Á GAITA GALLEGA
—
RESPOSTA
Á ó eminente poeta D. Ventura Ruiz de Aguilera.
I
Cand’ este cantar, poeta,
Na lira xemendo entonas,
Non sei ó que por min pasa
Qu’ as lagrimiñas m’ afogan,
Qu’ ante de min cruzar vexo
Á virxen-mártir qu’ invocas,
C’ ôs pes cravados d’ espiñas
C’ âs mans cubertas de rosas.
En vano á gaita tocando
Unh’ alborada de groria
Sóns pó-los aires espalla
Que cân nas tembrantes ondas;
En vano baila contenta
Nas eiras á turba louca,
Qu’ aqueles sóns, tal m’ afrixen,
Cousas tan tristes me contan,
Qu’ eu podo decirche
Non canta, que chora.
II
Vexo contigo estos ceos,
Vexo estas brancas auroras,
Vexo estes campos froridos
Donde s’ arrullan as pombas,
Y estas montañas xigantes
Qu’ aló c’ âs nubes se tocan
Cubertas de verdes pinos
E de froliñas cheirosas;
Vexo esta terra bendita
Dond’ ó ben de Dios rebota
E dond’ anxiños hermosos
Tecen brillantes coroas;
Mas ¡ay!, como tamén vexo
Pasar macilentas sombras
Grilos de ferro arrastrando
Antre sorrisas de mofa,
Anque mimosa gaitiña
Toqu’ alborada de groria,
Eu podo decirche
Non canta, que chora.
III
Falas, y ó meu pensamento
Mira pasar temerosas
As sombras d’ eses cen portos
Qu’ ô pe d’ as ondiñas moran.
E pouco á pouco marchando
Fráxiles, tristes e soyas,
Vagar as naves soberbas
Aló nunha mar traidora.
Y ¡ay!, como nélas navegan
Os fillos d’ as nosas costas
Con rumbo á América infanda
Qu’ á morte c’ o pan lles dona,
Desnudos pedindo en vano
Á patria misericordia,
Anque contenta á gaitiña
O probe gaitero toca,
Eu podo decirche
Non canta, que chora.
IV
Probe Galicia, non debes
Chamarte nunca española,
Qu’ España de ti s’ olvida
Cando eres, ¡ay!, tan hermosa.
Cal si na infamia naceras,
Torpe, de ti s’ avergonza,
Y á nay qu’ un fillo despreça
Nay sin coraçón se noma.
Naide por que te levantes
Ch’ alarga á man bondadosa;
Naide os teus prantos enxuga,
Y homilde choras e choras.
Galicia, ti non tés patria,
Ti vives no mundo soya,
Y á prole fecunda tua
S’ espalla en errantes hordas,
Mentras trist’ e solitaria
Tendida na verde alfombra
O mar esperanzas pides,
De Dios á esperanza imploras.
Por eso anqu’ en son de festa
Alegre á gaitiña s’ oya,
Eu podo decirche
Non canta, que chora.
V
«Espera, Galicia, espera»
¡Cánto este grito consola!
Páguecho Dios, bon poeta,
Mais é unha esperanza louca;
Qu’ antes de qu’ os tempos cheguen
De dicha tan venturosa,
Antes que Galicia suba
C’ á cruz qu’ ó seu lombo agobia
Aquel difícil camiño
Qu’ ô pé d’ os abismos toca,
Quisáis cansada e sedenta,
Quisáis que d’ angustias morra.
Págueche Dios, bon poeta,
Esa esperanza de groria,
Que de teu peito surxindo,
Á virxen-mártir coroa,
Y esta á recompensa sea
D’ amargas penas tan fondas.
Páguech’ este cantar triste
Qu’ as nosas tristezas conta,
Que soyo ti..., ¡ti entre tantos!,
D’ as nosas magoas s’ acorda.
¡Dina voluntad d’ un xenio,
Alma pura e xenerosa!
E cando á gaita gallega
Aló nas Castillas oyas,
O teu coraçón pergunta,
Verás que che di en reposta
Qu’ a gaita gallega
Non canta, que chora.
I
—Vente, rapasa,
Vente, meniña,
Vent’ á lavar
No pilón d’ á fontiña.
—
Vente, Minguiño,
Minguiño, vente,
Dóuche sinon
Pó-lo demo do dente.
—
¡Qu’ augua tan limpa!
¡Qué rica frescura!
Vent’ á lavar
Qu’ é un primor, criatura.
—
Válgame Dios,
Que si auguiña n’ houbera,
Lama este corpo
Mortal se volvera.
—
Vinde á lavarvos,
Andá lixeiriños,
A cara pirmeiro,
Dimpois os peïños.
—
¡Ay!, ¡qué meniña!
¡Qué nena preciosa!
Dempois de lavada
Parec’ unha rosa.
—
Y este meniño
Que teño no colo,
Dempois de lavado
Parec’ un repolo.
—
¡Ay!, ¡qué tan cuco!
¡Ay!, ¡qué santiño!
Ven ôs meus brazos
Dareich’ un biquiño.
—
¡Olliños de groria!
¡Cariña de meiga!
¡Apértame ben,
Coraçón de manteiga!
—
Corre, corre
A qu’ Antona te peite,
Corre, daráche
Unha cunca de leite.
—
Corre, corre
A teu pay, Mariquiña,
Que come cebola
Con pan e sardiña.
II
—¡Válgate Dios,
Qu’ inda os figos son duros!
¡Mais qué fartiña
En estando maduros!
—
Él e máis eu
Y á comadre d’ abaixo,
Hemos de ter
Qu’ alargar ó refaixo.
—
Rica figueira,
Que Dios te bendiga,
Qu’ ásme, abofé,
De fartar á barriga.
—
—¡Jey!, ó d’ os ovos
Que vás de camiño,
¿Cántas duciñas
Topache no niño?
—
—¡Unha no máis!
—¡No me teño c’ á risa!
Es’ ech’ un conto
Que vay par’ á misa.
—
Dam’ acá seis,
Qu’ un fricol che faría,
Qu’ ô mesmo rey
Qu’ envidiar lle daría.
—
Xa que non qués
No camiño che colla
Vento de vira,
C’ un saco de molla.
III
—Turra, turra,
¡Xan pó-la burra!
Mira que Pedro
A cadela ch’ apurra.
—
¡Ay!, desdichada
De min que á vexo,
Fincarch’ ó colmillo
No triste pelexo.
—
¡Diancre de Xan,
Que non corre nin tóa!
Ben haya, amén,
Quen os osos che roa.
—
¡Chúrras!, ¡chúrras!
¡Churriñas, chúrras!
Cas-qui-tó,
Qu’ escorrenta-las burras.
—
Pica, pica
Suriña, pica,
Léballe un gran
O teu fillo na bica.
—
Marcha can
A ladrar ô palleiro,
¡Seique ch’ agrada
O demoro do cheiro!
—
¡Baiche c’ o can,
Qu’ ó peixiño lle gusta!
Mais â teu dono
O diñeiro lle custa.
—
¡Gachi, gachi,
Que dencho de gato!
¡Cómo se farta
No prebe do prato!
—
¡Inda reventes,
Larpeiro rabudo!
¡Qu’ inda na gorxa
Ch’ aperten un nudo!
—
Truca, perico,
No gato rabelo
Hasta deixalo
Quedar sin un pelo
—
Qu’ eu, s’ outra vez
O camiño m’ atranca,
Ei de rompelle
No lombo unha tranca.
—
¡Malo d’ aquel
Que non sabe de misa,
Nin entra na igrexa
Nin gasta camisa!...
—
¡Ay!, ¡qué galiña
Saltou no valado;
Sey que quer vir
A comer de prestado!
—
Isca d’ ahí,
Galiña maldita,
Isca d’ ahí
Nô me mate-la pita.
—
Isca d’ ahí,
Galiña ladrona,
Isca d’ ahí
Pra câs tua dona.
XXX
Cando á luniña aparece
Y ó sol nos mares s’ esconde,
Todo é silencio nos campos,
Todo na ribeira dorme.
Quedan as veigas sin xente,
Sin ovelliñas os montes,
A fonte sin rosas vivas,
Os árbores sin cantores.
Medroso ó vento que pasa
Os pinos xigantes move,
Y a voz que levanta triste,
Outra máis triste responde.
Son as campanas que tocan,
Que tocan en sóns de morte,
Y ô coraçón din n’ olvides
Ós que para sempre dormen.
¡Qué triste! ¡Qué hora tan triste
Aquela en qu’ ó sol s’ esconde,
En qu’ as estrelliñas pálidas
Tímidamente relosen!
Aló as montañas confusas
D’ espesas niebras se croben,
Y á casa branca en qu’ él vive
En sombra espesa s’ envolve.
En vano miro e máis miro,
Qu’ os velos da negra noite
Entr’ ela y os meus olliños
Traidoramente se poñen.
—¿Qué fas ti mentras, meu ben?
Dime dónd’ estás, en dónde,
Que t’ aspero e nunca chegas,
Que te chamo e non respondes.
¿Morreches, meu queridiño?
¿O mar sin fondo tragoute?
¿Leváront’ as ondas feras
Ou perdécheste nos montes?
Vou perguntand’ ôs airiños,
Vou perguntand’ ôs pastores,
Ás verdes ondas pergunto
E ninguén, ¡ay!, me responde.
Os aires mudiños pasan,
Os pastoriños no m’ oyen,
Y as xordas ondas fervendo
Contr’ os penedos se rompen.
Mais ti non morreche, ingrato,
Nin te perdeches nos montes;
Ti, quisáis, mentras qu’ eu peno,
D’ os meus pesares te goces.
¡Coitada de min, coitada!
Qu’ este meu peitiño nobre
Foi para ti deble xunco
Qu’ ô menor vento se torce.
¡Y en recompensa ti olvidásme!
Dasme fel e dasme á morte...
¡Qu’ est’ é ó pago, desdichada,
Qu’ â que ben quer dan os homes!
Mais ¡qu’ importa!, ben te quixen...
Querreite sempre... Así compre
A quen con grande firmesa
Vidiña y alma entregouche.
Ahí tés ó meu coraçón,
Si ó queres matar ben podes;
Pero como estás ti dentro,
Tamén si ti ó matas, morres.
I
Si á vernos, Marica, nantronte viñeras
A festa d’ o Seixo n’ a beira d’ o mar,
Ti riras, Marica, cal nunca te riches
Debaixo d’ os pinos d’ o verde pinar.
—
A sombra d’ os pinos, Marica, ¡qué cousas
Chistosas pasaron!, ¡qué rir toleirón!
Relouca d’ arriba, relouca d’ abaixo,
Iñamos, viñamos y ó bombo... ¡pon!..., ¡pon!
—
As cóchegas brandas, as loitas alegres,
Os berros, os brincos, os contos sin fel,
Todiños peneques, alegres todiños...
Y á Nosa Señora detrás d’ o tonel.
II
¡Coitada!, ¡qué festa brandida perdeche!...
Cantaras, beberas, dormiras, y así
N’ un feixe miraras rolar xuntamente
Mociños e vellos d’ aquí par’ alí.
—
Có á vista trubada, c’ os ollos dormentes
Sorrindo, comendo, pifando e ainda máis,
¡Qu’ apertos, qu’ olladas tan chuscas trocaban
As nenas de xenio c’ os mozos de Cáis!
—
Debaixo d’ os ricos pareauguas de seda
Qu’ abertos formaban tamaño rodel,
Todiños chispados, ¡qué cosas decían!
Y á Nosa Señora detrás d’ o tonel.
III
Mais ela de cote tan grav’ e soberba,
Tan fina d’ oído, tan curta de mans,
Xordiña quedara, falando por sete,
Con probes e ricos, con porcos e cans.
—
Meu amo folgando de tanta largueza,
Que n’ era costume na dona tal ver,
Tamén, ¡miña xoya!, saltando da burra,
¡Pin!, ¡pan!, río arriba botouse á correr.
—
Y á dona sorría con ollo entraberto,
Comendo castañas e viño con mel...
¡Qué festa, Marica!... Todiños peneques...
Y á Nosa Señora detrás d’ o tonel.