AKT III

Spił sie, no!

            Zwyczajna rzecz:
powinien mieć polski łeb
i do szabli, i do szklanki
— a tymczasem usnął kiep.

Do szklanki i do kochanki —
— chociaż nie — chociaż nie; —
rzecz mi się inaczej widzi,
coś mnie tak pod sercem rwie,
może z tego będzie co; —
wino, wódka — to nie to,
czynnik główny: …miecz.

Miecz — miecz, czynnik główny miecz.

Dziwna rzecz — dziwna rzecz;
połóżcie go spać.

            Szarpie sie.

Widzi mi się, jestem w lesie;
uciekają drzewa precz….

Czy cię nudzi¹?

            Wszystko nudzi,
wszystko mi się przykrzy już;
koło serca mi się studzi,
odleciał mnie Anioł stróż;
ino² mi się widzi las
i te drzewa lecą precz:
wszystko hula: has, has, has.

To sie spił.

            Ciekawa rzecz.

Wszystko zawsze jest ciekawe,
wszystko interesujące.

Własny ton, muzyka duszy;
ton, przez który dusza krzyczy.

Ciszej — czegoś sobie życzy.

Kapkę wina, w gardle suszy.

Masz —

            Znam, znam: evviva l'arte³,
życie nasze nic niewarte:
kult Bachusa i Astarte⁴.
Ha! trza znosić Fata, Los,
konsekwentnie próżny trzos⁵;
o Wielkościach darmo śnić,
trzeba żyć, trzeba żyć. —
Bonaparte, ten miał nos.

Gdzieżeś ty się tak uwinoł,
ledwo drugi dzień wesela,
jużeś powalony z nóg.

Chciałem, żebym w tłumie zginął,
żeby się tak zniwelować⁶,
zanurzyć się po szczyt głowy
w ten świat zdrowy;
indywidualność zdusić,
do prostoty się przymusić,
ale cóż, kiedy natura
rozśpiewała moją duszę;
mimo żem chciał się pogłębić,
na plan pierwszy wstąpić muszę —
czuję! psiakrew, serce czuję…

Nie żarty, choroba serca;
po cóż pijesz?

            Niebezpieczno,
ach, to już prawie szaleństwo.

…A jednak i to… męczeństwo:
żyć z tą pustką w duszy wieczną.

Piję, piję, bo ja muszę,
bo jak piję, to mnie kłuje;
wtedy w piersi serce czuję,
strasznie wiele odgaduję:
tak po polsku coś miarkuję
szumi las, huczy las:
has, has, has.
Chopin gdyby jeszcze żył⁷,
toby pił —
has, has, has,
szumi las, huczy las.

Połóżże się na kanapie,
jak się wyśpisz, pójdziesz w tan.

Tańcowałem z Morawianką,
nikt jej nie chciał w taniec brać,
przecie mnie na litość stać:
ona chłopka, a ja pan,
jak się prześpię, niech poczeka.

Sen — sen: — niech poczeka tam;…
długa droga i daleka,
jedzie drogą wielki pan…

Coś się marzy — — ?

            I ja śpiący.

Podź na łóżko, zgotowione⁸.

Nie — zostanę tu w fotelu.

He, dobranoc, przyjacielu,
tych prawdziwych już niewielu.

Całowałem Morawiankę⁹,
a trzymałem flaszkę w łapie;
flaszka mi się przechyliła
i czuję, że wino kapie;
szkoda wina; — w tym przyczyna,
że trzymałem flaszkę w łapie;
chciałem wyjąć korek, a tu
korek coraz na spód idzie;
myślę sobie, daj go katu,
wyciągnę korek za włos,
za włos długi Morawianki,
a ona poszła po szklanki;
no, ale się jakoś stało,
że wypiłem flaszkę całą
i… musiałem wypić włos!
i to mnie tak rozmarzyło,
żem się kochać począł naraz —
chcę całować drugi raz
i tutaj nowy ambaras,
bom runął jak, jak — jak głaz.

Pamiętaj na drugi raz:
wprzód całować, potem pić.

Wprzódy zmarnieć, potem żyć.

A podźcie juz, niechże śpiom.

Tom te rom tom, tom, tom, tom…

Ostawcie ich, podźcie już.

Ciekawy stan takich dusz.

My jeno znamy połowę
o sobie — któż resztę wie — — ?

Gdzie to człowiek chadza w śnie:
straszno tam, tutaj źle;
prawie co dzień myślę o tem:
jak to długo może trwać — ?

Na ten temat myślę co dzień;
jak się wyśpię, powiem mowę —
chce mi się okrutnie spać,
najlepiej na ten temat śpię.

Całe ciało zlane potem.

Trza mu suknie insze¹⁰ wdziać.

Wieczność — czy tak rozumiecie — ?
Nieskończoność — hej, gdzieś, hej —
ty mi, panno, wina lej;
spłyniem, inni po nas przyjdą.

Czy oni już raz stąd wyjdą!
Nie tłuczcie się — ruszaj tam,
chcę mieć spokój, chcę być sam.

Spłyniem, inni po nas przyjdą;
uciekajcie, kysz, a kysz —
après nous le déluge¹¹.

Durny gajdusie¹²,
piniądze tobyś chcioł brać¹³?!

Nie gawędźcie, gospodorzu,
połóżcie się spać;
niech se potańcują inni.

Psiekwie — mieście grać powinni¹⁴;
to mnie kazujecie¹⁵ leżeć,
jagem wom zesypoł¹⁶ piniądze. —
Patrzyć! — jak wom pyski spiere¹⁷.
Będziecie czy nie będziecie grać — ?

Nie gawędźcie¹⁸, gospodorzu,
połóżcie się spać;
niech se potańcują inni.

Psiekwie — mieście grać powinni¹⁹.

Szóstkeście dali²⁰,
juześmy wom przegrali;
niech se potańcują inni.

Psiekwie — mieście grać powinni.

Dejze²¹ pokój —
cóz ci ta o głupie granie;
zastępujesz ta komu.

Następ²² — jo im sprawie lanie.

Pojdze²³ do dom, boś ochlany.

Caf się²⁴, babo — jo pijany?
Szuruj²⁵ do domu!
Skrzypkowie, jo mom rękę silno,
moze wicie²⁶ — po dobroci.

O cóz to ci — o cóz to ci?

Następ, ja im sprawie lanie.

Dejze pokój.

            Psie gazdonie²⁷,
pokil²⁸ mówię po dobroci.

Was²⁹ ta śpi.

            Mój ta śpi.

Telo z tym Weselem zachodu.

Niech sie ta pocieszom z młodu.

Juści³⁰, ino tylecka³¹ człowieka,
co sie nawesołuje z młodu;
późni³² ino cięgiem³³ narzeka:
tego szkoda, tego szkoda…

Tak ta, jak ta, jak sie co da.

Ale piknie³⁴ sie odbywo.
Ino³⁵ to miastowe państwo
patrzy sie, patrzy, a poziwo³⁶;
widać to niewyspane cy³⁷ jakie;
poziwo, a nie odydzie³⁸;
widać im sie szyćko³⁹ udało⁴⁰; —
a naprzyjezdzało niemało.

Tylo ozrywki w cały bidzie⁴¹.

Ach, panie, jak to piękna dla pana
chwila — ja panu oddana;
a że to tak przemija
i ani się pan coraz zbliża,
ani ja, bo ja wciąż nieśmiała.

Pani by tam stała i stała
na tym wichrze…

A, ten pęd; a potem te głosy coraz cichsze —
coraz dalsze — i ta muzyka bliska,
i te wszystkie na sadzie zjawiska,
którem ja widziała —
a że to tak przemija;
że my się rozejdziemy
że się wzajem zapomniemy,
to jest, pan mnie zapomni,
i jak się Rachel oprzytomni,
to będzie marzyć
i może będzie smutna.

To będzie pani kontenta⁴²,
że myśl tak upornie⁴³ zajęta
smutkiem — a Smutek to Piękno.

A jak struny sie jakie rozpękną
i zacznie grać ten żal.

Wtedy pani weźmie szal
i przystanie jak Polymnia w ogrodzie⁴⁴,
i pomyśli — — jaki krój jest w modzie,
jak się ubrać, mając pójść na bal
lub do koncertowych sal,
a tam — to się spotkamy.

No a cóż ten serdeczny żal
i ta na moim czole chmura — ?

A od czegóż jest literatura ?
to wejdzie w sztukę;
w jakiejkolwiek formie, ale wejdzie:
czy jako sonet, czy liryka,
czy feleton powieści⁴⁵.

            A moja muzyka
serca — prawie miłość do pana
najszczersza — — ?

Ta będzie najszczerzej oddana,
co do wiersza⁴⁶.

Dziękuję ci, panie bratku,
tak mi dobrze było tańcować.

Dobrze, kwiatku?

Jakem sie zaczęła kręcić
tak w kółeczko, tak w kółeczko,
takem i chciała pocałować
drużbę.

            Dziecko?!

No a wy, to sie całujecie
nie jak dzieci.

My jako poeci,
to nam, to niby uchodzi,
to się inaczej rozumie.

A ja to w sobie zatłumię?
Niechże przecie sie wyszumię
w czułości dla tych Krakusów.

Wszystko dobrze, prócz całusów

Całus nie jest żadną stratą.

Drużbowie za głupi na to.

To tak mówisz na ostatku!

Nie trza, kwiatku!

Coraz piękniej — pani sama.

Pięknieję w tej samotności;
pan już, widzę, przypiął skrzydła,
pan już upoetyzował chwilę
i dom cały, wesele i gości.

Tak — już wszelakie straszydła,
cały raj fantastyczności
zimaginowałem żywy.

No i stał się pan szczęśliwy,
miarkując talentu tyle;
a my co — my nie poeci; —
czy nie uważa pan, że nad nas leci
jakaś kaskada czułości,
że się nam na oczach świeci,
jakbyśmy już coś widzieli — ?

Może, to może być,
że staliście się anieli⁴⁷
przez tę noc nieprzespaną,
przetańczoną, przegraną
a dalej co — ?

            Myślę właśnie,
co dalej z anielstwem począć —
że do wozu się koniki zaprzągnie,
my siądziemy — lokaj trzaśnie
z bicza — i wszystko…

            Jak z bicza trzask zgaśnie.

No ale któż
ten ton tak wysoki uciągnie??
Tam poza mną, jak stałam
przy skrzypku — wysłuchałam:
mówili o Polsce chłopi
i mówili wcale rozsądnie i szczerze:
że tego, tamtego trzeba bić,
że się nie trzeba dać, że trzeba jakoś żyć,
że dłużej tak nie może trwać,
i, wie pan — jakoś temu wierzę,
że to było rozsądnie i szczerze.

Że jakby przyszło do czego…

            Kiedy!?

Bo po co się to ciągle skarżyć biedy:
po co myśleć.

            Rzeczywiście, po co —

A za popędem idąc…

            Jak kto! —

Oni i my — my i oni,
na wyścigi — kto kogo przegoni!

A pan na Pegazie na chmurze.
Mnie się zdaje — że coś jest…

Tam?!

Tam — tu! — w całej polskiej naturze
przemiana.

            Obserwacja?

            Ja wróżę.

Ach, wierzę pani, i ja też przemieniony,
a jeszcze sobie nie wierzę
i choć wszystko pani mówię szczerze,
to przed sobą prawdę własną kryję
i we mgle jakowejś żyję.
Tyle się podłości i głupoty
koło mnie wlokło jak psów,
czepiało się moich rąk,
czepiało się moich nóg;
z tylum już zawracał⁴⁸ dróg
dla mgieł, dla nocy, ciemności!
Oszaleć — bo wszędy⁴⁹ czuję
ten ustrój poetyczności
i wszystko we mnie tańcuje:
mgły i smutek, i podłości —
i na skrzydłach mi cięży
ciężar jakby cudzych łez:
ktoś płacze
i łzy się do mojej duszy
czepiły — skrzydeł nie ruszy
mój Duch, bo spętany.
Słyszałem, jakby gdzieś nad nami
w górze, czy u stropów, czy chmur,
ktoś rzewnymi płakał łzami.

Co panu jest, co panu jest,
niech pan idzie ochłonąć na dworze,
na wichrze.

            Tam! tam gorze
jeszcze więcej — tam mnie porywa
ten sad, gdzie drzewa ogromnieją
i ponurość się rodzi straszliwa
z krzewów i pni, i liści — co rdzewieją
w ciemni, jak majaki
spokojnych Słowiańskich Bogów.

— A, prawda się jak oliwa
zbiera; — cóż to pana boli?
myśl — ?

            Ta myśl mnie boli: —
jest ktoś, co mnie wiąże do roli,
i ktoś, co mnie od roli odrywa;
jest ktoś, co mi skrzydła rozwija,
i ktoś, co mi skrzydła pęta;
jest ktoś, co mi oczy zakrywa,
i ktoś, co światło ciska;
jest jakaś ręka święta
i jest dłoń inna, przeklęta;
jest Szczęście, co się ze mną mija,
i Nieszczęście, które mnie tuli.

Że to pan wszystko tak pamięta,
że pan tym wszystkim tak się czuli.

Pódzies, smyku! pódzies, zdybiu⁵⁰!

Dejciez⁵¹ pokój, panie wójcie.

Nie kręć się tu pod nogami,
tu starszeństwo ino⁵² sami.

A jo⁵³ coś wim⁵⁴ i pedziołbym⁵⁵,
żebyście się nie ciskali.

Co…?

            Wy macie pójść kajś⁵⁶ z nim.

Z tym…

            Co śpi.

            Ka⁵⁷?

            Na Moskali!

Co, ja z nim, z tym, co śpi — — ?!

Cyt, jemu sie cosik śni;
był u niego jakiś pon⁵⁸,
bary mioł⁵⁹ jak chlebny piec⁶⁰.

Jakiś bardzo znakomity pon,
jeźli⁶¹ bary mioł jak piec.

Zajechał konno w podwórze,
a potem, jak se pogadali
z tym, co śpi — pon Jaśka wzion⁶²;
Jasiek zaraz konia spion⁶³
i zakrzyknął: bić Moskali!
Myśmy dwa ze Staskiem stali.
Jesce⁶⁴ wam i to powtórzę,
jak oni tu sie zgodali…

A ten pon — — ?

            Gość z Ukrainy,
jakiś okropnie bogaty,
straśnie⁶⁵ polskie robił miny.

Stary — ?

            Pono setne laty. —
Mówili o jakisi rzezi, krwi —
że trza objezdzywać dwory;
pon był do szyćkiego⁶⁶ skory,
tak się prędziuśko zmówili,
że jak stary już skońcyli,
tośmy ledwo odskocyli
ze Staskiem ode drzwi
i niby to, ze trzymomy siwka.

Koń był siwy — ?

            Jak śnig, mliko⁶⁷,
a czaprak pozłocisty.

Czy to nie jakosi podrywka,
czy Czart może ze mnie drwi?
Kto go więcej widzioł?

            Nik⁶⁸.

Staszek: bajok⁶⁹, a ty: śpik⁷⁰.

Nie wierzycie? — jest podkowa,
bo koń złotem był podkuty;
oddarła sie i jo naloz⁷¹.

Gdzie jest?

            A oddałem zaroz,
a matuś schowali do skrzynie.

Schowali podkowę do skrzyni — ?
nikomu nie pokazali;
jak na dobrom gospodynie.
dobrze — to sie nawet chwali.
Ale Szczęście! — Jo już wim,
trza, żebyśmy poszli z nim.
Słuchaj, Kuba, pódź ty ze mną,
bo jest ciemno.
Bedzies świciuł⁷², zbierema się⁷³!

Czekajcie! Rozmówiewa sie⁷⁴!

A cóżeś za…!

            Panie wójcie!

Ni mocie ka⁷⁵? W drodze stójcie?!

A strzeżcie sie — zmiłujcie sie —
tak sie rozpytujom chłopy,
jakby się co miało dziać:
chcom sie do żelastwa brać.

Stanie sie, co ma sie stać.

Jasiek cosi po wsi gonił
konno — w okna wszystkim dzwonił.

Czy ja spał, gdziem ja był!

Wyście, panie wójcie, pił.

Mój ta śpi…

            Wasz ta śpi…

Tyla sie naciskoł, szumioł,
zwymyśloł het dookoła.

Mówił co i ciekawego?

A kto by ta co rozumioł?

To może co będzie — hę?

Tylo z tego, co z niczego;
kajś sie zbiroł, kajś sie broł⁷⁶,
moze by był kogo proł.

Moze by nie było źle?

Moze byście chcieli ś nim
konno lecieć?

            Konno, gdzie — !?

Jo to wim⁷⁷?

A mówił tyz⁷⁸ więcy⁷⁹ co?

            Jo to wim?

Kto jak kto — ale jo!

Panowie macie tak wiele
absorbującej pracy — a Wesele
zwabiło pana.

            Rad jestem
od głupstwa oderwać się chwilę.

Pańska praca: rzecz serio,
a pan takim przekreśla ją gestem,
tak ją wspomina niemile,
tę rzecz serio.

            Rzeczy serio nie ma;
wszystko jest prowizoryczne:
przekonania, opinie, twierdzenia.

Jednak Prawda — ?

            Nawet Prawdy cienia!

To tak zależy od człowieka:
ale gdy pan sam ucieka
z posterunku — —?

            Pani, to akcyza⁸⁰:
„Placówka”⁸¹ — imaginacja;
Danaid⁸² zbyteczne trudy.

— — A to pan bywa wiele — ?

            Tak z nudy.
Człowiek się tak w młyn zamiele,
że bywam, i bywam wiele;
wist⁸³, partyjka, kolacyjka,
bliscy, dalsi przyjaciele.
Z biegiem lat, z biegiem dni
ten umarł, tamtego brak;
człowiek sobie marzy, śni,
a z nudów przywdziewa frak —
przyjechałem na wesele
i choć mi niejedno wspak,
jakoś, jakoś dobrze mi.

No, moja ty urocza panno młoda,
jakże wy sobie będziecie żyli?

A tak-ta, tak-ta, co jo wim,
jescem sie nie zgodała ś nim⁸⁴.

Ja wiem, że twoja uroda
niejedną trudność przesili,
żeś sobie młoda;
no, ale o czym wy będziecie mówili,
jak tak nadejdzie wieczór długi:
mówić się nie chce, trza przesiedzieć;
on wykształcony, ty bez szkół —

Po cóz by, prose pani, godoł,
jakby mi nie mioł nic powiedzieć,
po cóż by sobie gębę psuł?

Cieszę się, a myślę sobie,
że ci będzie, siostro, żal.

Czego żal?

Jakeś do pola ganiała
krasą⁸⁵ i siemieniatke⁸⁶;
jageś jesce była⁸⁷ mała
i ty, i Hanusia, i ja,
byłyśmy razem doma,
że ci sie zacnie⁸⁸ bez stajnie;
żeś kole niej wyrosła zwycajnie
i bez cały ty wsioski roboty⁸⁹,
bez tego harowanio;
że jak ty bedzies panią,
cieszę sie, a myślę sobie,
że ci będzie, siostro, żal.

Czego żal — —?

Że ci sie będzie cnieło⁹⁰
bez tatusia, bez nos,
bez tych płotów, bez ogroda;
że choć sie chłopem uciesys,
jesce tu płacząca przylecis,
bo tutok⁹¹ duszę mos⁹²,
bo tu sie serce przyjęło,
a tam ci będzie samotno
i bez to⁹³ ci będzie markotno,
i bez to ci będzie żal.

Mało szkoda, krótki żal.

A teraz ty sobie chwal,
rumień się teraz i pal;
ale tutok dusza sie ostanie
i tutok twoje kochanie,
a tam ci będzie samotno
i bez to ci będzie markotno,
i bez to ci będzie żal.

Tatuś sie Weselem cieszą…

Niech sie bawią, niech sie weselą;
tela tego, co te parę dni —
a potem, jak sie pobierą,
to już mnie do nich nic,
niech se ta na swoich żarnach mielą,
jako chcą — nie moje prawo.

Ale tatuś nam pomogą z tą sprawą
grontów — do tej upłaty — ?

Jo patrzę swego — jo niebogaty;
posłaś⁹⁴, toś posła;
cy tam za tego, cy za insego:
telo, co byś sie wyniosła⁹⁵
na tamten świat.

Może byście byli więcej rad,
żebym za pana sie wydała,
jak mię to przed laty chcioł⁹⁶ — ?

Ten, co umarł; — ostał swat,
boś sie przez Wojtka swatała,
i swat ciebie wzioł.

A ja swata pokochała,
a dzisiok⁹⁷, jak sie Jaga wydała⁹⁸
i ja sobie moje przypomniała
o tym zmarłym przyjacielu,
jakem sie to ś nim⁹⁹ poznała
na Hanusinym weselu —
zrobiło mi sie markotno,
nie wiem czego —
przecie wolałam mego —
chyba, że onemu samotno.

Ka¹⁰⁰ twój mąż?

            Już legnoł¹⁰¹, śpi,
zmęcony — a kazał mi tu być,
tom przyszła — a nie wiem, po co;
nic tu dla mnie, a tu ide,
że tu tańczą — jak przed laty:
kiedy do mnie przyszły swaty
i od chłopa, i od pana,
a ja byłam zakochana.

Idze¹⁰² ku nim.

            Ino¹⁰³ patrze:
jak te druhny coraz bladsze
z umęcenia¹⁰⁴, a kręcom sie,
nie ustanom, radujom sie.

Potańcuj se.

            Ino patrzę…

Płaczesz — — ?

            Tak się w oczach mgli,
wszystko widzę coraz bladsze.

Panna młoda — ze snu, z nocy?

A sen to miałam,
choć nie spałam,
ino¹⁰⁵ w taki¹⁰⁶ ległam niemocy…

Od miłości panna młoda osłabła.

— — — — — — — — — — — —
We złotej ogromnej karocy
napotkałam na śnie diabła;
takie mi sie głupstwo śniło,
tak sie ta pletło, baiło.

I od razu diabeł jak z procy,
i od razu kareta złota?

A tak-ta na śnie, nie dziwota,
że sie jakie byle co zwidzi;
niech ino pon nie szydzi,
bo pon, to po dniu zdziwuje,
jesce¹⁰⁷ wsady¹⁰⁸ rozgaduje,
jakby cejco¹⁰⁹ — choć ni ma co.

Są tacy, co za to płacą;
że z jednego takiego bajania
można sobie powóz sprawić
i zestrojonego diabła,
i ogromnie wielu gapiów zabawić.

Od tańcenia takem osłabła…
Śniło mi się, że siadam do karety,
a oczy mi sie kleją — o rety. —
Śniło mi sie, że siedzę w karecie
i pytam sie, bo mnie wiezą przez lasy,
przez jakiesi murowane miasta
„a gdzież mnie, biesy, wieziecie?”
a oni mówią: „do Polski” —
A kaz¹¹⁰ tyz¹¹¹ ta Polska, a kaz ta?
Pon wiedzą?

            Po całym świecie
możesz szukać Polski, panno młoda,
i nigdzie jej nie najdziecie.

To może i szukać szkoda.

A jest jedna mała klatka —
o, niech tak Jagusia przymknie
rękę pod pierś.

            To zakładka
gorseta, zeszyta trochę przyciaśnie.

— — — A tam puka?

I cóz za tako nauka?
Serce — ! — ?

            A to Polska właśnie.

Takie zimno bardzo rano;
noc tę dzisiaj nieprzespaną
zapamiętam długie czasy.

Zapewne, noc to poślubna,
ta jest zawsze siłopróbna.

Trochę to, co inne jeszcze.
Ujęły mnie jakieś kleszcze
przestrachu, ogromne grozy.
Uląkłem się nagle prozy,
jaka jest we fantastycznym świecie:
że to, co jest tu przed nami żywe,
tak się nagle wiatrem zmiecie;
że my próżno wyciągamy ręce
do widziadeł — bo to są widziadła,
i tak mi fantazja zbladła,
bo już się była układła
do snu we widziadeł lesie.

A mnie to znowu teraz niesie
ten wicher z nocy.
Określiłbym to tak, że dusza pnie się
po skale stromej w górę
i wie — wie, że stanie tam!
Taka pewność sił, tę teraz mam!

I to wszystko na żart — — ?

A ot tak, jak leci czart
po nocy — nie zeszła jeszcze noc.

A trafiaj ty orły z proc,
ja wolę gaik spokojny,
sad cichy, woniami upojny:
żeby mi się kwieciły jabłonie
i mlecze w puchów koronie,
i trawa schodziła zielona,
kręciła się przy mnie żona,
żebym miał kąt z bożej łaski,
maleńki, jak te obrazki,
co maluje Stanisławski¹¹²
z jabłoniami i z bodiakiem
we złotawem słońcu takiem…
żeby mi tam było cicho, spokojnie,
a jeśli gwarno i rojnie,
to od brzęczących pszczół, błyszczących much.
. . . . . . . . . . . . . . . . . .

A moi panowie tu.

            Kosa!
Jaka piękna.

            A bo nastawiona.

Prawda, ostro najeżona,
jak do bicia — cóż to będzie z tego?

Ano nastawiona do użycia,
ale to wy, panowie, nie wicie,
jak widzę — co sie gotuje.

Cóż to Czepiec mówią — czy do brata
jaka sprawa?

            Ano właśnie: Sprawa.

Rzecz ciekawa —

            Rzecz ciekawa,

Cóżeście to niby mieli,
żeście tak nagle wlecieli — ?

Ej, pon jakby ślepy, ślepiec;
nie do panam szedł.

            No, Czepiec;
brat drzymie, budzić nie trzeba;
czy co ważne — — ?

            Ważno kosa.

Jeśli potrzebował do obrazu
kosy — postawcie ją w kącie —
jak się zbudzi…

            Aha, bratku, mom cie.
Juz sie obrazy skońcyły;
panom ino obrazy, płótna.

Coś dziś u Czepca mina butna.

Pańska ta za rezolutna;
pon sie na mnie skrzywiom, jak rzekę,
że my sie nie rozumiewa¹¹³
i na nic rozmowa nasa.

No pewnie, my do Sasa, wy do lasa.

Hej, hej, panie — — — !
Cóz to pon śpią, trzeba wstać,
trzeba się do czego brać.

Cóż — wyście tu — któż hałasi!?
Gdzież Hanusia? Hanuś!

            Cicho,
nie potrza jej tu do rzeczy,
co chcę panu powiadać.

Cóż mi kum do ucha skrzeczy,
o czym? — cóż z tą kosą, po co?

A tam ludzie sie szamocą
we wsi — tam sie garną, kupią;
może idą już — pon śpią!!
Zaspane ślipia.

Co ty mnie tu — co wy, co to?

A spieszy mi sie z robotą,
juzem sie wycniół¹¹⁴ ze spania
i jestem gotów, i czekam
dalszego rozkazowania,
a pon sie nie wycniół i śpi.

A wam co się z kosą śni — — ?!

Mnie sie nie śni, wstawaj pon;
boć kum pono rozkaz wzion
jakiś ważny, najważniejszy,
i papiry, czy tam co.

Ja, papiery, rozkaz, czyj?

Myjze sie pon prędzej, myj —
niech po próżności nie stoję,
bo mi próżno mitręga¹¹⁵ i wstyd.
Pon mają pójść razem z chłopami,
a chłopi tu wsioscy¹¹⁶ już som
gotowi — i stoją tam!
Zbierają się kole studnie z gościeńca
i przywalą się tu do dziedzieńca,
jak się poszarzeje świt.

Zachodzę, zachodzę w głowę…

Tam w Krakowie już wszystko gotowe.

Coście, kumie, coście, chłopie,
zbajczyli¹¹⁷ przez długą noc? —
Ja z Wami?

            Wy z nami!

A wy wszyscy z kosami…?

Jak się patrzy, ostrzem tak.

Jakiś znak?

            — — Jakiś znak?

Zbierajcie się, póki czas,
byśwa byli¹¹⁸ radzi z was,
a nie stójcie jak te ćmy
albo kpy;
co kto ma, do ręki brać,
na podwórze wyjść i stać;
tam już ludzie som,
co sie sami rwiom:
chłopi, tak! A chłopi, tak!

— Jakiś znak.

            Jakiś znak!

Panowie, jakeście som,
jeźli nie pójdziecie z nami,
to my na was — i z kosami!

Wy, a jako — ?

            Wiecież, kto my!?
Co wy o nas wiecie — nic.

O, pon, widno, niewidomy;
widać, że nie znacie nas.

Widzę, żeście krwi łakomy;
jeno że na krew nie czas.

Hej, pan młody, hej, pan młody,
wyszczezyły¹¹⁹ mu się gody,
to mu ino w myśli wczas¹²⁰.

A! wstydzę się waszych słów,
choć mi radość z waszych lic.

Wyście bo to żarnych¹²¹ świc
rozpalili z naszych lic.
Panie, a cy pon pamięta,
jak pon szeptoł nieraz w noc,
co mówiła Panna Święta,
jako w nas jest wielga¹²² moc,
jako że moc jest zaklęta,
że sie kiedyś opamięta…
Wyście to pożarnych świc
rozpalili z naszych lic.

A wy zaraz w rękę nóż.

A cóż czekać, cy jo tchórz?

Kumie, miarkujcie się w słowie.

A kiej słucho, niech sie dowie.

Gębą toście bardzo harny¹²³.

Kręć pon ino próżne żarny¹²⁴,
poezyje, wirse, książki,
podobajom ci sie wstążki,
stroisz sie w te karazyje¹²⁵,
a jak trza sie mirzać¹²⁶ z czego,
to pon w sobie szyćko skryje.

A przecież się nic nie dzieje.

A toć przecie wciąż mówicie,
jeśli rozumiem co z tego;
ponoć nawet pierwsi wicie:
to rzecz wielka?

            Jaka?!

            Dnieje¹²⁷!!!

Dnieje, tak, to tam szaleje
ta majaka z chmur i mgły,
ta majaka, co sie wieje
ponad łan.

            Na liściach skry.
Opalowa rosa spływa;
przesiewa się w dyjamentach
z drzew, jak wiszar¹²⁸ w skalnych pętach. —
Cud!

            Pon ino widzisz pchły,
pchły, świecidła, rosę, ćmy,
a nie chcesz znać, co som my:
że w nas dnieje, dusa świci,
że zarucko¹²⁹ kur zapieje,
że na nas czekają w mieście,
że nas tu jest ze dwiedzieście
z kosom, cepem, żelaziwem
i że to, to nie som sny.

Co on mówi? A to dziwne,
bo mi się to dziś marzyło:
jako dramat, jako sen.

Co za temat!

            Chłopska krew
i ten jego pański gniew.

Nas czekają? — Was czekają?
Zaraz — coś to — coś tu było,
co już o tym mnie mówiło —
lecz kto, jaki…

            Ktoś tu był,
co przejechał duże światy,
ponoś kajsi¹³⁰ z Ukrainy;
przywiózł hasło cy papiry,
rozesłać kazał wiciny¹³¹ —
a są tu za progiem ludzie,
mogą świadczyć, jak z północka
słyszeli brząkanie liry.

Liry brzęki po północy,
jakeś ty leżał w niemocy,
ja słyszałem.

            Ja słyszałem
od podwórza, z tego sadu.

Z tego sadu, spod jabłonki,
ale sobie myślę: mrzonki —
może ktoś się ubrał w dzwonki?

A był także jakiś taki —
był też inny — nie pamiętam —
ale mi coś świta —

            Pany —
wyście ino do majaki;
niechże który wyjrzy w pole,
co sie widzi hań na dole,
kandy¹³² jest krakowsko ścizka.

I stąd widzieć, bo to z bliska;
trza zobaczyć.

            Po cóż gniewy?
takiście są rozpaleni.

A tam, panie, się rumieni;
na powietrzu słychać śpiewy.

Wyście, Czepiec, w gorącości,
to wam się coś marzy, dzwoni.

Panie młody, tam ktoś goni,
tyle chłopa, tyle koni,
idź pon ujrzyć.

            Co tam znowu?

Kum pijany — ja pijany.
Ładnie wam tak z kosą w dłoni.

Psiakrew — — jo mom stać,
a tu ludzie chcom się rwać.
Podźcie, chłopcy — Kasper, podź!
Stańcie se tu kole proga.

Zamknij, niech nie lazom¹³³ baby.
A więc co to — co to, co — ?!

Któż to u was był — no kto?
Jeźli mos pon w sercu Boga,
to sie z nami zgódź.

Czekaj, czekaj, coś mi świta:
ktoś był u mnie, mówisz kum
taki w głowie słyszę szum —
nie pamiętam, myśl ukryta
nie może się dobyć z głębi — —
coraz innych myśli tłum…

Pon se ino serce ziębi
tym myśleniem, sumowaniem:
boby sie pon usroł na niem.

Stado mi białych gołębi
wyfurknęło przed sam nos,
że aż Jaga krzykła w głos;
powietrze się od nich kłębi.
Jaga, podź no!

            Nie trza Jagi.
Tu sie ważne grajom sprawy;
podź ta pon, boś tu ciekawy,
ino nie trza żadnych bab.

Pódzies, selmo, jakiś drab!
Bedzies mi tu groził wniść¹³⁵,
żeś se wraził w rękę żyrdź,
kces¹³⁶ kim rządzić, taki cap —
wraź se jeszcze na łeb ćwirć¹³⁷!

Cóż ci o to?

            Jasna pani!
Poszłabyś sie przespać ś nim.

Wyście wszyscy niewyspani,
w izbach swąd, a we łbie dym.

Huragan się czarnych wron
zerwał z pola, gdzieś z tych stron,
i z krakaniem wielkim goni;
taki był głęboki ton
w tym krakaniu czarnych wron,
jakby jakiś niosły plon
we łbach.

            Bracie — nie to.

Na chmurach się dziwy stroją.

Z daleka już widać róż;
przypatrz się, tak oczy zmruż:
co za gra tych pierwszych zórz!

Z chmur się stawia jakby tron
i jakieś zjawiska skrzydeł
koło tronu.

            Widzioł pon!

Słyszcie, chłopy, podźcie patrzeć,
jakieś wojsko w ogniu stoi.
Całe pole pod Krakowem
od tych kosisków się roi.

Ha! — już stoją!

            Tyś widziała —
muszę widzieć! płoniesz cała!

Cóż wy tutaj?

            Podź sie patrz:
dają znaki, dają znaki!

A cóż za świat jakiś taki;
to ciekawe, to ciekawe.

Słyszałem w powietrzu wrzawę,
coś jakoby głosy, śpiew,
ale wiatru zimny wiew
w coraz inną dmucha stronę
i co było już widome,
już, zdaje się, pojawione,
staje się nagle znikome;
umilka i cichnie śpiew,
przestaje się chylić krzew…

Ze Zorzy się zrobiła krew:
taki sznur krwi wydłużony
ponad Kraków¹³⁸ — krwawy pąs,
jakby wieża Zygmuntowska
miała we dwie strony wąs.

Ogromny przyleciał ptak,
hań¹³⁹ se na ganecku siad,
taki ci ogromiec kruk.
Potem sie ze skrzydlich wag
uniósł, wzleciał, znowu spad,
potrzaskał gałązki brzóz,
strącił rosy gęsty deszcz
i posed — !

            Niech broni Bóg!!!
Cóz wy chcecie, co wy chcecie!?
Cózeście sie kosów jeni¹⁴⁰;

idźcież, kumie, haw¹⁴¹ do sieni,
boście całom noc nie spali.

Coroz wiency¹⁴² nas sie wali¹⁴³.

Gwałtu rety, Boże chroń!
Kto wam wraził kosy!?

            Broń!!
Dejcie, matka, spokój dziś,
trza nam iść.

            Trza nam iść.
Coś mi świta; — świta w polu.
Wszyscy widzą jakieś cuda.
Sen — sny: bajki — Myśl: kąkolu!
Precz, kąkolu, chwaście, precz. —
Niechże wymiarkuję rzecz:
ktoś był — kazał — co — ?

            Co, bracie,
w tobie się szamoce ból.

Mgły się już rozwłóczą z pól;
będzie ranek śliczny — Jaga,
wczoraj były wichry, burza,
dzisiaj wszystko się rozchmurza,
moja duszo, jużeś moja.

Mnie się w nocy zjawił duch:
na nim była czarna zbroja;
napadł na mnie tak obcesem,
krzyczał słowa, takie słowa,
wytężałem cały słuch.

Tak mi cięży, cięży głowa.
To powietrza ranny wiew.
Czy to prawda, bracie drogi,
że oni tam jakiś śpiew
napowietrzny słyszą gdziesi?

A może we wichrach biesi¹⁴⁴
śpiewają i pryszczą krew
na chmury — ?

            Na niebie ruch.

Mówisz, żeś wytężył słuch —
bracie — skądś te słowa znam:
„wytężać — wytężać słuch”.

Bratku, w niebie jakiś ruch,
jakieś wojny, jakieś dziwy:
gonitwy po chmurach konne.

A powietrze takie wonne…

Gonitwy po niebie konne;
rycerze jacyś ogromni
stoją równo w dwa szeregi
i dalekim łanem drzewców
godzą na się wielkim pędem.

A to graniczy z obłędem,
tyle zwidzeń, dziwów tyle;
jak to człowiek z czego byle
wysnuje znaczące rzeczy.

Ach, jaka to wielka kosa,
moiściewy, taka szczytna;
można by nią ciąć niebiosa
na płaty, jak sztukę płótna.

Nie daj Boże ciąć po niebie;
mowa jakaś bałamutna;
zjawi się w naszy potrzebie
nie bluźniercza, ale bitna;
panienka se rezolutna,
jesce¹⁴⁵ nic o kosach nie wi¹⁴⁶.

Jacyście wy, moiściewi,
dajcie no mi ją do ręki.

A to juz nie lo¹⁴⁷ panienki;
Sprawa inso¹⁴⁸.

            Sprawa, Sprawa!
Duch! — przez Boga — Duch — miarkuję:
Ta noc była: dziwna jawa —
miałem gościa — kto przeczuje? —
Była na dusze obława.

Widziałem rycerza w zbroi,
bracie, mówisz: Duch!

            Mój bracie,
przyleciał Duch — ludzie moi!
Jeszcze w oczach, jak cień, stoi.
Przypominam, przypominam:
człowiek stary, z brodą siwą,
twarz owita w siwy włos,
w kożuchu ogromnym czerwonym
przyszedł tu.

            Przyjechał, wim,
trzymaliśmy konia razem z nim;
koń był biały.

            W siodle lira.

Myśli zbieram, słuch naginam…

W siodle lira…

            Dwa pistolce.

W mózgu kłuje — jakby kolce:
myśli zbieram…

            Myśli zbira¹⁴⁹.

O mój Boże, jakiś chory —

Lżej, opadła z piersi zmora. —
Słuchajcie — wytężcie słuch:
był u mnie Duch: Wernyhora!

Co ty mówisz, wszelki duch?!

Oblatywał nocą dwory,
był spokojny, dziwnie silny,
dawał mi rozkazy, hasła,
a był w sprawach takich pilny,
nic w nim Siła, Moc nie gasła.
Spieszył się, wyleciał zara¹⁵⁰,
miał objechać liczne dwory
i miał wrócić do tej pory.

Tego rana?!

            Tego rana.

I cóż rozkaz — — ?!

            Wić posłana.

Boże, toście wy są z Wici?

A som ludzie rozmaici;
my ta wiemy od chłopaków,
co sie trzymali czapraków,
jak ta śkapa¹⁵¹ w dworcu stała.

Co sie szarpią, to kopała;
trzymaliśmy uzdki w łapach;
mnie i Kubie pyski sprała;
co za pon na takich śkapach!

Wernyhora! — Wernyhora!
Obudziłem się ze snu —
kazał broń — broń kazał brać!

Lecieć?!

            Nie — tu w miejscu stać.
Czekać, jak zapieje kur,
wytężać, wytężać słuch,
aż się pocznie słyszeć ruch
od Krakowa na gościńcu.

Tyle luda na dziedzińcu.

Sami swoi!

            Som i z Toń¹⁵².
Cała pod Krakowem błoń
pełna ludu, pełna kos!

Jakaś złuda.

            Jakiś los.

Jakoweś wołanie duszy;
w tak długiej żyjemy głuszy.

Jakiś błysk, jakiś dźwięk.

Jakieś serce krzyczy w głos.

A! pon słucho! A! pon zmięk!

Słuchać, słuchać, co to być ma — — ?

Ma być słychać tętent, pęd.

Tętent konia.

            Kto przyjedzie?

Nie tu, ale na gościniec
wjedzie stary lirnik siwy.

Wjedzie stary Wernyhora!?!

I przeżegna lirą niwy —
wtedy trzeba się pokłonić,
potem siąść na koń.

            I gonić!

Nie wiem — potem co — tajemno
potem świt…

            Jeszcze mrok, ciemno.
Jeszcze świt daleki, z dala
łuna zorna się zapala,
świt…

            Ma zapiać trzeci kur.

Tak, na znak.

            Te widma chmur
znaczą? — ?

            Znaczą! Widma!

Wzdęła się na chmurach wydma;
ucichło się, szumy zaszły.

Słuchać!

            Słuchać.

            Słuchać —

            Cóż…?

Jakiś pęd, ile mój słuch —
szedł, lecz wplątał się w sad grusz;
drzewa go więżą.

            Brzęk much,
nad malw badyle suche
brzęczy przedranny szum.

Poklękali, luda tłum,
patrzajcie hań ku dworcowi.

Coraz nowi, coraz nowi!!

Czy on sam, czy jedzie społem
z kim — czy jest kto z nim? — ?

Pokłońcie się o ziem czołem:
ma przyjechać z ARCHANIOŁEM,
od gościńca, od Krakowa…
Na Zamku czeka KRÓLOWA¹⁵³
z Częstochowy.

            Bracie, Duch!

Natężać, natężać słuch.

Rany Boskie, słyszę!

            Kaj?

Hań, daleko, słyszę.

            Gdzie?!

Spadły liście suche z drzew.

Ustał przecie wiatru wiew.

Zerwały się wrony dwie
ze sadu.

            Z ogrodu w sad.

Zajść do pola!

            Cicho!

            Cyt!

Może i słychać co — ?

            Świt!

Słychać, słychać…

            Wielki Duch!
Wytężać, wytężać słuch.
Słychać.

            Cicho!

            Pędzi ktoś.

Zosiu, Zosiu, Boga proś,
jedzie!

            Tętni!

            Jedzie!

            Goni!

Będzie ze sta, do sta koni.

Tętni.

            Jedzie.

            Dudni.

            Pędzi! — — —

Cicho — świta, świta, zorze!
Prawie widno — to On — Boże!
On, On — cicho — Wernyhora. —
W pokłon głowy, prawda żywa,
Widmo, Duch, Mara prawdziwa.

Świtanie na lutniach gędzi…

Tętni.

            Jedzie.

            Tętni.

            — Pędzi.

— — — — — — — — — — — —
Słuchajcie, kochani, dzieci —
ażeby to była prawda:
że Wernyhora tam leci
z Aniołem, Archaniołem na czele;
że tej nocy, gdy my przy muzyce,
przy weselu, gdy my w tańcowaniu,
tam, kędyś, stało się tak wiele:
że Kraków ogniami płonie,
a MATKA BOŻA w koronie,
na Wawelskim zamkowym tronie
siedząca, manifest pisze¹⁵⁴:
skrypt, co przez cały kraj poleci
i tysiące obudzi i wznieci. —
Słuchajcie, serce mi dysze,
ażeby to prawda była:
że Wernyhora tam leci,
a za nim tabunem konie!

Coraz bliżej?

            Klęknąć!!

            — — — Stanął, wrył.

Strzymał, widać, z całych sił.

Gdyby to Archanioł był.
. . . . . . . . . . . . . . . . . .

Maryś, panie, panie — Jezu!
koń w podwórcu padł.

Cóż wy — Hanka — Jaga — hej,
cóż wy — cóż to, Jaga — ej
— — — — — — — — — — — —
Cóż to, co to, czy zaklęci:
stoją wsyscy jak pośnięci;
słysta¹⁵⁵, Hanuś, Błażek, matuś,
panie młody, Czepiec, tatuś,
panie, cóż to — czy zaklęci;
stoją syscy¹⁵⁶ jak pośnięci;
— — — — — — — — — — — —
Aha; prawda, żywy Bóg,
przecie miałem trąbić w róg;
kaz ta¹⁵⁷, zaś ta, cyli¹⁵⁸ zginoł,
cyli mi sie ka¹⁵⁹ odwinoł —
kajsim zabył¹⁶⁰ złoty róg,
ostał mi sie ino¹⁶¹ sznur.
— — — — — — — — — — — —

. . . . . . . . . . . . . . . . . .
Jak ci spadła czapka z piór.

Tom sie chyloł¹⁶² po te copke¹⁶³,
to mi może sie odwinoł.

Miałeś, chłopie, złoty róg,
miałeś, chłopie, czapkę z piór:
czapkę ze łba wicher zmiótł.

Bez tom¹⁶⁴ wiechę¹⁶⁵ z pawich piór.

Ostał ci sie ino sznur.

Najdę¹⁶⁶ ka¹⁶⁷ gdzie przy figurze.

Pod figurą ktosik stał¹⁶⁸.

Strasy u rozstajnych dróg — —
cy to pioł, cy nie pioł kur?

Juz świtanie, juz świtanie —
tu trza bydłu paszę nieść,
trza rżnąć sieczki, warzyć jeść; —
jakże ja se rade dam,
oni w śnie — ja ino¹⁷⁰ sam — ?
— — — — — — — — — — — —
Syćko¹⁷¹ tak porozwierane —
syćko z rękami na usach,
dech im zaparło w dusach;
jako drzewa wrośli w ziem,
jak tu, co tu radzić jem — ?
— — — — — — — — — — — —
Kajsim zabył złoty róg,
u rozstajnych może dróg,
copke strasny wicher zwiał
bez tom wiechę z pawich piór;
żebym chocia róg ten miał —
ostał mi sie ino sznur.
— — — — — — — — — — — —
Straśnie sie zasumowali,
tak im czoła zmarszczek spion,
jakby ciężko pracowali…

To ich Lęk i Strach tak wzion,
posłyszeli Ducha głos:
rozpion sie nad nimi Los.

Tak sie męcą, pot z nich ścieko,
bladość lica przyobleko; —
jak ich zwolnić od tych mąk?

Powyjmuj im kosy z rąk,
poodpasuj szable z pęt,
zaraz ich odejdzie Smęt.
Na czołach im kółka zrób,
skrzypki mi do ręki daj;
ja muzykę zacznę sam,
tęgo gram, tęgo gram.

Ka te kosy złożyć — — ?

            W kąt.

Nik ich ta nie najdzie stąd.

Ze skałek¹⁷² postrzepuj proch
i ciś¹⁷³ je w piwniczny loch.
Lewą nogę wyciąg w zad¹⁷⁴,
zakreśl butem wielki krąg;
ręce im pozałóż¹⁷⁵ tak:
niech się po dwóch chycą¹⁷⁶ w bok;
odmów pacierz, ale wspak¹⁷⁷.
Ja muzykę zacznę sam,
tęgo gram, tęgo gram:
będą tańczyć cały rok.

Już ni majom¹⁷⁸ kos.

Rozśmiej im się w nos.

Już ich odszedł Smęt.

Już nie mają pęt.

Chytajom sie w tan.

Już nie czują ran.

Zniknoł czar!

            To drugi CZAR!

Tyle par, tyle par!

Tańcuj, tańczy cała szopka,
a cyś to ty za parobka?

Kajsi mi sie zbyła copka¹⁸⁰ —
przeciem drużba, przeciem drużba,
a drużbie to w copce służba.

Miałeś, chamie, złoty róg,
miałeś, chamie, czapkę z piór:
czapkę wicher niesie,
róg huka po lesie,
ostał ci sie ino sznur,
ostał ci sie ino sznur¹⁸¹.

Jezu! Jezu! zapioł kur!
Hej, hej, bracia, chyćcie koni!
chyćcie broni, chyćcie broni!!
Czeka was WAWELSKI DWÓR!!!!!

Ostał ci sie ino sznur.
— — — — — — — — — — — —
Miałeś, chamie, złoty róg.

Chyćcie broni, chyćcie koni!!!!

Nic nie słysom, nic nie słysom,
ino granie, ino granie,
jakieś ich chyciło spanie…?!

Pieje kur; ha, pieje kur…

Miałeś, chamie, złoty róg….
— — — — — — — — — — — —