AKT II

Trza rozbirać dzieci spać,
już północno godzina.

Mnie sie nie chce spać,
pokil² bedom grać,
a tamte dziecka śpiom,
niech se lezom³, tak jak som.

Chodź tu zaraz.

            Matusiu,
jesce ino w kółko raz;
przyjrzę im sie z komina.

Nie bedzies kcieć⁴ jutro wstać;
z łóżka trzeba wyganiać,
a do łóżka trzeba gnać.

Nie, nie póde⁵, matusiu,
zaroz bedom⁶ cepiny⁷,
muse widzieć cepiny,
matusieńku, matusiu,
ino dziś, ino dziś.

Ocy⁸ ci sie przymykają,
ślipki ci sie mruzom⁹.

Chciałabym być duzom¹⁰:
jak cepiny przypinają,
jak druhny słuzom.

A przynieś tu lampę haw¹¹,
pozakołysz dziecko,
dobrze mi sie spraw,
to pódzies¹² w kółecko.

Juz cepiny, juz cepiny,
podciez¹³ tam, podciez juz,
na mężatki szyćkie¹⁴ mus.

Kto mnie wołał,
  czego chciał —
  zebrałem się,
  w com ta miał:
  jestem, jestem
            na Wesele,
  przyjedzie tu
            gości wiele,
  żeby ino wicher wiał.

Co się w duszy komu gra,
  co kto w swoich widzi snach:
  czy to grzech,
  czy to śmiech,
  czy to kapcan¹⁵, czy to pan,
  na Wesele przyjdzie w tan.

Aj, aj, aj — aj, aj, aj,
a cóz to za śmieć?!

Tatusiowi powiadaj,
że tu gości będzie miał,
jako chciał, jako chciał.

A ty mi się przepadaj,
śmieciu jakiś, chochole,
huś ha, na pole!

Tatusiowi powiadaj…

Huś ha, na pole,
głupi śmieciu, chochole!

Szepnij w ucho mamusie…

Wynocha, paralusie!¹⁶

Kto mnie wołał,
czego chciał…

A, słomiany nygusie,
wynocha, paralusie!

Ubrałem sie, w com ta miał,
sam twój tatuś na mnie wdział,
bo się bał, bo się bał,
jak jesienny wicher dął,
zaś bym zwiądł, róży krzak,
a tak, tak, a tak, tak,
skądże bym ja sam to wziął…

Idź precz, idź precz, na pole,
huś ha, hulaj, chochole!

Kto mnie wołał,
czego chciał,
. . . . . . . . . . . . . . . . . .

Odpocnijze¹⁷ haw¹⁸, Wojtecku,
bo i jo tańcem zmęcona.

O mojaś ty, serce, zona,
moja duszo, tak mi smutno
o ciebie — idź ta ku muzyce,
hulaj…

Tak se ta znów nie zyce,
żebym wystoć nie mogła
przy tobie.

Nagle mi się zawróciło w głowie,
jakby twoje to wesele było,

    „ale nie nase, Marysiu,
      ale nie nase¹⁹…”

Podź²⁰ hań²¹, przy dzieciach se siądź,
pośpij, zaśpisz bolenie.

W głowie mi sie zamrocyło,
inom ku muzyce wszed²²,
i tak mi sie uwidziło,
ze łazom koło nos cienie…

Czarno figura po ścienie
ze światła — o, patrzajże sie,
widzis, jak po wszyćkim goni — ?

  „Pilnuj, parobku, koni,
  pon ci dziewuchę zgoni…”
Przystaw gęby, żonisiu.

Smęcisz czego — ?

Marysiu!

Miałem ci być poślubiony,
moja ślubna ty.

Bywałeś mój narzeczony,
przyrzekałeś mi.

Byłaś dla mnie słońce złote,
w moim domku zimno mnie.

Mróz jakisi od wos wionie,
zimnem ubiór dmie.

Ogniem, żarem lico płonie,
zaś krew w tobie wre.

Miałam ci być poślubiona
i mój ślubny ty.

Maryś, Maryś, narzeczona,
długie moje sny.

Ka²³ ty mieszkasz, kaś ty jest²⁴?
Jechałeś do obcych miest,
czekałam cie długo, długo
i nie doczekałam sie.
Kaś ty jest, kajś ty jest,
gdzie ty mieszkasz, gdzie?

Goniłem do różnych miest,
rozhulaniec, pędziwiatr,
ażem gdziesi w ziemię wpad,
gdzie mnie toczy gad.

O mój Boże, Boże mój,
to juz ciebie tocy gad.

Zwabiło mnie echo z Tatr,
otom jest, otom jest,
zwabiły mnie głosy z chat,
do myśli mi przyszedł gest
przypomnieć się z dawnych lat;
domek mój, podobnoś grób,
nie jestem wymagający,
przeszedłem niejedną z prób,
ale żebym ja był trup,
nie wierz, Maryś, bo to kłam;
żywie Duch, żywie Duch,
wytężyłem cały słuch,
zwabiły mnie głosy z chat.

Ka twój grób, ka twój grób?
Pono gdziesi zadaleko,
nie dobiegnie, nie doleci.

Łzy mnie palą, łzy mnie pieką,
licho bierz grób mój;
otom jest, otom twój;
czy pamiętasz jeszcze dzień,
jak nas gruszy cienił cień,
tu w tym sadzie, na zieleni,
śród połednia, śród promieni,
przy mnie stałaś: w dłoni dłoń — ?

Dawno, dawno, tyle lat.

Skłońże ku mnie główkę, skłoń.

Hańśmy stoli²⁵ w dłoni dłoń —
szedł od ciebie swat²⁶.

Dawno, dawno, tyle lat.

Miałabym tylo wesele,
co jak dziś, jak to dziś.

Potańcujmy raz dokoła,
potem zaś znów mus mnie iść.

Som tu twoi przyjaciele,
ostań chwile.

            Raz dokoła,
— — — — — — — — — — — —
potem to już mus mnie iść:
mus mnie woła, mus mnie woła.

Ano dziś nasze wesele;
raz dokoła, raz dokoła.

Taki smutek idzie z czoła…

Takie zimno wieje z ust…

Przytul mnie do twoich chust,
przytul mnie do piersi, rąk…

Nie chytaj sie moich wstąg,
taki wieje trupi ciąg.

Kochaj…!

            Precz, nie sięgaj lic.

Nie broń mi się — nic to, nic…

Zimnem dołu wieje strój,
ty nie mój, ty nie mój!

Mus mnie woła, mus mnie woła,
raz dokoła…

            Stój, ach, stój!

Maryś — jakoześ ty blado²⁷ — ?

To światła sie takie kładą
po twarzy…

            Trzęsiesz się cała.

Uchyliłam drzwi i stamtąd powiała
jakaś zawieja — to nic —

A to znów czerwoność do lic
przyszła —

            Z twojego patrzenia;
przytul mnie, Wojtecku, do siebie,
wole ciebie, wole ciebie.

    „Pójdze, Maryś, po niewoli
    na mój jeden zagon roli”.

Ktoś się za mną włóczy wciąż.

Ktoś przede mną ciągle stąpa.

Domek mały, chata skąpa:
Polska, swoi, własne łzy,
własne trwogi, zbrodnie, sny,
własne brudy, podłość, kłam;
znam, zanadto dobrze znam.

Zacz kto? —

            Błazen.

            Wielki mąż!

Wielki, bo w błazeńskiej szacie;
wielki, bo wam z oczu zszedł,
błaznów coraz więcej macie,
nieomal błazeńskie wiece;
Salve, bracie!³⁰

            Ojcze, Salve!
Szereg dobrych błaznów zrzedł,
przywdziewamy szarą barwę;
koncept narodowy gaśnie;
gasną coraz te pochodnie,
które do hajduków ręku
przywiązane żarem płoną.
Skąpały, zżarły się świece,
a że do rąk przytroczone,
więc jeszcze palą się ręce,
w tę samą zaklęte stronę. —
Trzeba by do służby narodu
błaznów całego zastępu;
palą się hajduki³¹ w męce,
z własnego bólu się śmieją;
gasną świece narodowe,
okropne rzeczy się dzieją,
śmiechem i szyderstwem biegu
obudzić, ośmielić zdolne
serce spodlone, niewolne,
które naszą krew zaprawia.

A wolicie spać —

            To jedno!
Usypiam duszę mą biedną³²
i usypiam brata mego;
wszystko jedno, wszystko jedno,
tyle złego, co dobrego,
okropne rzeczy się dzieją.
Patrzeć na przebiegi zdarzeń —
dalekie, dalekie od marzeń,
tak odległe od wszystkiego,
co było wielkie w kraju;
że wszystko, co było, przepadło,
bezpowrotnie w mroku zbladło:
to bajki o Trzecim Maju!
Matkę do trumny się kładło,
siostry i rodzinę całą;
ksiądz pokropił i poświęcił,
grabarze gruz przywalili;
epigonów³³ co zostało,
na stypie³⁴ się weselili
wesołością, co przeklina;
w pijaństwie duszę zabili,
a nie mogli zabić serca.
Zostało serce, co woła,
spłakane u bram kościoła,
skrwawione u wrót świątyni
i jeszcze w męce okrutnej,
w czułej litości rozrzutnej
samo siebie wini.

Asan³⁵ jako spowiedź czyni,
spowiedź, widzę, cudzych grzechów;
Acan się zalewa łzami,
duszę krwawi, serce krwawi;
ale znać z Acana mowy,
że jest — tak — przeciętnie zdrowy;
jutro humor się naprawi. —
Gotów mi płakać najrzewniej,
rozczulać się cudzych grzechów,
u bliskiego widzieć tramy³⁶,
zbrodnie, brudy, grzechy, plamy
i za swojego bliskiego
uczynić publiczną spowiedź. —
A! doprawdy! warte śmiechów —
Może jeszcze rozgrzeszenie
wziąć kapłańskie z cudzych zbrodni —

Wina ojca idzie w syna³⁷;
niegodnych synowie niegodni;
ten przeklina, ów przeklina —
ród pamięta, brat pamięta,
kto te pozakładał pęta
i że ręka, co przeklęta,
była swoja³⁸. — Rozbrat wieczny
duszy z ciałem³⁹, ciała z duszą;
w nim się słabi kruszą —
miecz do walki obosieczny —
myśmy słabi. — Wielkość gniecie,
przekleństwo nosi na grzbiecie:
zbrodnie nosi, czarne kiry,
szatę krwawą Dejaniry⁴⁰
Wielkość: Zbrodnia; Małość: podła —
Jakaż nasza dzisiaj Wola?!
Czarodziejska dłoń ogrodła⁴¹
nasze pola.

            Łzy ze źródła!
Tyle żalów o nieswoje!?
A cóż tobie niepokoje
tych, co w grobach leżą?
Myślisz — że się trupy odświeżą
strojem i nową odzieżą —
a ty z trupami pod rękę
będziesz szedł na Ucztę-mękę
i jako potrawy żuł,
czym się tylko kiejś⁴² kto truł;
wsączał w siebie i pił,
czym tylko kto gdzie gnił;
czy to ma być twoja krew?!

Moja krew, moja krew —
czy ja wiem — okrzyk mew,
gdy gonią ponad skały,
okrzyk mew osmętniały,
żałośliwy, straszny,
gdy od brzegu odbiegły daleko.
Morze ciche, strop się chmurzy,
ale burza i orkan daleko.
Tylko głuchość i pustka bezmierna —
a tu skrzydła rozchwiane do lotu,
nie pragną, nie pragną powrotu
i wiedzą, że tam, gdzie dążą,
wylądu szukać daremno;
przekleństwu swojemu wierne,
lecą — i nie śmieją ustać,
aż krew do ust pocznie chlustać
ze znużenia — wtedy padną,
łzą niepożegnane żadną,
bo śmierć ulga, ulga zgon.

Zaśpiewałeś kruczy ton;
tobież tylko dzwoni w głuszy
pogrzebowych jęków dzwon?
— — — — — — — — — — — —
A słyszałżeś kiedy, z wieży
jak dźwięczy i śpiewa On?

Zygmunt, Zygmunt⁴³…

            Dzwon królewski: —
Siedziałem u królewskich stóp,
królewski za mną dwór:
synaczek i kilka cór,
Włoszka⁴⁴ — a wielki chór
kleru zawodził hymny; —
a dzwon wschodził.
Patrzali wszyscy w górę,
a dzwon wschodził —
zawisnął u szczytów
i z wyżyn się rozdzwonił:
głos leciał, polatał,
kołysał się górnie,
wysoko, podchmurnie —
a tłum się wielki pokłonił.
Pojrzałem na króla,
a król się zapłonił…
Dzwon dzwonił
— — — — — — — — — — — —

A toć on nam tętni dziś,
jak grzebiemy⁴⁵, kto nam drogi;
zwołuje nas, każąc iść
posłuchać kościelnych szumów,
w wielkim zamęcie rozumów,
w wielkim modlitew rozjęku,
On pan, ten dzwon królewski,
nieustający w brzęku,
o pękniętym sercu:
nasz ton⁴⁶. — Nad przepaścią stoję
i nie znam, gdzie drogi moje.

Byś serce moje rozkroił⁴⁷,
nic w nim nie najdziesz inszego,
jako te niepokoje:
sromota, sromota, wstyd,
palący wstyd;
jakoweś Fata⁴⁸ nas pędzą⁴⁹
w przepaść —

            Ty Wid!

            Ja Wstyd!!
Piekło wiem gorsze niż Dante⁵⁰,
piekło żywe.

            Żyję w Piekle⁵¹!

Społem w przepaść!

            Społeczeństwo!
Oto tortury najsroższe,
śmiech, błazeństwo —
to my duchy najuboższe. —
„Społem” to jest malowanka,
„społem” to duma panka,
„społem” to jest chłopskie „w pysk”,
„społem” to papuzia kochanka,
próżność, nadczłowieczeństwo —
i przy tym to maleństwo:
serce pęknione, co krwawi.

Asan prawi —
jako najwalniejsi gębacze,
odrośl od tych samych pni
z moich dni.

Wolałbym już stokroć razy
policzone dni
niż ten bieg, bieg, pęd, gonitwa
ku przepaści, otchłani, zawrotom!
Ach, kresu, ach, kresu lotom!
Stacza się sercowa bitwa,
opadam coraz na głazy,
mrze na ustach modlitwa,
ach, kresu, ach, kresu lotom! —
Niechby się raz wszystko spali⁵²,
zetrze się, na proch się zsypie,
jak kolumny, na gruz się rozwali,
byśmy padli potruci
jadami w pogrzebowej stypie;
niechajby się raz wszystko spali,
i te nasze polskie posty
dusz do polskich świętych⁵³,
i te nasze tęczowe mosty
czułości nad pustką rozpiętych⁵⁴,
malowanki Częstochowskie⁵⁵
w koronach — i wszystkie Wiary!
Nieszczęścia wołam!!

            Puszczyku⁵⁶…

Może by Nieszczęście nareście
dobyło nam z piersi krzyku,
krzyku, co by był nasz,
z tego pokolenia. —
Ach, Sumienia, Sumienia!
Już było tych prawd bez liku
dla nas — Prawdy czy Fraszki??
Stoimy u polskich granic,
a mamy obecność⁵⁷ za nic,
od talentów zawisłe igraszki.

            Puszczyku!
Zgrałeś się przy zielonym stoliku⁵⁸
czy z kobietami w gorączce
opętałeś duszę mdłością
i w tej momentu palączce
oślep gnasz we własne próchno.
A gdy na nie wichry dmuchną,
rozleci się zgasłe próchno,
zamurują się otchłanie
i krzyk i jęk, i wołanie
zda ci się błazeństwem duszy,
które nikogo nie skruszy,
które zeżre siebie samo,
a trzewia mu gniciem cuchną. —
Znam ja, co jest serce targać
gwoźdźmi, co się w serce wbiły,
biczem własne smagać ciało,
plwać na zbrodnie, lżyć złej woli,
ale Świętości nie szargać,
bo trza, żeby święte były,
ale Świętości nie szargać:
to boli.

Tragediante…

            Commediante⁵⁹,
dla ciebie błazeńska laska⁶⁰.

Piastujesz ją, piastun stary;
znasz tylko: status quo ante⁶¹;
błazeństwo z tobą się zrosło.

Oto naści⁶² twoje wiosło:
błądzący w odmętów powodzi,
masz tu kaduceus⁶³ polski,
mąć nim wodę, mąć.

Fatum nas w obłędy wodzi:
u rozstajnych dróg zły Duch!
Tu moje rozstajne drogi;
ty mój Duch-zły — demon, Szatan;
błazeństwem ja z tobą zbratan,
byłem ci duszą poswatan,
nim dusza stała się trup; —
a teraz mi pachnie grób,
czuję trąd.

            Naści; rządź!
Masz tu kaduceus polski,
mąć nim wodę, mąć.

Nie chcę żadnych więcej prób.
Serce miałem kiedyś młode,
porwałeś mi serce młode,
wlałeś jad goryczny w krew⁶⁴.
Nie widzę, nie widzę dróg,
zaćmił mi się Bóg…

Fata pędzą, pędzą Fata —
Wielkość — Nicość — pusty dzwon,
serce strute —
uderzyłeś błazna ton:
moją nutę⁶⁵.
Kłam sercu, nikt nie zrozumie,
hasaj w tłumie!
Masz tu kaduceus, chwyć!
Rządź!
Mąć nim wodę, mąć!
Na Wesele! Na Wesele!
Idź!
Mąć tę narodową kadź,
serce truj, głowę trać!
Na Wesele! Na Wesele!
Staj na czele!!!

Może z mętów się dobędzie człowieka;
może minie palączka i głód;
ot, kaleka ja, ot, ja kaleka:
każdy dzień piekielny trud.
Młodości! wyrwi mię z cieśni⁶⁶,
oplatają mnie grzyby i pleśni;
o Młodości, jakożeś daleko,
a to jeszcze wczora, prawie wczora…

Cóżeś tak się rozżalił, rozpalił,
czy cię jakie przemieniły cuda?

A przeszedł tu koło mnie cień,
cień goryczy pełen wielkoluda
i ostawił mi laseczkę kaduczą⁶⁷.

Nie przeczę, że rozmyślania uczą,
ale cóż tak sobie żalisz serce?

Och, w okropnej jestem poniewierce;
po torturach mię duchowych włóczą,
więżą mnie konwenansowe szpangi⁶⁸:
oto droga utarta do rangi,
a ja gardzę, ja gardzę, ja plwam
na to wszystko, ze serca szczerego —
i nie zdołam rozerwać obroży,
a wstrętów coraz się mnoży
i cokolwiek słyszę, to mnie drażni.
Przyjaźń farsą, Litość: kłam,
a słyszę, że gadają o przyjaźni.
Miłość farsą —
słyszę wkoło półszepty miłości.
Kłamstwo Szczerość, a widzę tu gości
i muzyki słyszę swoje, polskie, nasze,
i po ścianach złożone pałasze⁶⁹,
obrazeczki, sceny narodowe.
To mnie drażni i męczy, i boli:
Czy my mamy prawo do czego?!!
Czy my mamy jakie prawo żyć…?
My motyle i świerszcze w niewoli,
puchnąć poczniemy i tyć
z trucizny, którą nas leczą.
I tę naszą dolę kaleczą,
widzieć i trupem gnić…

Rozżaliłeś się, działa muzyka,
to się koło widzeń zamyka
i działa na nerwy.

            Na nerwy!?
Na nerwy działa te, na te sieci,
które mają duszę w uwięzi,
że gdy tak mi grają bez przerwy,
zdało mi się, że moja dusza
ze mnie wyszła i koło mnie świeci.

Zdawało ci się — sam mówisz przez to,
że o jedno złudzenie więcej.

Poezjo! — tyś to jest spokojną sjestą⁷⁰;
chcesz mnie uśpić, znieczulić, zniewolić,
byle słówka nie wyrzec goręcej.
Ach, nie ukrywaj — nie udawaj,
ty sameś w ogniu — to maska
ten pozorny spokój — to kłam.
A! ta muzyka tak brzęczy,
jak z ula dzwonienie pszczół —
a my jak szerszenie:
to mi się rzuca do garła
ta duża wesołość narodowa,
to mi się rozszerza głowa
szumem, gwarnością, zawrotem
i nawet mi jest wstrętny ból.

Daj rękę.

            Ech, daj mi pokój —
wyjdę za próg — jak wieje od pól…
Powietrza, powietrza!…

            Daj dłoń…

Daj mi spokój!

            Otwarła się toń!
Upomina się o swoje Umarła.
Szumem, gwarnością, zawrotem
idzie ku nam z powrotem;
jakaś Przemoc wrotom grobu się wydarła,
oto, słyszę, woła:

            Daj dłoń!!

Puszczaj!

            Ty mój!

            Puszczaj!

            Ty mój!!

Żelazem owita ręka,
żelazem zakryta skroń.

Zbieraj się, skrzydlaty ptaku,
nędzarzu, na koń, na koń,
przepadnie przekleństwo, męka!

Co mówisz, okropne widziadło,
na koń? — gdzie? — jak?
Żelazna twoja dzwoni szczęka,
żelazna więzi mnie ręka.

Na koń, zbudź się, ty żak,
ty lecieć masz jak ptak!
Bioręć w pętle.

            Na arkan mnie wiąże!

Poznasz, ktom jest, gdy zaciążę —
ty więzień mój, mnie służ;
biorę przemocą, Ja Moc:
za mną, przede mną
ognia kurz;
po drogach, po których lecę,
drzewa się palą jak świece,
ciskają się błyskawice,
jak lecę, Duch:
wytężaj, wytężaj słuch!

Puszczaj, przepadaj w Noc —
o, ręce, ręce martwieją…

Ty mój!

            Precz. —

            Słysz grom…

Zatrzasnął się cały dom…

A czy wiesz, czym ty masz być,
o czym tobie marzyć, śnić?

Sen, marzenie, mara, wid.

Jutro dzień! przede dniem świt!
Wiesz ty, czym ty mogłeś być?

Słowo, Widmo gończe!

            Zwiastun!!

Głos jak marzeń moich piastun;
Rycerz, Widmo, urojenie
przyoblekło szatę żywą.

Krwi, krwi pragnę, krwawe żniwo!
Wracam do dom w noc szczęśliwą,
w noc ponurych wichrów łkań.
Niosę dań, orężną dań.

Wracasz do dom ze snów, z dali…

Z dali, hen z zaświatów, z prochów. —
Przeszedłem ogień, co pali,
przeszedłem zapady⁷² lochów.
Ścigam, gonię, moc roztrwonię.
Niosę dań, orężną dań.

W noc ponurych wichrów łkań
wstajesz z lochów, z prochów, skał…

Na głos mój ty będziesz drżał:
Grunwald, miecze, król Jagiełło!
Hajno⁷³ się po zbrojach cięło,
a wichr wył i dął, i wiał;
stosy trupów, stosy ciał,
a krew rzeką płynie, rzeką!
Tam to jest!! Olbrzymów dzieło;
Witołd, Zawisza, Jagiełło,
tam to jest!! — Z pobojowiska
zbroica się w skibach przebłyska,
żelezce, połamane groty,
drzewce powbijane do ciał,
z trupów zapora, z trupów wał,
rycerski zgotowiony stos:
Ofiarnica —
tam leć — tam chodź, tam leć!!!
brać z tej zbrojowni zbroje.
kopije, miecz i szczyt⁷⁴
i stać tam wśród krwi,
aż na ogromny głos
bladością się powlecze świt,
a ciała wstaną,
a zbroje wzejdą
i pochwycą kopije, i przejdą!!!
Spiesz, tam leżą stosy ciał;
przeparłem trumniska wieko,
czas, bym wstał, czas, bym wstał.

Łzy mnie pieką, łzy mnie pieką,
czymże bym ja tam być miał.

Niosę dań, orężny szał.

Dech twój zimny, dech grobowy…

Patrzaj w twarz, patrz mi w twarz,
ślubuj duszę, duszę dasz.

Za przyłbicą pustość, proch;
w oczach twoich czarny loch,
za przyłbicą Noc;
zbroja głuchym jękiem brzękła.

Miecz, miecz, siła nieulękła;
patrzaj w twarz, patrzaj w twarz;
ty mnie znasz.

            Ktoś jest?

            Moc.

— — Przyłbicę wznieś!

Rękę daj.

            Duszę weź.

Patrz!!

            Śmierć — — — Noc!

Potęga, wieczysta Potęga,
Moc nieprzeparta!!

O czym mówisz — ?

            Niedołęga
byłem — a dzieła to mitręga
próżna — mgła nic niewarta.
Teraz naraz się koło mnie zapaliło
i gore — i piersi się palą;
zdaje mi się, że słyszę gdzieś górą,
jak skały się padają
i w otchłań z łoskotem się walą.

Będziesz sonet pisać czy oktawę?

Nie — przewiduję inszą zabawę;
poczułem na szyi arkan⁷⁵ —
Polska to jest wielka rzecz:
podłość odrzucić precz,
wypisać świętą sprawę
na tarczy, jako ideę, godło,
i orle skrzydła przyprawić,
husarskie skrzydlate szelki
założyć,
a już wstanie któryś wielki,
już wstanie jakiś polski święty.

Zajmujące.

            Ty tematem zajęty.

Myślałżeś⁷⁶ ty co więcej
niż poemat?

Może ja to myślę goręcej
i w tej chwili to jeszcze się pali —
jeszcze — a jutro się zawali
w gruz ten pożarny gmach.
A! chciałbym wstąpić w to Piekło
Ach!

            Rozpalony.

            Piekło żywe
w tej chacie, w zaklętym dworze:
Piekło gorze!

            A to coże?!

Hej, panie, panie Branecki⁷⁷,
nie żałuj grosika, nie żałuj⁷⁸,
pocałuj się z nami, pocałuj,
nie żałuj dukacika, nie żałuj,
dajże⁷⁹ go nam z tej kieski!

Ha, szatańce, sztab moskieski⁸⁰,
znajcie pana, bierzcie złoto,
nie stoję ja pan o złoto;
piekielna mnie dziś gospoda:
hulaj dusza, z wami zgoda.

Hulaj dusza, z nami w zgodzie,
potańcujemy w gospodzie;
pocałuj się z nami, pocałuj,
nie żałujta⁸¹, hetmanie, kieski,
braliśta⁸² pieniążek moskieski,
hej, hetmanie, hetmanie Branecki!!

Bierzcie złoto, pali złoto.

Pali pieniążek moskieski?

Piekielna mnie dziś gospoda:
diabły moją piją krew;
szarpają mi pierś, plecyska,
psy zjawiska, łby ogniska;
szarpają, sięgają trzew!

Wojewoda! Wojewoda⁸³!

Puszczajcie, litości!

            Jezu!!

Ha, przepadli kędyś diabli,
ktoś się doli ulitował;
rana jeno straszna boli — —
puste żale, mnie nie szkoda,
bo ja pan, piekielny pan,
drwię z serdecznych ran.
Setkę lat przez puszczę gnam,
przez bór gonię, gęsty las,
przez ugory, łąki, błoń —
upałami bije skroń,
młotami serce wali,
ogień wnętrzności pali — — —
Każ muzyce dla mnie grać,
mnie na Piekło stać.
Ja pan, ćwierć kraju mam w ręku,
a jak kto po cichuteńku
powie „Jezus” — ja wolny na chwilę,
powietrzem się zasilę:
odetchnąłem piersią całą;
bierz ty, ile złota zostało,
patrz, oto niecki⁸⁴,
diabli mi to kazali nieść;
co noc tak świeżych nasypią,
a sztabowi, czerńcy przeklęci,
krzyczą za mną: panie Branecki,
nie żałuj; — krew moją chlipią — —
Masz!

Hetmaniłeś ty, hetmanie,
chocia byłeś łotr,
i sam król był tobie kmotr⁸⁵;
przewodziłeś, przewodziłeś,
a my dzisiaj w psiej niewoli:
nie hetmany, strzęp, łachmany, gruz;
duszę ziębi mróz;
ciebie ogień, ogień pali —
przecz już nic nas nie ocali,
ani król, ani ból,
ani żale, ni płakanie,
hej, hetmanie, hej, hetmanie
dzisiaj to mój dzień miłości…

Czepiłeś się chamskiej dziewki?!
Polska to wszystko hołota,
tylko im złota;
trza było do bękartów Carycy⁸⁶
iść smalić cholewki⁸⁷:
byłać ta we mnie cnota.
Asan mi tu Polski nie żałuj,
jesteś szlachcic, to się z nami pocałuj,
jesteś wolny!

Bierz cię diabli.

Gębuj, widzęś nie przy szabli⁸⁸.

Ścigają psy, kąsają psy.

Przeklęty ty, przeklęty ty.

Sursum corda⁸⁹, serce żreją —
serce mi wyjmują z trzew.

Zaprzedałeś kraj, ty lew;
złotem pysk ci zaleją!
Złoty pan, weselny pan,
pójdźże w tan, pójdźże w tan!

Złoto pali, złoto war;
sursum corda, wiwat Car!

Lejcie mu do pyska żar,
sięgajcie mu dłońmi trzew.

Piją krew, żłopają krew,
cielsko drą po kawale!

Złoty pan, weselny pan,
Pójdźże w tan, dalej w tan:
na Weselu hula Śmierć,
garniec pereł, złota ćwierć,
zaprzedałeś Czortu kraj.

Żłopią krew Czarty Moskale,
sursum corda, wiwat Car!

Huś ha, huś — haj go, haj⁹⁰!
Pójdźże w tan, dalej w tan!
Złoty pan! weselny pan!

Tyle się przewlekło mar
z okropnym śmiechem Piekła…

Cóż wam to? cóż wam to?
Czy was panna młoda urzekła?

Oj, tu Diabły, ze samego Piekła,
włóczyły przede mną człowieka,
ach, powietrza, tchu…

            Cóż pon⁹¹ ucieka?

Miałem rzec, cosi miałem rzec:
Szczęść Boże przy weselu.

Przyjacielu, przyjacielu…

Kto! ty we krwi! precz, piekielny!

Ja weselny, ja weselny,
dajcie, bracie, kubeł wody:
ręce myć, gębe myć,
chce mi się tu na Weselu
żyć, hulać, pić.

Precz, przeklęty, precz, przeklęty.

Dajcie, bracie, kubeł wody:
gębe myć, ręce myć…

Krew na sukniach, krew na włosach…

Nie pyskuj, nie powtarzaj. —
Już, już wiedzą o tym w niebiosach.

    „A stało się to w Zapusty”.

Precz, przeklęty, precz, przeklęty.

Jeno ty nie przeklinaj usty⁹³,
boś brat — drżyj! ja Szela!!
Przyszedłem tu do Wesela,
bo byłem ich ojcom kat,
a dzisiaj ja jestem swat!!
Umyje się, wystroje się.
Dajcie, bracie, kubeł wody:
ręce myć, gębe myć,
suknie prać — nie będzie znać;
chce mi się tu na Weselu
żyć, hulać, pić —
jeno ta plama na czole…

Cholera!

            Zaraza, grób.

Precz, precz, ty trup!

Widzisz, w orderach chodzę⁹⁴.

O! plamy na podłodze od nóg.

To krew, obmyję próg,
dajcie ino, bracie, wody,
kubeł wody — gębe myć,
suknie prać — nie będzie znać.

Przeklęty! Maryjo, strać!

Gadu, gadu, stary dziadu,
trza się do roboty brać;
kubeł wody, gębe myć,
nie bede próżno stać,
na Wesele, na Wesele,
podź⁹⁵ tańcować, bośma⁹⁶ brać.
. . . . . . . . . . . . . . . . . .

Kasiu —

            Kasiu —

            Cóz ta, Jasiu?

Bo to widzis, Kasiu, że to —
tak mnie ciągnie bez pół⁹⁷.

Pódź, Kasicko, ku mnie, cosi
mom ci sepnonć⁹⁸.

            Co, że co — ?

Radź, co z nami — ?

Kiej na ogrodzie rosi.

Kiejbyśmy⁹⁹ byli sami!…

Kasper — idze¹⁰⁰ pod stodołę.

Po co? — Idze ty.

            Wis¹⁰¹, bracie,
idź ty pirwy¹⁰² — namość słomę.

Przyjdziewa¹⁰³.

            Cóz sie trzymacie,
lgnies¹⁰⁴ do niego — ?

            To sie zeń¹⁰⁵.

Do zeniacki¹⁰⁶ pirsy¹⁰⁷ leń,
a wpół chyci, zwyobraco.

Jest ta Kasie chycić¹⁰⁸ za co.

Juz bym do wos nic nie cuł —
ino ciągnie mnie bez pół.

Przynieś wódki.

            Naści grosz.

Zaros¹⁰⁹, juści racje mos,
lece!

Powiedziałam tak na hece.

Kasiu, dyć¹¹⁰ to k'sobie¹¹¹ miło,
byśwa¹¹² poszli spolnie¹¹³ ka¹¹⁴.

Na ogrodzie sie zrosiło —
jak kces¹¹⁵ gęby, na¹¹⁶ —

Ino by najmilej było
k'sobie, Kasiu, byle ka.

Juści¹¹⁷, miło, Kaspruś — co?
k'sobie —

            Ano —

            Juści…

            Zaś.

Splezła mi się¹¹⁸ wstązka kaś¹¹⁹ —

Wstązka od gorseta?

            Nie ta,
przewiązka spodnicki.

Kabyśwa¹²⁰ pośli, Kasicko,
mojeś ty palące policki.

    „Ino mi się nie broń dziś,
    jutro mozes sobie iść”¹²¹.

W twoje ręce.

            Podziękować.

A dej Kasię pocałować.

W twoje ręce!

            Podziękować!

A teraz pocałuj z woli.

Ej ta, cóz to — ?

            Nie zaboli —
Kasiu, dziwcze, co za dąs,
i on, i ja gołowąs¹²²;
chcesz go, to ci go nie bronię;
niedobrze ci w tej koronie.

Pódzies pon, patrzcie go,
ledwo przysed, juz by kcioł¹²³.

Adie, druhna, jak nie, to nie.

Cało flaszkę bestia schloł.

Och, mójeśty, juz nie mogę tańcować,
a tańce, nie chciałabym żałować
jutro, że dzisiaj nie dosyć,
jak dzisiaj, że nie dość wczora,
ażem osłabła, aż prawie chora,
ino, że mi nie trza doktora,
ino tańca —

Jak paciorki różańca,
taniec jeden, jak drugi
jednaki,
a łańcuch taneczny długi,
do rana, a od rana do nocy.

Pokiel¹²⁴ starcy piecywa i kołocy¹²⁵,
hulać, hulać w kółecko, tańcować…

A pocałuj, bo będziesz żałować.

Tak ci mnie to granie tkliwi —

Poczekaj, będziemy szczęśliwi —

Mój ty Boże — !

W jakim dworze;
postawimy se dwór modrzewiowy,
brzózek przed oknami posadzę.

Brzoza straśnie sybko pusco,
het ściany we trzy roki ocieni.

Będziemy se siedzieć w zieleni,
będziemy se siedzieć w maju¹²⁶,
we kwitnącym sadzie.

W paradzie.

„A jak będzie słońce i pogoda,
        słońce i pogoda…”¹²⁷

„Pójdziemy se razem do ogroda —
będziemy se fijołecki smykać…”

Ach!

            Aa! —

            Bardzo ciemno.

            Nie widno.

Zmęczonam, wciąż w kółko, w kółko…

I cóż? chłopy pani nie brzydną?

Nie wiem — nie; — patrzę na ludzi
jak na przeróżnych ludzi.

A tak się serduszko budzi.

Patrzę i usypiam serce;
to ładne — to bardzo górne,
ale z tego co? — ja czuję,
muru głową nie przewiercę,
a jak widzę w lichej poniewierce
rzeczy górne i piękne, i czułe,
    to mnie boli.

            A ten ból przechodzi.

A pan ma swoją bibułę¹²⁸,
żeby ból każdy przeszedł.

            Epidemia.

Pan nie wierzy, co nieprzewidziane?
A wie pan, ojczyzna to chemia;
serce, jak się czego uczepi,
to dynamit.

            Coraz lepiéj,
jeszcze jeden taniec w kółko,
a edukacja skończona.

Nie byłabym ja chłopu żona;
nikt mnie w śluby nie poprosi —
ale myślę, panie redaktorze,
że tam w tej wiejskiej komorze,
w półblasku kuchennej lampy,
że tam mój taniec coś znaczy.

Gdy sama to pani uznać raczy… —

Pan skąd się tu bierze?

Ja się patrzę, lubię i nie wierzę,
za to wierzę w panią.

            Za co?

Za tę minkę, oczy, gest.

Podobam się?

            W tym coś jest.

To pani, o, proszę wejść.

Idę za panem jak cień;
pan się może śmiać,
ale mnie się wymarzyło,
że się tu zaczyna coś dziać — ?

Może — a w tej chwili na dworze
pani mi się z dala pokazała,
jak płomieniste widziadło.

Byłam w ten szal owita cała
i w świetle ode drzwi, ot tak.

Noc nasze przeinacza widzenia.

Ja prawie że jestem w trwodze —
a wie pan, że się zwróciłam w drodze,
bo mi w poprzek ścieżki przeszła
jakaś osoba…

To są ludowe baśnie.

Chodzą hałaśnie
w huczącym wichrze; pan widzi,
jaki się huragan zrywa,
jak świszczy i drzewa szamoce —

Zatrząsł szybami; — patrz pani,
czego nie dostrzegam w ogrodzie…

Tak bardzo ciemno…

Ktoś wyrwał krzew różany.

Czy ten, co był w słomę odziany?

No ten chochoł.

            Ktoś połamał? —
a myśmy, cośmy to chcieli
z nim — ?

            Myśmy lecieli
na lep poezji — i teraz
dwór się od poezji trzęsie;
odbywa się wielkie darcie
piór wszelijakiego drobiu:
grunwaldzkie duchowe starcie,
lecą pióra orle, pawie, gęsie,
wnet ujrzymy husarię i króla;
zatrzęsło się tu ze wszech jak do ula.

W powietrzu atmosferyczna zmiana:
chata stała się rozkochana
w polskości — właściwa skala:
żar, co się duchem udziela,
co się na powietrzu spala
jak garść lnu¹²⁹.

Dawno nie miałem snu,
jak ten wieczór, jak ta noc.

Przedziwna, przedziwna Moc,
te potęgi walczące, ten wiatr,
jakieś prastare siły.

            Hen z Tatr
przylatują ku mnie przypomnienia!
Skrzydeł! — nad ten las z kamienia
lecieć — w górę —

            Na szczyty!

Walküra¹³⁰!

            Dzisiejsze sny,
po tej nocy nieprzespanej,
będą cudne — bo oczy patrzące
stały się figurami ludne,
które się niełatwo zatrzeć dadzą.

Chodźmy patrzeć!

Jakiś pon, jakiś pon
zsiadają z siwka w podwórzu;
koń ogromniec¹³¹…

            Weźcie konia
razem ze Staszkiem ku szopie;
podrzućcie co żryć.

A pon musi wielgi być:
ubiory na nim czerwone,
siwa broda a lira u siodła,
jak te dziady z Kalwaryje¹³²
co nosą lirę u pasa.
Niech pon wyjdą w sień.

Bania się z gośćmi rozbiła
w ten weselny dzień;
kogóż ta ciekawość przywiodła?
Latarkę zaświeć! —

            Jak żyje,
jeszczem takiego Polaka
nie ujzoł¹³³ —

            Bo żyjesz mało;
jeszcze duża¹³⁴ takich Polaków ostało,
co są piękni.

A kaz¹³⁵ się to wszyćko¹³⁶ kryje? —
O, zaroz¹³⁷ będzie latarka,
ino sie przypiece siarka¹³⁸.

Słyszysz, ponoś ktoś w gościnę,
jakiś jakby wielki gość…

Tu drzwi zawrzes¹³⁹ — tam se gwarzcie¹⁴⁰,
jo¹⁴¹ już mom¹⁴² tych tańców dość;
a cóż ty mos¹⁴³ za tęgom¹⁴⁴ minę,
coś ty jakisik¹⁴⁵ niepewny — ?

Ino, matuś, zaś nie swarzcie¹⁴⁶ —
ja tak dziś przy Weselu rzewny;
jakiś gość nie lada jaki…

Tu drzwi zawrzes, tam se gwarzcie.

Kto to taki, kto to taki — — ?

Sława, panie Włodzimierzu,
zjechałem tu gość.

Spocznij, Wasza Mość;
żona stroi się w alkierzu…

Ostań, panie Włodzimierzu.

Żona stroi się w alkierzu;
niespodziany gość,
właśnie była przy pacierzu,
bo się dziecka¹⁴⁸ kładło spać.

Niechajże żona w alkierzu¹⁴⁹…

Bo się dziecka kładło spać,
a ci nie przestają grać:
jak wesele, to wesele,
to nie będą w miejscu stać;
ot, tu żona jest w alkierzu.

Niechajże¹⁵⁰ żony w alkierzu,
niechże tańcuje Wesele.
Siądźże, panie Włodzimierzu,
mam Asaństwu¹⁵¹ nowin wiele:
Pomówimy o Przymierzu.

Ano proszę, bardzo proszę.

Siadaj.

            Siadam — zacny gość —
bardzo proszę, bardzo proszę;
ceremonii dość.

Ja z daleka — hen od kresów¹⁵²,
konia zgnałem.

            Podły czas.
A do wszystkich spadłych biesów,
toście tu są pierwszy raz;
któż was zwabił w taki czas?
A do wszystkich spadłych biesów,
żeście tak niespodziewanie
w noc i na to weselisko
zechcieli tu, Ichmość Panie?

Z daleka, a miałem blisko
i wybrałem Weselisko,
boście som tu jakoś wraz¹⁵³,
i wybrałem Ichmość Mości
dom, gdzie ludzie sercem prości.

Wasza Mość mieliście blisko,
serceście zobligowali¹⁵⁴ —
myśmy sobie prości — mali.

Z daleka, a miałem blisko;
ledwom wymienił nazwisko,
a zaraz mi pokazali
tacy chłopcy, rześcy, mali.

Co to u nich serce z miską¹⁵⁵;
przybieżali, powiadali,
czego nie zjęzykowali¹⁵⁶:
że pan stary, że Dziad stary,
że Dziad z lirą, brodą siwą…

Ot, dziadzisko z siwą brodą.
Dawnoż było w duszy młodo;
żeście sobie prości, mali,
toście wielkich krzywd nie znali. —
Chudobę¹⁵⁷ macie szczęśliwą.

A ot, takie złote żniwo,
złote pola — pokoszone —
wszystko błoto¹⁵⁸ — zadyszczone; —
sady ciche — kwitną, rodzą,
jedne z drugich same wschodzą:
złote żniwo, serce z miską;
nie trzeba szukać daleko,
kiedy było jakoś blisko.
Pokażę waćpanu żonę.

Złote żniwo, serce złote:
jeszcze u was w duszy młodo,
żeście sobie prości, mali,
toście wielkich krzywd nie znali. —
Może żona ma robotę — ?

Żona stroi się w alkierzu,
chce się wydać urodziwa,
że to gość niespodziewany,
każe zaraz podać piwa.

Zostaw, panie Włodzimierzu,
że to chwila osobliwa…

Lepiej gwarzy się przy szklenie,
że to z drogi, tyle¹⁵⁹ błoto;
lepiej gada się przy wenie¹⁶⁰.

Kiej¹⁶¹ się nie rozchodzi o to;
że to chwila osobliwa,
możemy na osobności
porozmawiać.

            Słucham Mości;
a to chwila osobliwa.
Wolnoć¹⁶² spytać o nazwisko… — ?

Nie poznałeś — ?

            Ktoś mi znany,
ktoś serdeczny, ktoś kochany,
ktoś, co groźny — dawny, stary,
jak wiek cały…

            Dawnej wiary.

Ktoś mi znany, niespodziany…

Przypominasz krwawe łuny¹⁶³
i jęk dzwonów, i pioruny,
i rzeź krwawą, krwawe rzeki?

A sen, sen jakiś daleki,
jeszcze w uszach mam te dzwony —
mieszają weselne grajki:
jakieś stare dumy, bajki.

Jeszcze w uszach mam te dzwony
ponad ich weselne grajki:
jęk posępny, jęk męczony,
tyle krwi rzezanych ciał;
ja tam był, przy trupach stał;
jeszcze w uszach mam te dzwony.
Patrzyłem się na lud święty,
jako upadał przeklęty,
przekleństwami potępiony:
kiedy ojce klną na synów,
kiedy syny przeklną ojce,
takie jęczące ogrojce
łez krwawiących, łez serdecznych
słyszałem w tych głosach wiecznych:
w głosach dzwonów jęk szalony —
jeszcze w uszach mam te dzwony.

Dawne czasy — dawne wieki,
a sen, sen jakiś daleki,
jęki przygłuszają grajki;
jakieś stare dumy, bajki.

Ja stałem w pożarnej łunie
na siwym, na siwym rumaku,
czekając Bożego znaku.
Za mną piorun po piorunie
bije z chmur, przez niebo łyska.

Rzecz daleka — taka bliska,
ktoś mi znany, niespodziany;
ktoś, o którym jeszcze wczora
tylko we śnie, tylko w marze:
Pan-Dziad z lirą¹⁶⁴…

            Wernyhora.

Pan-Dziad z lirą — Wernyhora!
Wy mnie znany — spodziewany,
Wy, o którym jeszcze wczora
tylko we śnie, tylko w marze:
jak owi dawni mocarze,
Wy na koniu, siwym koniu,
poprzed dom mój, z wieścią.

            Słowem!

Wy ze Słowem — Wy ze Słowem!

Ja z Rozkazem.

            Rozkaz-Słowo!
Dawno serce już gotowo¹⁶⁵
tem wezwaniem piorunowem.

Słowo-Rozkaz, Rozkaz-Słowo;
dla serca serce gotowo.
Słuchaj, panie Włodzimierzu:
oto chwila osobliwa,
pomówimy o Przymierzu.

To jak ze snu prawda żywa,
chwila dziwnie osobliwa.
Jakiż rozkaz?

            Trzy zlecenia.

Chwila dziwnie osobliwa:
żem niejako jest wezwany.

Roześlesz wici przed świtem¹⁶⁶,
powołasz gromadzkie stany.

To jak ze snu prawda żywa;
prawie że są wszyscy społem
u mnie przez to weselisko.

Ma być jawne, co jest krytem;
co dalekie było — blisko.
Dziś u Waści weselisko;
prawie że są wszyscy społem;
roześlesz wici przed świtem;
niech jadą we cztery strony.

Porozsełam¹⁶⁷ konno gońce,
roześlę wici przed świtem;
zaraz się poradzę żony —
ona swoim chłopskim sprytem.

Niech jadą we cztery strony!
Bądź gotów, nim wstanie słońce.
Skoro porozsełasz gońce,
zgromadzisz lud przed kościołem,
jak są zdrowi, prości, mali;
ażeby godność poznali,
Bogiem powitasz ich kołem,
a wtedy przykaż im ciszą¹⁶⁸,
niech żaden brzeszczot¹⁶⁹ nie szczęknie,
a skoro rzesza uklęknie,
niech wszyscy natężą słuch:
czy tętentu nie posłyszą
od Krakowskiego gościńca — ?

Wytężam, wytężam słuch.

Ja wiem, żeś jest Asan zuch
Od Krakowskiego gościńca
czy tętentu nie posłyszą,
czy już jadę z Archaniołem¹⁷⁰ — ?

Wytężam, wytężam słuch —
choćby i największy zuch,
jak to, co to, rozpoczęcie — —?

Słuchać ślepo, wierzyć święcie;
ja wiem, żeś jest Asan zuch.

Ja mam stanąć przed kościołem?
to jak we śnie prawda żywa.
Któż mnie darzy tym zaszczytem;
któż śle ku mnie dawne gońce:
chwila dziwno¹⁷¹ osobliwa.

Bądź gotów, nim wstanie Słońce.

Wstaną kosy w słońca świcie;
będę gotów!

            Przysiąż Słowo.

Rzekłem.

            Przysiąż.

            Rośnie życie.
Czyli marą Wy widmową,
czyliś Waść jest upiór grobów,
czy ty próchno, czy ty czarem,
żeś ze słowem przyszedł starem,
żeś na mnie użył sposobów
i co we mnie tajemnicą,
ty mówisz jak rzecz prawdziwą;
jako żywo, jako żywo — !

Mówię Słowo — rzecz prawdziwą;
chwila, chwila osobliwa:
wybrałem dziś weselisko,
twój dworek, dróżkę, zagrodę. —
Słyszysz, jaki wicher wyje!
Słyszysz, wielki deszcz się pluszcze!
Słyszysz, chrzęszczą wielkie drzewa
i jako trzaskają kuszcze¹⁷²:
to tam moja drużba¹⁷³ śpiéwa,
tysiąc koni grudy bije
ze złotymi podkowami!

Jezus, zmiłuj się nad nami — — !

Leć kto pierwszy do Warszawy
z chorągwią i hufcem sprawy,
z ryngrafem¹⁷⁴ Bogarodzicy;
kto zwoła sejmowe stany,
kto na sejmie się pojawi
Sam w stolicy — ten nas zbawi!

Jako żywo, jako żywo;
Waść mi takie dziwa prawi,
i to jako rzecz prawdziwą.

Wszystko święte, wszystko żywo:
z daleka, a miałem blisko;
wybrałem twój dom, zagrodę
i wybrałem Weselisko.
Waszmość rękę miej szczęśliwą:
Daję Waści złoty róg.

Złoty róg.

Możesz nim powołać chór.

Bratni zbór.

Na jego rycerny głos
spotężni się Duch,
podejmie Los.
Daję w twoje ręce róg.

Dziękuj Bóg.

Waść masz porozsełać wici,
lud zgromadzić przed kaplicą.

Jutro? — skoro się zgromadzą?
mają radzić? — co uradzą?

Jutro: wielką tajemnicą,
jutro skoro się zgromadzą,
niech nie radzą, nic nie radzą,
jednoś¹⁷⁵ niechaj w ciszy staną.
Jutro wielką tajemnicą.
A ty wstawszy bardzo rano,
skoro zejdzie pierwsze słońce.
ku drogom natężaj słuch.

Jutro?!

            Jutro!!!

            Wszelki duch!!!

Żono, słuchaj no, żonisia,
pódź no, Hanuś!

            Cóz takiego?!

Osobliwy ten dzień dzisia,
tyle naraz wiem nowego.

A złego co, cy dobrego?

A wiesz, mama, tyle tego,
że mi w głowie huczy, szumi;
kto zrozumi, kto zrozumi?

Cóz takiego, cóz takiego?
możeś chory, któż ten stary?

Kto ten stary: — Wernyhora;
jeno nie mów to nikomu,
to ci mówię po kryjomu,
i on był tu w tajemnicy.

Ka¹⁷⁶ już posed¹⁷⁷ — — ?

            Precz odjechał,
bardzo ważne mówił rzeczy:
trza się zbierać.

            A co tobie?

Trza się zbierać, pasy, torby,
moja flinta, pistolety
i te szable wezmę obie — — !

O Jezusie, jakieś borby¹⁷⁸
po nocy, gdzież to, cóż znowu — — ?

Mam być gotów.

            Gwałtu, rety!
Ledwo stoisz, jesteś chory.

Zaraz konno jechać muszę.

Jeszcze spadniesz ka¹⁷⁹ do rowu…

Poprzysiągłem się na duszę;
konno muszę — — !

            Cary¹⁸⁰, zmory,
jakaś siła?!

            Od tej pory
żyć zaczniemy — coś wielkiego!

Chowaj Boże czego złego.

Z daleka jechał, miał blisko;
goniec, zwiastun, Wernyhora!
Tam! już jakaś wielka Zgoda.
Z daleka jechał, miał blisko —
koniec i początek Sprawy.
Kazał. — Słowo. Słuchać muszę,
zaprzysiągłem się na duszę.
Jego siła mnie urzekła:
Duch narodu!

            Widmo z Piekła!
gwałtu, rety, jesteś chory,
cosi, gdziesi, kajsi, ktosi –
piłeś duza¹⁸¹.

            Duch ponosi!

Jasiek!!

            Pon co!?

            Sam tu!¹⁸²

            Juści!

Siodłać konia, dosiądź szkapy,
pojedziesz zwoływać chłopy!

Jechać, teraz, trzeba — — ?

            Musi!

Zagubię się w tej celuści,
wszędy straszne błotne chlapy.

Aleś Jasiek, co przeleci!

Konia se odwiąze z szopy!

Musi! Ważne rzeczy.

            Nasza¹⁸³?

Przeleć, przeleć w cztery strony;
pukaj w okna, zakrzycz „musi”;
niech tu staną przede świtem,
niech tu staną przed kaplicą
chłopy z ostrzem rozmaitem.

Chłopy z kosą — dobra nasza!

Dobędzie się i pałasza.

Że pon wojak — dobra nasza!

Dobra nasza!

            Lecę duchem¹⁸⁴!

Tajemnica!

            Chłopy z kosą!
Same wichry mnie poniosą!

Niech przed świtem staną.

            Musi!!

A nie słuchaj, choć czart kusi,
jeno prosto.

            Swego nosa.

Nim na wrzosy padnie rosa,
zanim ptaki zaświergocą…

Lecę duchem.

            A leć z mocą!

Hej!

            Masz w łapę, to jest dar.

Szczyre złoto, cóż to?

            Czar!
Owiń se o szyję sznur
i dzierż mocno cięgiem¹⁸⁵ róg.
Bacuj¹⁸⁶ u rozstajnych dróg¹⁸⁷,
by cię jaki czart nie zmóg¹⁸⁸.
Nie chylaj się nigdzie po nic,
ino leć.

            Do samych granic!

Wróć, nim trzeci pieje kur¹⁸⁹;
wrócisz, to se staniesz tu;
wtedy zadmij tęgo w róg,
to się taki wzmoże Duch,
jaki nie był od lat stu —
bo wszyscy wytężą słuch.
Ino¹⁹⁰ nie zgub, bo róg złoty,
bo go zseła¹⁹¹ Jasny Bóg.

Wolę goreć w Piekle poty.

Bez tego złotego dźwięku
wniwecz pójdzie cały ruch.

Opasę sie.

            Nie szarp w ręku!

Hajże — !

            Leć, krakowski zuch!

Moja copka¹⁹² z pawim piórem.

Stawaj tu przed trzecim kurem.

Cy pon słyszą, co sie dzioło:
teraz sie tak wicher wzdon¹⁹³,
jak odjechał stary pon.

Toś ty przywodził starego,
tego pana w delii¹⁹⁴, w pąsach?

Kiela¹⁹⁵ tego, tela¹⁹⁶ tego,
złote iskry miał na wąsach,
a ta delijo pąsowa,
to jak ogień, jak płomieniec,
a koń diabeł, czart, odmieniec¹⁹⁷.

Koń siwy, czaprakiem kryty,
czaprak tkany, rozmaity.

U siodła pistolców dwoje.

I lira przez siodło zwisła.

Wszystko jakbyście widzieli…

Gdziesi, kiedyś coś widziałem…

Przy samiuśkim koniu stałem;
szkapa jak ogonem świsła —
skąd ta u niej tako siła —
to pysk Kubie osmaliła.

Kuba strzymał?

            A, psiawiara,
nijak strzymać się nie dała,
ino het ogonem prała,
żeśmy oba sie chycili
uzdek — aż i dosiadł Stary.

Siadł, pojechał —

            A cy cary,
koń — jak ony¹⁹⁸ nań sie zwalił,
jakby wągle w nim rozpalił:
ogniem piernół¹⁹⁹, ogniem łysnął²⁰⁰,
jak się naroz²⁰¹ bez płot cisnął,
mnie i Kubie pysk osmalił.

A wszelki duch Pana Boga:
na zegarze po północku.

Została zguba u proga…

Zguba!?

            Na!

            Złota podkowa —

Błyskotała sie na błocku²⁰².

Wymowniejsze niźli słowa:
znak widoczny, oczywisty,
że zawitał gość ognisty
na stepowym siwym koniu,
z lirą dzwoniącą u siodła:
orły, kosy, szable, godła!

Patrzaj, Hanuś!

            Scęście w ręku!

Szczęście, szczęście znalezione.

Ka²⁰³?

            Pod progiem na przysieniu²⁰⁴;
szczęście w ręku.

            Cała złota,
o mistyrna tyz robota.
Któż to zgubił? — Schować trzeba.

Zwołać ludzi — spadło z nieba;
trza pokazać zgromadzeniu.

Ni ma cego — Scęście w ręku;
tego z ręki się nie zbywa,
w tajemnicy się ukrywa,
światom się nie przekazuje:
Scęście swoje sie szanuje!

Złota!

            Prawda.

            Rzuć do skrzyni!
Prawdziwieś do ręki wzięła;
szczęście swoje się szanuje,
czyli Piekła dar, czy z Nieba —
aleć²⁰⁵ jensze²⁰⁶ szczęście moje.

Cóz ty godos²⁰⁷, ja sie boje.

A boś jeszcze nie pojęła:
skończyć nędzę — zacząć dzieła.

Jakie dzieła, co za dzieła?
cóżem to ja nie pojęła?

Orły, kosy, szable, godła,
pany, chłopy, chłopy, pany:
cały świat zaczarowany,
wszystko była maska podła:
chłopy, pany, pany, chłopy,
szable, godła, herby, kosy,
aż na głowie wstają włosy,
wszystko była podła maska
farbiona — jak do obrazka:
cały świat zaczarowany.

A cóż tobie, cy gorącka?

Snuło się to jak gorączka,
jak gorączka na wulkanie,
jak szumienie na organie:
takie figury w koronie,
tacy pyszni szlachta w herbie,
pałace, zamczyska, wille,
tabunami gnane konie,
sześciu paradników w tyle:
hulaj dusza bez kontusza
z animuszem, hulaj dusza!!
ani zbili pan w koronie,
że stoimy gdzieś na szczerbie²⁰⁸,
ani zbili²⁰⁹ szlachta w herbie,
ani zbili chłop przy roli,
czy tam kogo gdzie co boli:
wół przy roli, świnia w ganku —
hulajże, panie kochanku.

Połóżże sie, boś pijany.

Świat pijany, świat pijany,
cały świat zaczarowany
puść mnie, ja mam jechać, muszę,
poprzysiągłem się na duszę.

Gwałtu, rety!!!

            Co się dzieje??
Co się stało?

            Ot, szaleje!

Wy a wy — co wy jesteście:
wy się wynudzicie w mieście,
to sie wam do wsi zachciało:
tam wam mało, tu wam mało,
a ot, co z nas pozostało:
lalki, szopka, podłe maski,
farbowany fałsz, obrazki;
niegdyś, gdzieś tam, tęgie pyski
i do szabli, i do miski;
kiedyś, gdzieś tam, tęgie dusze,
półwariackie animusze:
kogoś zbawiać, kogoś siekać;
dzisiaj nie ma na co czekać.
Nastrój? macie ot nastroje²¹¹:
w pysk wam mówię litość moje.