatem ciepłym,
Różowym, białym, fioletowym;
Po świeżym niebie się turlały
Ni to baranki, ni owieczki —
Pełne wełnianych, krętych loków,
Biegły, trącając się i trąc się,
Jakby owczarek je zaganiał
Szczekając, zabiegając z boków,
Na zlot obłoków — w dom świtania
Na hiacyntowym horyzoncie.
Szybko i skocznie było wokół.
Nawet ponura głąb mieszkania
Zaczęła sypać niespodzianie
Słoneczne żarty i figliki,
Z luster na ściany umykały
Ni to zajączki, ni króliki,
Tęczowe plamki i promyki
I śliskie pląsy wyprawiały.
A jeden taki plusk zajęczy
Dał w obraz holenderski nura
(Martwa natura) — i roztęczył
Cytrynę i bażancie pióra.
I na ulicach chyżym lotem
Słoneczne gonią się latawce:
Z okien do okien i z powrotem,
Jak piłki i jak kule złote,
Szyby rzucają sobie w darze
Przebłyski porozumiewawcze —
Szybko i skocznie, i przelotnie,
Jak w lustrze ptaków, snów i świateł,
Lekko-umkliwe i skrzydlate
W drodze mijają się stokrotnie.

Tak samo w myślach mojej panny,
Gdy właśnie Mazowiecką kroczy
Z sercem bijącym jak fontanny
Bijące w lustro zakochania:
W strop hiacyntowy, w niebo głowy,
W wysoki sufit lazurowy —
Szybko i skocznie, i przelotnie
Mkną po przechodniach szare oczy,
Powiew wiosenny ją pogania,
Czasem przystanie przed wystawą,
Poprawi włosów prządź złotawą.
Rozchyli wargi afrykańskie
I doda dniowi nowych błysków:
Zęby w czerwonym ust ognisku,
Lśniące jak w słońcu śnieg tatrzański.

Oto wpatruje się w witrynę
Kwiaciarni «Złocień»², przy «Ziemiańskiej»³.

— «Co, wzionbyś⁴, Kazek, te titine⁵?»
Rzekł do koleżki-gazeciarza
Wesoły Maniek («Szprotka»), z paką
Grubych niedzielnych pism pod pachą:
«Taką na ksiuty⁶ zabrać sobie
I łabadiù!… Uszanowanie,
Panie Antolku!» wrzasnął Maniek
I pędem za Słonimskim pobiegł —
Który siekanym, drobnym kroczkiem,
W brązowej kurtce z wełny szkockiej,
Trzcinką-chaplinką wywijając,
Sypie poważny, krótkowzroczny,
Z lekka wyniosły a wstydliwy.
Dobiera w myśli słów do wiersza:
Dla spraw nieziemskich — słów potocznych,
A chłodnych słów dla spraw żarliwych.
«Express? Warszawski? Dać? Zarobię!
Poranny, Ikac, Wieczór, Goniec?
Nic? Znaczy kryzys. Marny koniec.
Co i raz gorzej i mizerniej…
Te, Cypruś! nie denerwuj! Pcha się
Nie do swojego interesu!
Wszystkie panowie już w cukierni:
Hrabia Sobańszczak⁷, pan profesór,
Pan Leszek, pan Grydzewski⁸… Czego?!
Mówiłem: nie denerwuj! Zmykaj!»…
(Tu łokciem Szprotka pchnął Kazika.)
…«Pan Tuwin z panem pułkownikiem
Do Wróbla⁹ poszli na jednego…
Jak dawno? Bedzie pół godziny…
Skoczyć? Nie?… My takie chapliny
Z panem Antolkiem… Express!… Wieczór!…»

Odbita w tafli kwiaciarnianej,
Anielka siebie wzrokiem wchłania;
Z przenikań światła i załamań
Sama kwiatami jest gdzieniegdzie
W wiosennym lustrze zakochania,
A kwiaty znowu, w ten sam sposób,
To tu, to ówdzie, podchwytują
Momenty ust jej, oczu, włosów…
Któremu uśmiech się dostanie,
Ten myśli, że go motyl ujął
W czerwone skrzydeł trzepotanie.
Miga: to kwiat to jej osoba,
I bardzo jej się to podoba.

W kwitnącym lustrze zakochania
Majaczy obok niej na kwiatach
Umorusana twarz pryszczata.
Wyrostek. Dasz mu lat trzynaście…
(A osiemnaście ma już prawie)
Cherlawy jakiś i bezbronny,
Jakby się w duszy zmarszczył, skulił
Przed ciosem życia nieuchronnym.
Spodnie przypięte do koszuli
Agrafką; surdut przydługawy,
W dziurach nogawki i rękawy.
(Cały strój spadkiem był po Kosym,
Po Józku Kosym, co przed pocztą
Zachwalał niskim, grubym głosem
«Najnowszy plan miasta Warszawy».
A buty? Butów nie zostawił,
Przeto i Kazek nasz był bosy.
Znałem Kosego. Pijak, «wojak»,
Gracz — specjalista w «moja-twoja»…
A przygadywał, wpadłszy w hazard:
«Ech, taka moja, taka-i twoja,
Taka-że nasza tam i nazad»)

W kwiatach spotkały się ich oczy,
W kwiatach przecięły się spojrzenia
I na hiacyntach, na złocieniach,
W jeziorze róż, śród […] zawiłych
Odnajdywały się, gubiły
Jego — tropiące, napastliwe,
Jej — nieświadome tej pogoni:
Patrząca ani myśli o nim,
Tylko się wzrokiem w szczęściu pluszcze
I woń ubiegłej nocy wchłania,
I nurza się w kwitnącym lustrze
Swego sennego zakochania.
I już ją z lekka niepokoi
Ten ktoś, co o pół kroku stoi
I nosem siąka. Nie wie sama,
Czy odejść? Ale odejść szkoda
Od róż, złocieni i hiacyntów…
A może wierny głos instynktu
Coś szepce pod dyktando losu?
Może to rozkaz zmarłych osób
Z dwu starych grobów w mieście Łodzi? — — —
Nie wie, dlaczego… Nie odchodzi.

I oto nikną spojrzeń smugi
W kwitnącym zakochania lustrze,
I tu zaczyna się przeciągły,
Powolny, długi, bardzo długi
Ruch głowy w stronę tamtej głowy
(Lata w powieści tej opuszczę;
Gdybym wiekami operował,
Wieki bez żalu bym darował,
A takim chwilom nie daruję:
Rozciągnę, na sekundy potnę,
Na cząstki sekund wielokrotne,
Utrwalę każdą jak mikrofilm,
Przemieniający Czas na Przestrzeń).
Anielka, ciągle jeszcze w profil,
Wolno, wolniutko, jeszcze, jeszcze,
Cedzi ów ruch, ostrożnie sączy,
Jak farmaceuta płyn trujący.
Aż — twarzą w twarz.
            Więc po to, Boże,
Rozjaskrawiłeś dzień warszawski,
Kazałeś błyszczeć mu urodą
I tą ulewą lazurową?
I w centrum świata złocień-jaskier
Po to kipiącym miota blaskiem?
I po to się, wiosenny Boże,
Przebiłeś pięścią przez niebiosa,
By uwydatnić i obnażyć
Te krosty na wylękłej twarzy
I gęsty smark cieknący z nosa,
I jedną po trzech zębach szczerbę,
I oczu złych króliczą czerwień…?
Po to się tarzasz w świetle, Boże,
By zobaczyła taką ROŻĘ¹⁰
(To właśnie słowo pomyślała)
I po to żeś dyszące drzewa
Aromatami ponalewał
I kadzielnice kwiatów rozgrzał,
By oto w jej chwytliwe nozdrza
Zaduch uderzył: woń sparciała
Łachmanów i brudnego ciała.
I na to w taki dzień kwietniowy
Zrywały się, za wiatrem wiosny,
Z gęstych zarośli polskiej mowy
Skrzydlate stada słów miłosnych
I otrząsnąwszy pył słowników
Siadały na gałązkach wierszy,
I nuż dopiero tkliwić, czulić,
Rytmem trzepotać, w rym się tulić
I niepokoić serca dziewczyn —
Na to? By w dniu takiego nieba,
W obliczu kwiatów — w dniu spotkania,
W kwitnącym lustrze zakochania
Nagle usłyszeć — po raz pierwszy:
«Hrabini poprze na font chleba,
E-Tatuś w śpitalu, e-Mamusia w grobie,
Mortus! Tak się chce jeść… Zaroooobię…»
I tu ( — aż ją zakłuło mrowie —)
ZAŚPIEWAŁ:

«Siedziała pod cyprysem,
Bawiła się z tygrysem,
A potem miała syna,
Titina, ach, Titina…¹¹»