XXVI
—Meniña, ti á máis hermosa
Qu’ á luz do sol alumbrara;
Ti á estrela da mañanciña
Qu’ en puras tintas se baña;
Ti á frol d’ as froridas cumbres,
Ti á ninfa d’ as frescas auguas,
Ti como folla do lirio
Branca, pura e contristada.
¿Quén eres, fada sin nome,
De tan dormentes miradas,
De tan dorida sorrisa,
De feituriña tan cándida?
¿Quisáis de muller naceches
Sendo tan limpa e tan casta?
¿Quisáis d’ as brisas da tarde,
Quisáis d’ as brétemas vagas...
D’ as burbulliñas d’ un río,
Quisáis d’ unha nube branca?
¿Ou as espumas do mare
A un rayo de sol xuntadas
Pousáronte ô ser d’ aurora
Nunha cunchiña de nacra?
Mais d’ onde queira que seas,
Tristísima pasionaria,
Por ti sinto un amor puro
Que pouco á pouco me mata;
Por ti de noite e de día
Cal vaga sombra encantada,
Preto do teu vivir ximo,
Ximo c’ os ventos que pasan
Facendo vibrar sonoras
Sentidas cordas d’ un arpa,
Que con ecos tembradores
D’ os meus amores che falan.
Mais dime: ¿por qu’ estás muda?
Di por qu’ estás solitaria,
Di por qué vives nos montes
C’ os paxariños que cantan,
Mentras ti choras e choras
O pe d’ un olmo sentada,
Toda de loito cuberta,
Toda cuberta de lágrimas.
—Déixame vivir nos montes,
Déixam’ estar solitaria,
Déixame c’ os paxariños
Qu’ en derredor de min cantan.
Déixame vestir de loito,
Cuberta por tristes vágoas,
Y eco de homes non escoite
Nin son d’ armoniosas arpas,
Qu’ eses sons d’ amor á vida
Rompen as miñas entrañas,
Si d’ eles, galán, por sorte
Doçe consolo arrancaras
Para un dor que non ten cura,
Para un mal que non s’ acaba.
¡Si ô seu vibrar sonoroso
As tombas se levantaran
Y ó polvo que nelas mora
Volto á vivir s’ axitara!...
Mais cala, galán...; non toques
As soaves cordas d’ un arpa,
Que nin dá vida ôs que morren
Ni as tristes tombas levanta.
Cala, galán, c’ os cantares
Que con pasión d’ amor cantas,
Qu’ os meus amores morreron
Y aló antre tombas m’ agardan.
Para min morreu á dicha,
Morreu tamén á esperanza,
Cubreuse ó seu de tristura
Y á terra d’ ásperas prantas.
Déixame vivir nos montes,
Déixam’ estar solitaria,
Déixame vestir de loito,
Cuberta d’ amargas lágrimas.
Qu’ á rula que viudou
Xurou de non ser casada,
Nin pousar en ramo verde
Nin beber d’ augua crara.
I
¿Qué ten ó mozo?
¡Ay!, ¿qué terá?
Ponm’ agora unha cara d’ inverno,
Despois na fiada ¡sorrisas de tal!...
Quer que baile con él n’ o muhiño,
Y aló pó-la vila, nin fala quixáis...
¿Qué ten ó mozo?
Pois... ¿qué terá?
Unhas veces, canciño de cego,
Por’ ond’ eu andare seguíndome vay;
Non hay sitio dond’ eu non atope
Un Bras con cirolas y os zocos na man.
¡Ay, qué mociño!...
¡Ay, qué rapaz!
N’ outro instante, ¡mirá qué fachenda!...
Atruxos qu’ asombran ó mesmo lugar.
¡¡¡Brrr!!!, parece que pasa soberbo,
Mandando nos homes su real maxestá.
Mociño, ¿és tolo?
¡Ay!, ¿s’ ó serás?
Eu non podo entender meu amore,
Qu’ airiños te levan, qu’ airiños te trân,
Nin tampouco cal xeito te cadra,
Tratándose, mozo, d’ ó teu namorar.
¡Ay! ¡Dios me libre,
De ti, bon Bras!
Que no meu entender t’ acomparo,
O mesiño de marzo marzal:
Pó-la mañán, cariña de rosas;
Pó-la tarde, cara de can.
¡Mala xuntanza
Facemos! ¡¡Ay!!
II
¿Qué di á meiguiña,
Qué di á traidora?
Coraçón qu’ enloitado te crubes,
C’ os negros desprezos qu’ á falsa che dona,
¿Por qué vives sofrindo por ela?
¿Por qué, namorado, de pena saloucas?
S’ ela é bonita,
Ela é traidora.
Di con mengua de min que non sabe,
Qu’ airiños me viran veleta mal posta...
Que ch’ ó digan, rapaza, os teus ollos,
Qu’ agora me chaman, dempois me desbotan.
Qu’ anqu’ és bonita,
Eres traidora.
S’ unhas veces amante che falo,
E s’ outras renego de ti..., ¡pecadora!
¿Cáles auguas repousan serenas,
S’ ó vento qu’ as manda rebole antr’ as ondas?
E ti ben sabes
Qu’ és revoltosa.
Son canciño de cego en quererte...
Tal bulra merece quen ama sin conta,
Pois c’ os zocos na man ou sin eles
As portas d’ ó inferno seguíndote fora.
Tal estou tolo,
Tal és graçiosa.
¡Que de marzo marzal teño á cara!...
Quixáis qu’ así sea, mais ti, miña xoya,
Tamén és cal rayola de marzo,
Qu’ agora descrube, qu’ agora s’ entolda.
Iguales semos,
Nena fermosa.
XXVIII
Castellanos de Castilla,
Tratade ben ôs gallegos:
Cando van, van como rosas,
Cando vén, vén como negros.
—Cando foi iba sorrindo,
Cando veu, viña morrendo
A luciña d’os meus ollos,
O amantiño do meu peito.
—
Aquel, máis que neve branco,
Aquel de doçuras cheyo,
Aquel por quen eu vivía
E sin quen vivir non quero.
—
Foi á Castilla por pan,
E saramagos lle deron;
Déronlle fel por bebida,
Peniñas por alimento.
—
Déronlle, en fin, canto amargo
Tén â vida no seu seo...
¡Castellanos, castellanos!
Tendes coraçón de ferro.
—
¡Ay!, no meu coraçonciño
Xa non pode haber contento,
Qu’ está de dolor ferido,
Qu’ está de loito cuberto.
—
Morreu aquel qu’ eu quería,
E para min n’ hay consuelo:
Sólo hay para min, Castilla,
A mala ley que che teño.
—
Premita Dios, castellanos,
Castellanos que aborreço,
Qu’ antes os gallegos morran
Qu’ ir á pedirvos sustento.
—
Pois tan mal coraçón tendes,
Secos fillos do deserto,
Que si amargo pan vos ganan,
Dádesllo envolto en veneno.
—
Aló van, mal pocadiños,
Todos d’ esperanzas cheyos,
E volven, ¡ay!, sin ventura,
Con un caudal de despreços.
—
Van probes e tornan probes,
Van sans e tornan enfermos,
Qu’ anqu’ eles son como rosas,
Tratádelos como negros.
—
¡Castellanos de Castilla,
Tendes coraçón d’ aceiro,
Alma como as penas dura,
E sin entrañas o peito!
—
En trós de palla sentados,
Sin fundamentos, soberbos,
Pensás qu’ os nosos filliños
Para servirvos naceron.
—
E nunca tan torpe idea,
Tan criminal pensamento
Coupo en máis fatuas cabezas
Ni en máis fatuos sentimentos.
—
Que Castilla e castellanos,
Todos nun montón a eito,
Non valen o que unha herbiña
D’ estes nosos campos frescos.
—
Sólo peçoñosas charcas
Detidas no ardente suelo
Tés Castilla, que humedezan
Esos teos labios sedentos.
—
Que o mar deixoute olvidada
E lonxe de ti correron
As brandas auguas que traen
De prantas cen semilleiros.
—
Nin arbres que che den sombra,
Nin sombra que preste alento...
Llanura e sempre llanura,
Deserto e sempre deserto...
—
Esto che tocou, coitada,
Por herencia no universo,
¡Miserable fanfarrona!...
Triste herencia foi por certo.
—
En verdad non hay, Castilla,
Nada como ti tan feyo,
Qu’ ainda mellor que Castilla
Valera decir inferno.
—
¿Por qué aló foches, meu ben?
¡Nunca tal houberas feito!
¡Trocar campiños frolidos
Por tristes campos sin rego!
—
Trocar tan caras fontiñas,
Ríos tan murmuradeiros
Por seco polvo, que nunca
Mollan as bágoas do ceo.
—
Mas ¡ay!, d’ onde a min te foches
Sin dor do meu sentimento,
Y aló á vida che quitaron,
Aló a mortiña che deron.
—
Morreches, meu quiridiño,
E para min n’ hay consuelo,
Que ond’ antes te vía, agora
Xa sólo unha tomba vexo.
—
Triste com’ á mesma noite,
Farto de dolor o peito,
Pídolle á Dios que me mate,
Porque xa vivir non quero.
—
Mais en tanto no me mata,
Castellanos qu’ aborreço,
Hei, para vergonza vosa,
Héivos de cantar xemendo:
¡Castellanos de Castilla,
Tratade ben ôs gallegos:
Cando van, van como rosas,
Cando vén, vén como negros!
LA GAITA GALLEGA
—
ECO NACIONAL
Á mi querido amigo D. Manuel Murguía.
I
Cuando la gaita gallega
El pobre gaitero toca,
No sé lo que me sucede
Que el llanto á mis ojos brota.
Ver me figuro á Galicia
Bella, pensativa y sola,
Como amada sin su amado,
Como reina sin corona.
Y aunque alegre danza entone
Y dance la turba loca,
La voz del grave instrumento
Suéname tan melancólica,
Á mi alma revela tantas
Desdichas, penas tan hondas,
Que no sé deciros
Si canta ó si llora.
II
Recuérdame aquellos cielos,
Y aquellas dulces auroras,
Y aquellas verdes campiñas,
Y el arrullo de sus tórtolas;
Y aquellos lagos, y aquellas
Montañas que al cielo tocan,
Todas llenas de perfumes,
Vestidas de flores todas,
Donde Dios abre su mano
Y sus tesoros agota;
Mas ¡ay!, como me recuerda
También que hay allí quien dobla,
En medio de la abundancia,
Al hambre la frente torva,
No acierto á deciros
Si canta ó si llora.
III
Suenan, y cruzan por mi espíritu
Puras, risueñas y hermosas
Las sombras de los cien puertos
De que Galicia es señora.
Y lentamente pasando,
Como ciudades que flotan,
Van sus cien naves soberbias
Al ronco son de las olas;
Mas ¡ay!, como en ellas veo,
Con el oro de sus costas,
Sus tiernos hijos desnudos
Que miran tristes á Europa,
Pidiendo su pan amargo
Á la América remota,
No acierto á deciros
Si canta ó si llora.
IV
¡Pobre Galicia!... Tus hijos
Huyen de ti ó te los roban,
Llenando de íntima pena
Tus entrañas amorosas.
Y como á parias malditos,
Y como á tribus de ilotas
Que llevasen en el rostro
Sello de infamia ó deshonra,
¡Ay!, la patria los olvida,
La patria los abandona,
Y la miseria y la muerte
En su hogar desierto moran.
Por eso aunque en son de fiesta
La gaita gallega se oiga,
No acierto á deciros
Si canta ó si llora.
V
¡Espera, Galicia, espera!
Lleva la cruz que te agobia,
Regando con sangre y lágrimas
Esa vía dolorosa.
¡Tendrás sed!... Hiel y vinagre
Te darán con mano pródiga,
Y con corona de espinas,
Cetro de caña por mofa;
Pero los tiempos se acercan,
Y cuando suene tu hora,
Feliz subirás y grande
Á la cumbre de la gloria.
Hoy si la gaita gallega
El pobre gaitero toca,
No acierto á deciros
Si canta ó si llora.
Ventura Ruiz Aguilera.
1860.