VIII
Un repoludo gaitero
De pano sedán vestido,
Com’ un príncipe cumprido,
Cariñoso e falangueiro,
Antr’ os mozos o pirmeiro
E nas siudades sin par,
Tiña costum’ en cantar
Aló pó-la mañanciña:
Con esta miña gaitiña
As nenas ei d’ engañar.
Sempre pó-la vila entraba
Con aquel de señorío,
Sempre con poxante brío
Co tambor s’ acompasaba:
E si na gaita sopraba,
Era tan doçe soprar,
Que ven fixera en cantar
Aló pó-la mañanciña:
Con esta miña gaitiña
As nenas ei d’ engañar.
Todas por él reloucaban,
Todas por él se morrían,
S’ ó tiñan cerca, sorrían,
S’ ó tiñan lonxe, choraban.
¡Mal pecado!, non coidaban
Que c’ aquel seu frolear
Tiña costum’ en cantar
Aló pó-la mañanciña:
Con esta miña gaitiña
As nenas ei d’ engañar.
Camiño da romería,
Debaixo d’ unha figueira,
Canta meniña solteira
¡Quérote!, lle repetía...,
Y él c’ á gaita respondía
Por á todas envoucar,
Pois ven fixeira en cantar
Aló pó-la mañanciña:
Con esta miña gaitiña
As nenas ei d’ engañar.
Elas louquiñas bailaban
E por xunta d’ él corrían,
Cegas..., cegas que no vían
As espiñas qu’ as cercaban;
Probes palomas, buscaban
A luz qu’ as iba queimar,
Pois qu’ él soupera cantar
Aló pó-la mañanciña:
Ó son da miña gaitiña
As nenas ei d’ engañar.
¡Nas festas, cánto contento!
¡Cánta risa nas fiadas!
Todas, todas namoradas
Deranll’ ó seu pensamento;
Y él que d’ amores sedento
Quixo á todas engañar,
Cand’ as veu dimpois chorar
Cantaba nas mañanciñas:
Non sean elas toliñas,
Non veñan ô meu tocar.
IX
Díxome nantronte ó Cura
Qu’ é pecado...
Mais aquel de tal fondura
Como ó facer desbotado.
Dalle que dalle ó argadelo,
Noite é día,
E pensa e pensa n’ aquelo,
Porfía que te porfía...
Sempre malla que te malla,
Enchendo á cunca,
Porque ó que ó diantre traballa
Din que acaba tarde ou nunca.
Canto máis digo ¡arrenegado!,
¡Demo fora!,
Máis ó demo endemoncrado,
M’ atenta dempois y agora.
Mais ansias teño, mais sinto,
¡Rematada!,
Que non me queira Xacinto
Nin solteira nin casada.
Porque d’ este ou d’ outro modo,
A verdá digo,
Quixera atentalo e todo,
Como m’ atenta ó enemigo.
¡Que é pecado..., miña almiña!
Máis que sea;
¿Cál non vay, s’ é rapaciña,
Buscando ó que ben desea?
Nin podo atopar feitura,
Nin asento,
Que me está dando amargura
Sempre este mal pensamento.
Din que parês lagarteiro
Desprumado,
S’ é verdad, ¡meu lagarteiro
Ten-m’ ó coraçón prendado!
«Cara de pote fendido»,
Ten d’ alcume;
Mellor que descolorido
Queróo tostado de lume.
S’ elas calente miraran
Meu amore,
Nin toliña me chamaran,
Nin ti me fixeras dore.
Vino unha mañana d’ orballo,
Á mañecida,
Durmindo ô pe d’ un carballo,
Enriba d’ a erba mollida.
Arrimeime paseniño
A sua veira,
E sospiraba mainiño
Como brisa mareeira.
E tiña á boca entr’ aberta,
Com’ un neno
Que mirand’ ó ceu desperta
Deitadiño antr’ ó centeno.
Y as guedellas enrisadas
Lle caían,
Cal obellas en manadas,
Sobre as froliñas que abrían.
¡Meu Dios! ¡Quén froliña fora,
Das d’ aquelas...
Quen as erbas qu’ en tal hora,
O tiñan pretiño d’ elas!
¡Quén xiada, quén orballo,
Qu’ ó mollou!
¡Quén aquel mesmo carballo
Que c’ as pónlas ó abrigou!
Mentras qu’ así ó contempraba
Rebuleu,
E pensei que me afogaba,
O corazonciño meu.
Bate que bate, batía
Sin parar,
Mais eu tembrando decía,
Agora ll’ ei de falar.
E volveu á rebulir
Muy paseniño,
¡Ay!, e votei á fuxir,
Lixeira pó-lo camiño.
Despois chora que te chora
Avergonzada,
Dixen:—S’ el non me namora,
Non lle direi nunca nada.
E non me namora, non,
¡Maldizoado!
Mentras ó meu coraçón
Quérelle anque sea pecado.
E vai tras d’ outras mociñas
Tan contento,
Y eu, con unhas cadiñas
Prendino ô meu pensamento.
E que queira que non queira,
Está conmigo,
Y á postre, y á derradeira,
Con él m’ atenta ó enemigo.
¡Sempre malla que te malla
Enchendo á cunca!
Y é qu’ ó qu’ ó demo traballa,
Acabará tarde ou nunca.
Por eso, anqu’ ó Cura dixo
Qu’ é pecado,
Mal que tanto mal me fixo,
Nunca ó darei desbotado.
X
«Quixente tanto, meniña,
Tivenche tan grande amor,
Que para min eras lua,
Branca aurora e craro sol,
Augua limpa en fresca fonte,
Rosa do xardín de Dios,
Alentiño do meu peito,
Vida do meu corazón.»
Así che falín un día
Camiñiño de San Lois,
Tod’ oprimido d’ angustia,
Todo ardente de pasión;
Mentras que ti m’ escoitabas,
Depinicando unha frol,
Por qu’ eu non vise os teus ollos
Que refrexaban traiciós.
Dempois que sí me dixeches,
En proba de teu amor,
Décheme un carabeliño,
Que gardín no corazón.
¡Negro carabel maldito
Que me fireu de dolor!...
Mais á pasar pó-lo río
¡O carabel afondou!...
«Tan bó camiño ti leves
Com’ ó carabel lebou.»
XI
Campanas de Bastabales,
Cando vos oyo tocar,
Mórrome de soidades.
I
Cando vos oyo tocar,
Campaniñas, campaniñas,
Sin querer torno á chorar.
—
Cando de lonxe vos oyo,
Penso que por min chamades,
E das entrañas me doyo.
—
Dóyome de dor ferida,
Qu’ antes tiña vida enteira
Y oxe teño media vida.
—
Sólo media me deixaron
Os que d’ aló me trouxeron,
Os que d’ aló me roubaron.
—
Non me roubaran, traidores,
¡Ay!, uns amores toliños,
¡Ay!, uns toliños amores.
—
Qu’ os amores xa fuxiron,
As soidades viñeron...
De pena me consumiron.
II
Aló pó-la mañanciña
Subo enriva dos outeiros
Lixeiriña, lixeiriña.
—
Com’ unha craba lixeira,
Para oir das campaniñas
A batalada pirmeira.
—
A pirmeira d’ alborada
Que me traen os airiños,
Por me ver máis consolada.
—
Por me ver menos chorosa,
Nas sus alas má traen
Rebuldeira e queixumbrosa.
—
Queixumbrosa e retembrando
Por antr’ a verd’ espesura,
Por antr’ o verde arborado.
—
E pó-la verde pradeira,
Por riba da veiga llana
Rebuldeira e rebuldeira.
III
Paseniño, paseniño,
Vou pó-la tarde calada,
De Bastabales camiño.
—
Camiño do meu contento;
Y en tant’ o sol non s’ esconde,
Nunha pedriña me sento.
—
E sentada estou mirando
Cóm’ á lua vay sahindo,
Cóm’ ó sol se vay deitando.
—
Cál se deita, cál s’ esconde,
Mentras tanto corre á lua
Sin saberse para dónde.
—
Para dónde vay tan soya,
Sin qu’ á os tristes qu’ á miramos
Nin nos fale nin nos oya.
—
Que si oira e nos falara,
Moitas cousas lle dixera,
Moitas cousas lle contara.
IV
Cada estrela, o seu diamante;
Cada nube, branca pruma,
Trist’ á lua marcha diante.
—
Diante marcha crarexando
Veigas, prados, montes, ríos,
Dond’ ó día vay faltando.
—
Falt’ ó día, e noit’ escura
Vaixa, vaixa pouc’ á pouco,
Por montañas de verdura.
—
De verdur’ e de follaxe,
Salpicada de fontiñas
Vaixo á sombra do ramaxe.
—
Do ramaxe donde cantan
Paxariños piadores,
Que c’ aurora se levantan.
—
Que c’ á noite s’ adormecen
Para que canten os grilos
Que c’ as sombras aparecen.
V
Corre ó vento, ó río pasa,
Corren nubes, nubes corren
Camiño da miña casa.
—
Miña casa, meu abrigo:
Vanse todos, eu me quedo
Sin compaña nin amigo.
—
Eu me quedo contemprando
As laradas d’ as casiñas
Por quen vivo sospirando.
—
Ven á noite..., morre ó día,
As campanas tocan lonxe
O tocar d’ Ave María.
—
Elas tocan pra que rece,
Eu non rezo, qu’ os saloucos
Afogándome parece
Que por min tên que rezar;
Campanas de Bastabales,
Cando vos oyo tocar,
Mórrome de soidades.
I
Vint’ unha crara noite,
Noitiña de San Xoán,
Poñend’ as frescas herbas
Na font’ á serenar.
E tan bonit’ estabas,
Cal rosa no rosal,
Que d’ orballiño fresco
Toda cubert’ está.
Por eso namorado,
Con manso sospirar
Os meus amantes brazos
Voteiche pó-lo ban.
E ti con doçes ollos
E máis doçe falar,
Meiguiña m’ envoucastes
En pracido solás.
As estrelliñas todas
Qu’ aló no espaço están,
Sorrindo nos miraban
Con soave craridá.
E foron, ¡ay!, testigos
D’ aquel teu sospirar
Qu’ ô meu correspondía
Con amoriño igual.
Pero dempois con outros
Máis majos e galans
(Mais non que máis te queiran,
Qu’ haber non haberá),
Tamén, tamén, meniña,
Soupeches praticar
A sombra dos salgueiros
Cabo do romeiral.
Por eso eu che cantaba
En triste soledá,
Cando, ¡ay de min!, te vía
Con eles parolar.
Coida, miña meniña,
Das práticas que dás,
Que donde moitos cospen,
Lama fan.
II
¡Qué triste agora te vexo!...
¡Qué triste, nena, estás!...
¿Os teus frescos colores,
Dónde, meniña, van?
¿O teu mirar sereno,
O teu doçe cantar,
Dónde, meniña, dónde,
Coitada toparás?
Xa non te vin, meniña,
Na noite de San Xoán
Poñend’ as frescas herbas
Na font’ á serenar.
Xa non te vin fresquiña
Cal rosa nó rosal,
Que muchadiña estabas
De tanto saloucar.
Hôra de dor ferida
Buscando á honriña vas,
Á honriña que perdeches,
Mais ¿quén ch’ á volverá?
Eu ben, miña meniña,
Ben ch’ á quixera dar,
Qu’ aquel que ben te quixo
Dóise de verte mal.
Mais anque dir, eu diga,
Que limpa, nena estás,
Respóndenme sorrindo
Por se de min bulrar.
«Ben sabes, Farruquiño,
Farruco dó Pombal,
Que donde moitos cospen,
Lama fan.»