Rozdział pierwszy

Wiatr Tobie, Boże, huczał pieśni,
Gdyś z mroków wykrzesywał świat.
Chaosu świadek i rówieśnik,
Wiatr Tobie, Boże, huczał pieśni,
Wodami wstrząsający wiatr.
Wiatr — gniew otchłani zbuntowanej,
Potęgi Twojej pierwszy bard,
Homer Genezis opętany,
Co w chwiejbę wprawił oceany
Rytmicznym rykiem swoich skarg.
I taki był ów zryw stworzenny,
Taki prawichru Tobie hymn,
Że wód wzburzonych ogrom pienny
Do dziś w kołysie trwa bezsennym,
Pomrukiem w brzegi bijąc złym.
Do dziś — bylinnik¹, rapsod², epik,
Początku chmurobrody dziad,
Pierwotnej wojny wiarus ślepy —
Wspomnienia szumne lubi wiatr…

Tak aktor, tragik starej szkoły,
Co w rolach królów grzmiał przed laty,
Wspomina młodych dni żywioły:
Pięcioaktowe swe dramaty.
A ten najczęściej: gdy w zamęcie
Rozpaczy starczej, w noc burzliwą,
Przy gromów akompaniamencie
Łbem skołatanym dziko trzęsie,
W chłoszczące niebo wznosi pięście
I klnie swą dolę nieszczęśliwą…
Lub gdy, przedśmiertnie obłąkany,
Trupowi córki ukochanej
Żale swe szlocha, klęski, krzywdy,
Rzęzi chwytając się za szyję
I — «Nigdy! nigdy! nigdy! nigdy!»
I po raz piąty «Nigdy!» wyje.

Potem umierał. Potem brawa.
Huragan braw. Więc zmartwychwstawał.
Wreszcie na wódkę szli z Gloucesterem,
Edgarem, Kentem³ i suflerem.
Dziś nie Szekspiry i nie Liry…
Dziś za pięć złotych i kolację
Da w Starym Sączu w restauracji
«Wieczór humoru i satyry».
W palcie, z kołnierzem podniesionym,
Jeden jedyny w zimnej sali,
Czeka na gości. Blask się sączy
Pomarańczowy i przyćmiony
Wątłego prądu w Starym Sączu
(Pamiętasz chyba, jak się pali
Żarówka na prowincji…). Huczną
Wicher na rynku sztukę gra,
Afisz mu zrywa, strzępy gna…
Słowem, miał rację Gogol: «Skuczno
Na etom swietie, gospodà⁴!»

I wszystko jest jak Bóg przykazał:
— Panneau⁵ na ścianie, malowane
Przez daltonistę-farbomaza;
Czekoladowo-ciemnolila
Nimfa nad wodą się pochyla,
Opodal widać wiatrak w polu,
A w głębi gruzy greckich kolumn…
— I lustro jest jak Bóg przykazał,
Bo co odbicie, to obraza,
I mętnie szkli się śród miraży
Półtora wydłużonej twarzy…
— I, jak przykazał Bóg, jest obrus,
Co geografią potraw obrósł:
Sumatrą szczawiu, Grecją marchwi
I czarnej kawy Morzem Martwym…
— Przykazał także Bóg, by w karcie
Wodniście hektografowanej⁶
Był barszcz, zraziki, sznycel z jajkiem,
Zupa rosolnik i sztukamięs
(Które to danie, przy atencji
Kelnera dla wybranych gości,
Słup szpiku tłusty miało w kości
Mastodontycznej proweniencji)…
— A bufet! Mógłbym Bufetiadę
Napisać polską! Tuzin pieśni!
Lecz zakrakaliby współcześni
(A o potomnych marzyć nie śmiem)
Ten temat… Więc pokrótce wspomnę
Delicje przednie, chociaż skromne:
Słoninki różowawe plastry
Pod pudrem papryki ceglastej;
Przez pół na długość przekrajane
Czółenka twardych jajek z chrzanem;
Rolmopsy; owczy ser w talarki;
Myśliwskich kabanosów parki
(Probierczy kamień wędliniarski);
Chrzanowy sos i sos tatarski;
Kiełbasa w kabłąk — żmija śpiąca,
Własny swój ogon całująca;
W pieprzonym occie ulik⁷ w dzwonka
I wokół garnir z korniszonka;
Cielęce nóżki w galarecie
(Biedactwa! Jeszcze się trzęsiecie?)
I wreszcie on, srebrzystej wódki
(Koniecznie dużej, zimnej, czystej)
Najulubieńszy druh srebrzysty,
Kawior ubogich, ust pokusa,
Bezsenne noce Lukullusa⁸,
Modły kartofli parujących,
W niebo podniebień dym wznoszących,
Brat mleczny żwawych rybich panien:
Marynowany śledź w śmietanie!
…Jest i w New Yorku ten specyjał
I wódkęm⁹ już pod niego pijał,
Lecz wódka nie ta i śledź nie ten,
I nie ta aura nad bufetem,
I nie ja nawet… Mówiąc krótko:
Nam w Polsce, śledziu! w Polsce, wódko!
Tam sobie wami człek dogadzał,
Tam bufet był jak Bóg przykazał!

I Bóg przykazał, by na starość
Siąść i obrastać śmiercią szarą.
Siąść, czekać — i, na drzwi zerkając,
Łyżeczką bawić się blaszaną
(Pamiętasz chyba tę odwieczną:
Bezblaską, lekką i bezdźwięczną)…
I taki los, i już nie sposób
Inaczej, bo tak przykazano,
By wgniatać resztki papierosów
W kawę na spodku rozchlapaną;
Czekać na lichy strzęp gotówki.
Kolację zjadłszy już à conto;
Śledzić zegara twarz z rozpaczą,
Kiedy kwadransem na dziesiątą¹⁰
Przepołowiły ją wskazówki,
A miało się o ósmej zacząć;
Znosić kelnera wzrok litosny,
A w uśmiech stroić się żałosny,
Gdy bufetowa, dość obfita,
Przelotnie trąci go oczyma
I znów w warszawskim «Kinie»¹¹ czyta
Wywiad z fryzjerem Igo Syma¹²;
Liczyć minuty coraz pustsze
I oko w oko ze swą krzywdą
Przenicowane widzieć w lustrze
Litery ZCIWONIWDUL KIWDUL
YRYTAS I UROMUH RÓZCEIW:
Afisz nieszczęścia, nędzy, włóczęg…
Już nikt nie przyjdzie, bo wichura
W rozłopotanym płaszczu hula,
Pustosząc miasto. Ciemne poły
Kołują śmieciem po ulicach,
Rękawy dmą się nad kościołem,
A w kapiszonie¹³ — twarz księżyca.
…Więc bywa tak, że wiatr przedwieczny,
Wiatr przedczłowieczy śpiewa pieśni
O Jakimś — Jednym — Biednym — Śmiesznym
O Nudnym — o Bezużytecznym —
O Zawiedzionym najboleśniej
Wiatr Tobie, Boże, huczy pieśni.

Nie w Sączu i nie tamtej nocy,
Lecz inny wiatr prowincjonalny,
Choć nad Pilicą, dął jak halny,
W ataku żalu i nostalgii
Za mocą równą bożej mocy;
Biblijnie wył wysokie psalmy,
Szlochał i smagał jak prorocy.
I takie brał tonacje wieszcze,
Takim chorałem grzmiał dantejskim,
Że gdyby stał się tekstem, wierszem,
Rzekłbyś, że pisał go Ujejski¹⁴:
Szlachetnie cierpiał ów Jeremi,
Skowytał, skarżył się i żalił,
Lecz w polskiej poetyckiej skali
Nie znajdziesz go między wielkiemi.
I wiatr był taki — jako klasa,
Styl, poziom, efekt i tonacja…
Wybaczcie, Wietrze i Poeto,
Że was zestawiam. Wierzcie, że to
Nie zarzut, lecz klasyfikacja.
Pod niebem górnolotnie biadał,
W maczugi tężał, hordą spadał,
Lecz gdy rozbijał się o ziemię,
Po ludzku syczał, ględził, zrzędził
I dni ostatnie listopada
Jak liście w stronę grudnia pędził.
Co jeszcze robił? Głupie psoty.
Bo cóż na ziemi do roboty?
Z pułapów tynk otrząsał kruchy,
Naporem wgniatał w izbę szyby,
W dygot wprawiając je brzękliwy,
I jakimś kubłem przewróconym
Z jazgotem rzucał w próg sadyby
Lub zatkniętymi w kołki płota
Garnkami glinianymi miotał…

W tę noc Anielka —
            Witaj, mała,
Trzynastoletnia już! Pamiętasz
Goździki, grotę, pożar, cmentarz?
Jakżeś wyrosła, wypiękniała!
Pamiętasz «oko»? Zegar-zmorę?
A dziadek, dziadek gdzie najmilszy?
Co z panią Bielską? Z prowizorem?
A co w aptece słychać?
            Milczy
I coś tam sobie szepce tymi
Wargami z lekka mięsistymi,
Schylona chmurnie nad… A to co?
Książka? Ukradkiem? Późną nocą?
Pokaż!
            Nieufna i surowa
Podnosi oczy, książkę chowa;
Wyrywam. Zerwie się i krzyknie,
Złymi zabłysły płomykami
Szarotki oczu aksamitne:
«A panu co?…» I w płacz. Niech beczy.
«A tobie co się stało, że ty
Zaczęłaś czytać takie rzeczy?
Zawsze się bałem, że tak będzie,
Że to odezwie się, nadejdzie,
I widać przyszło… Jak? Dlaczego?
I właśnie dziś, w tę noc upiorów,
W noc polską wiatru ujejskiego,
Co rapsodycznie dmie przez szpary?
Anielko!!»
            (Tytuł: Krótki zarys
Dziejów narodu rosyjskiego.
Obok pieczątka: «Z księgozbioru
Kamila Rozpędzikowskiego».)

Skończenie świata nad parafią,
Urwanie głowy i księżyca!
Podrywa śpiących dmuchawica,
Stękną, pomruczą i znów chrapią.
Młyn nocy trzęsie się i miele
Lament pustego kotłowiska,
Najsrożej gwiżdżąc przy kościele,
Jakby się bies w igrzysko wświstał.
Spójrz w okno: po kościelnych ścianach
Wędruje blada światła plama,
Błąka się, szuka, a gdy znajdzie
Szczerbę lub rysę na obrazie,
Ręka w blask wchodzi — i na skazie
Malarskim pędzlem barwę kładzie.
Owa świetlista plama mglista
Z latarki elektrycznej strzela.
Na ludzkiej piersi zawieszonej
Jak szkaplerz. Czujny i wzruszony.
Stary ogrodnik, legionista,
Krąży tej nocy po świątyni
I generalny przegląd czyni;
Fryzuje męczennikom włosy,
Nadrabia im przytarte nosy,
Przykrwawia ciernie Zbawiciela,
Maryjne lilie zaś wybiela…
A zwłaszcza stan aniołów sprawdza
Przysięgły niebian rzeczoznawca.

Wysoko stojąc na drabinie,
Dziewierski pośpiewuje z cicha:
  «O mój rozmarynie!»
A jest przy wątłym cherubinie
I dziurę w oku mu zapycha
Srebrzystą glinką — ślad po kuli —
I znów fałszywie, lecz najczulej:
  «O mój rozmarynie!
  O mój rozmarynie!
  Rozwijaj się!»
I nawet w stęchłej, mrocznej wnęce,
Gdzie krzyż żelazny zardzewiały
Pół wieku rósł z omszałej skały,
Pootrzepywał z kurzu wieńce,
Zszarzałe wrzosy, niegdyś miodne,
Skurczone kępki macierzanki,
Nieśmiertelników żółte wianki,
O grobach oschle szeleszczące
(O, kwiaty-mumie, śmierć wieszczące!
O, złudne życia prochowisko!
O, bezcelowe i bezpłodne,
Jak ja, jak wszyscy i jak wszystko!),
Więc nawet tam, w grobowcu prawie,
Przy głuchym głazie, skąd czas wyżarł
Nazwisko fundatorki krzyża:
«Ewa Dziewierska» — ach, tam nawet,
Gdy przed śladami liter klęknął
I czule je pogłaskał ręką,
I święte ucałował imię,
Powtórzył: «O mój rozmarynie! —
Rozwijaj się!»…
I długo, długo tak we dwoje
Pośpiewywali, każdy swoje:
Wiatr jerychońsko-bohaterski
O wiecznym śpiewał i ogromnym,
A człowiek prosty, pan Dziewierski,
O rozmarynie, kwiatku skromnym.
Świtem umilkły obie pieśni
I nastał Wielki Dzień powieści.

Wył wicher, wył, aż dnia się dowył…
Na ziemi, wymiecionej skrzętnie,
Był suchy ziąb listopadowy,
Cichutko było i odświętnie.
Dął wicher, dął, aż płuca wydął
I dzień sprowadził jasnooki,
Oszklone słońce zimną dzidą
Mierzyło w ziemię przez obłoki.
Zwolniła biegu rzeka sina,
Stwardniało błocko w koleinach,
Więc miło stawiać prężne kroki
I słyszeć chrzęst przymrozku raźny,
Gdy smacznie chrupią pod stopami
Świeże placuszki kruchych zmarźlin.
I miło, gdy w ten ostry chrzęścik
Spod stąpających butów ciężkich
Wdzwania się szabli brzęk i ostróg
I wydłużony krok miarowy
Nóżek w płóciennych pantofelkach,
Strzelistych, młodych nóg… Anielka
Dotrzymać kroku chce dziadkowi.
Choć całą noc przy pracy spędził,
Dziewierski wesół jest i rześki,
Burczy coś wprawdzie, lecz nie zrzędzi,
I siwe oczy w strop niebieski
Dziękczynnie wznosi, że dzień piękny
Po takiej nocy. Dziś w kościele
Msza uroczysta — pierwsza w wolnej
Ojczyźnie. Jakiś ptaszek polny
Na poczerniałej siadł drzewinie,
Pokręcił główką swym zwyczajem,
Zaświstał: «O mój rozmarynie!»
I pierzchnął. Zapachniało majem.
Idą krok w krok i z dłonią w dłoni,
Brzęczą ostrogi, szabla dzwoni.

«Dziadziu, odzywa się dziewczyna,
A tatuś…» (ciarki go przebiegną,
Jak zawsze, kiedy mu zaczyna
O ojcu mówić «…tatuś toby
Już generałem był na pewno.
Musiałby dziadzio generała
Rozkazów słuchać. Prawda? Musiał!
Szkoda, że nie ma dziś tatusia,
Szedłby tu z nami…» — «Nie pleć, mała».
Ale uparła się i dalej:
«A co mnie, dziadziu, powiadali,
Że ja Moskiewka? Gdulów Ewka,
Ta ruda… Ja dla śmiechu wczoraj:
»Zyg, zyg, marchewka!« — a ta zmora:
»Zyg, zyg, Moskiewka!« do mnie…»
            Stanął,
Zdjął czapkę, otarł pot. — «Mówiłem,
Żeby nie… tego!… A ty, panno,
Wciąż o tym… Przecież tłumaczyłem,
Uczyłem… Dam ja twojej Ewce!»
— «Bo tatuś…» — «Dosyć! Słuchać nie chcę!
Ty żaden tatuś! Ty nie ONI!
(Na usta spojrzał) Mama! Mama!»
…Brzęczą ostrogi, szabla dzwoni.
Jakąś gałązkę podniósł, złamał,
Cisnął, podeptał. — «No już… dobrze…»
I idzie brzęcząc. I wspomina,
Bo chrzęst, bo brzęk mu przypomina
Straszną opowieść… Zosia sama
Opowiadała… Jak ten pogrzeb…
Jak szła… jak szła z tą małą w łonie,
Też taki pochrzęst był i pobrzęk…

A ona — wargi w półuśmiechu
Zagryzła chytrze — i sprężyściej,
Gniewniej nogami, jakby chciała
Świetnością kwitnącego ciała
Zemścić się. Bliska nienawiści,
Żołniersko kroki wybijała
I wciąż w tym drwiącym półuśmiechu
Rzucała szare bratki oczu
W profil staremu: «Też mi piechur!
O — tak się chodzi!» Wreszcie poczuł,
Co ten złośliwy znaczy wyścig.
— «Gadiuka¹⁵!» — syknął. — «Szatan w ciele!»
— «Co, dziadziu?» — «Nic». Już są w kościele.
(Stary miał rację, przyjaciele!)

W pijaną młodą noc zimową
Słyszałem w Łodzi na ulicy
Krzyk rozjuszonej ulicznicy:
«Garrradowoj¹⁶! Jezusie święty!
Ratujcie kurwę!»
Potem nóg tupot, odzew, świstek…
Biegłeś na pomoc, Jezu Chryste.

Oszołomiony, wniebowzięty,
Słuchałem w rzymskiej Bazylice
Mszy wstrząsająco niepojętej,
Gdy kameowe, smagłolice,
Marquesy¹⁷ wykoronkowane
Wznosiły oczy zapłakane,
Twej krwi przyjmując tajemnicę.

W Rio, na szczycie Corcovado,
Stoisz kamiennym wielkoludem
Z ramiony rozkrzyżowanemi;
W dzień jesteś krzyżem, w nocy — cudem:
Bóg, Krzyżo-Człowiek świeci ziemi
Jasnością fosforycznie bladą.

Z Brazylii płynąc na Manhattan,
Byłem na groźnym widowisku:
Na statku mszę odprawiał szatan
(W dzieciństwie bies o takim pysku
Wyłaniał się z sennego czadu…).
A to był czarny arcybiskup
Z conradycznego Trynidadu.
Wołał: «O, Lamb of God! Redeemer!
O, Lord!»¹⁸ A potem — Twoje imię,
I co wymówi je — przyklęknie.

Ale co więcej i co piękniej:
W ojczyźnie — samym «pochwalony»
Sławiły Cię co dzień miliony!
Więc bezimiennieżeś WIADOMY
Imieniem podrozumiewanem!
I jak! «Na wieki wieków amen!»

Chwało ogromna, straszna chwało!
To że się imię Twe na co dzień
Westchnieniem, wykrzyknikiem stało
I dźwiękiem pustym trwa w narodzie!
O, czci cudowna! Stać się brzmieniem
O zapomnianej dawno treści!
Być bezpamiętnym przypomnieniem
I bohaterem bez powieści!

Lecz zaszczyt rośnie. Gwiazd dosięgnął.
Już w aureoli gwiezdnych legend
Zajaśniał sfer nieziemskich Regent…
Więc, zdałoby się, kres zaszczytom,
Kres wspaniałościom i potęgom,
Gdy się na każdym Twoim słowie,
Na kroku każdym — klechdy lęgną.
Bo jedną znam prawdziwą sławę:
Tę doskonałą, znamienitą,
Kiedy CZŁOWIEKA — a Tyś człowiek —
Myśl odda we władanie MITOM
I puści w fantastyczny obieg,
W kręgi tajemne, w baśń, w legendę…
Tak pamięć staje się obrzędem.

Więc — mówię — zdawać by się mogło,
Zdobywco chwały niedościgłej,
Że nic Cię wyżej nie podźwignie
Niż cudowności złoty obłok:
Niepokalane Twe poczęcie,
Astrologiczne narodziny
Znachorsko-czarnoksięskie dziwy
I wzlot bajeczny — wniebowzięcie,
A potem — tajna mszy alchemia,
Sakramentalna teofagia¹⁹,
Spektakl ofiary, święta magia,
Codzienna cudów akademia.

To nic, to wszystko nic. Bo ludzie,
My, świat, w malignie uwielbienia,
Uczciliśmy Cię w większym cudzie,
W zawrotnym, nie do pomyślenia!
Bo ponad wszystkie chwały inne,
Należne Tobie i powinne
Za Twą naukę i męczeństwo,
Przypadło Ci bezkresne, wieczne,
Już najszczytniejsze, ostateczne,
Upajające Dostojeństwo:
ABSURD.
            Nie bluźnię. Credo, quia…²⁰
Bo oto na opoce szarej,
Na twardym złomie prostej wiary
URZĄD namioty swe rozbijał
URZĄD uświęca bogożerstwo!
Ratyfikuje go w dekrecie!
URZĄD i SZEF! O, Ministerstwo
Spraw Zaświatowych! MSZ-cie!
O, łasko wiary objawionej!
O, Gabrielu w Nazarecie!
O, watykańskie remingtony²¹!
O, kartoteki! O, budżecie!
O, Rosa Mystica²²! O, Mario,
Schylona słodko nad dziecięciem!
O, buchalterio! Kancelario!
O, konto w banku! O, pieczęcie!
O, ciężki krzyżu męki Pańskiej!
O, Talleyrandzie²³ watykański!

Wznieś oczy, Piotrze! Spójrz: z wysoka
Skroś Babel ksiąg wielojęzyczny,
Skroś pychę katedr niebotycznych,
Mozaiki rzymskie i marmury,
Przeziera blask wiecznego Oka
Z nawisłej nad urzędem chmury,
Oka w Trójkącie. Widzisz, Piotrze,
Promienia rozpalone ostrze?
Widzisz, jak spada i przeszywa
Dyplomatyczne twe archiwa,
Strzeliste wieże, skarbce, włości,
Nabożeństw lśniące obfitości,
Ksiąg, bulli i encyklik góry
Zuchwale wyższe niż Oliwna?
Spójrz: skroś ten przepych — żar spojrzenia
Na dno przebija się, w podziemia,
Do NAUKI, do SŁÓW proroka,
I pisze: «Piotrze! gdzie OPOKA?»²⁴
Ubi haec Petra?²⁵ Gdzie ta skała,
Na której wzniósł się malowniczy
Wyrodny urząd namiestniczy,
Brednia wymyślna i wspaniała?
Gdzie głaz węgielny? Gdzie testament
Wyraźny nakaz? W ziemię wryty,
Porosły w tajemnice, mity,
Pleśnieje w mroku. Lecz to NA NIM,
Na fundamencie zapomnianym,
Władztwo rozparło się wielebne,
To wypiętrzone, to podniebne
Olśniewające Magic City!

Lecz ja Twej świętej krwi nie przyjmę
W cienkuszu sakralnego wina,
Ani mi biskup ni kardynał,
Sprawując gusła tragedyjne,
Istoty Twojej nie opowie.
I nie w tym winie ani chlebie
Znalazłem Ciebie, kocham Ciebie,
Lecz w Skale — w buntowniczym Słowie.
CO krzyczy pogrzebany kamień.
Lat przywalony dwutysiącem?
CZYJ jest ten krzyż, to gniewne ramię,
Ogień skroś wieki miotające?
KOMU On przyszedł? Ślepym, chromym,
Hołocie, nędzy, pokrzywdzonym,
On, w szopie lichej urodzony
Rebeliant, Rewolucjonista!
I grzesznej ziemi grożąc niebem,
CO wam przykazał pod tym chlebem,
Wam, możnym i rozwielmożnionym?
Wam, żywcem go pożerającym?
KTO jest ten Bóg w pochodach czczony.
Pod baldachimem obnoszony
Przez Tłustych, Zbrojnych, Wyfraczonych,
Przez Chciwych, Pysznych i Rządzących?

  Pamiętam, jak w Cielesne Święto,
Pod rozjątrzonym gniewnym słońcem,
Procesję wiedli tragedianci,
A żądło ognia pałające
Blasków mieniło się tysiącem
W centrum monstancji;
I w ten peryskop tajemnicy
Nos utkwił Książę-Arcybiskup
(Nie nos — ogórek fioletowy);
Szedł, niosąc Ciało dla ulicy…
Dla teatralnej niepoznaki
W magicznym stroju był godowym
Ów pałacowy Arcyfakir
I wschodni kołpak miał na głowie,
Kołpak-niewidkę: by zataić,
Że ziemska prawda — w ziemskim słowie,
Zataić, że człowieka — człowiek
Wielbi w ulicznym widowisku;
Szedł z myślą: «Patrzcie, prostaczkowie,
To Boga niesie Arcybiskup».
A któż to w kornej adoracji
Prowadzi ciebie? Arcyżandarm,
O czarowniku z nominacji
Watykańskiego Talleyranda!
Małpa cezarów! Dzierżymorda!
Kto jego moc? Stalowa horda!
Kto jego «lud»? Pochlebców banda!
A kto sług jego i statystów
Pogromca wieczny? Jezus Chrystus.
Jakże to, książę? Herodianin²⁶
Pod baldachimem? Pod tym samym?!
Szepnij mu w ucho, którym strzyże
Przy sacrosanctum²⁷ swojej wiary,
On — czciciel hostii i ofiary,
Guseł celebrant i wielbiciel,
Nie krzyż męczeństwa dźwigający,
Lecz złote na mundurze krzyże,
Szepnij mu — niech się tak nie liże
Do onej z krwią niewinną czary!
Niech raczej skrzyknie swe janczary,
Paktuje z pękatymi Żydy,
Nowy krzyż ciosa, ostrzy dzidy,
Supły na biczach niech zaciąga,
Niech uczy szydzić, plwać, urągać
I gorzką żółcią gąbkę poi!
Tam jego miejsce i ochota,
W katowni, nie przy boku Twoim.
Bo niechby tej procesji Sprawcę,
Wiekuistego Światłodawcę,
Mógł w łapy dostać… Książę! Magu!
Wierz mi: znów rozdziałby do naga,
Zbił, skopał, oplwał — i rózgami,
Rózgami liktorskimi smagał
Do krwi! do krwi! Tak! DO TEJ SAMEJ!
I ukrzyżowałby! I dobił!
On, on, wiodący cię pod ramię
Zbir, wierny tylko cezarowi…
… Książę! I wiedziałby, co robi…

Nazajutrz donos miał, anonim,
Że… Zresztą nie czytałem listu.
To tylko wiem, że zaraz po nim
Zapisał sobie: «Jezus Chrystus
Agit. wywr. Zbadać. Żyd. Syn cieśli»
(Dwa razy słowo «Żyd» podkreślił.)
Potem się nadął — i zadzwonił,
By Ewangelię mu przynieśli.
(Pierwszy raz w życiu ją zobaczył…)
Nie dał się greckim zwieść tytułem,
Długo studiował tę «bibułę»,
Czerwonym ją ołówkiem znaczył,
I taki z niej wyciągnął morał:
«Nowina — niebezpieczna raczej…
Szengajsty²⁸ i żydokomuna…
Zadzwonię chyba do cenzora…»

Trzeba mu przyznać, że zrozumiał…
I gdzieś w tym racja jest głęboka,
Gdy mocarz wzywa przed trybunał
Pieśniarza ludu lub proroka:
Bo oto strzała mściwej kary
Przebijająca pierś ofiary
Na wskroś przebija mrok prastary,
Błyskiem wskazując, gdzie OPOKA.

W kościele ścisk i zaduch zimny,
Wyziewy nędzy; para bucha
Z modlących ust i coraz mgławiej
Na ołtarz patrzeć. Obłok dymny
Rozsnuwa się po świętej nawie.
A ona w tym tumanie płynnym
Jeszcze na domiar oczy mruży…
A że są popielato-mgliste,
Więc gdy tak patrzy coraz dłużej,
Zanurza ołtarz w sennej chmurze
I widzi pole świec gwiaździste,
Zagon migotem kołysany,
Przez łzy mieniący się rzęsiście
Łubinowymi płomykami.
Dlaczego łzy? Bo ją opływa
Miłosność słodka, tęskność tkliwa,
Dziwność i żałość… (To nie ona
Te słowa myśli, zamyślona,
Wpłakana ciepłym zapatrzeniem
W mgłę, mżącą złocistością świateł:
To ja wyręczam ją uczenie
W doborze brzmień i słów ocenie;
Nie ona rządzi poematem.)
Żałość — żałosność — żałościwość —
Jak nazwać tęskność tę i tkliwość,
Tę miłosierdzia błogą falę?
Miłożal… Rzewność bez przyczyny…
Miłożal — tak już zostawimy.
Bądź więc słowiańskim miłożalem,
O, sprawco słodkich łez dziewczyny!

Jak na skoszonym łanie zboża
Dziewanna ocalała stoi,
Tak ona — prężna, smukła, hoża,
Kwieciście sterczy wśród nabożan
I łan łachmanów sobą stroi.
Wyprostowana i bezwiedna,
W cekiny świeczek zapatrzona,
Mgłą miłożalu otulona,
Nad tłokiem chłopskich głów się wznosi
I szeptem parnym Boga prosi…

O swoje modli się dziewczyna:
«Za muczenika Konstantina».

Trąca ją dziadek: «Klęknij». — Klęka,
By w swym paletku wyświechtanem
Jeszcze się jednym stać łachmanem…
Tłum pojękuje, chlipie, stęka,
Modlą się ciemni, dobrzy, prości
Błagają Postać umęczoną
Niby o łaskę nieskończoną,
Niby o cud, o blask wieczności,
Bełkocą pozmieniane nazwy
Zapadłych wiosek w Mniejszej Azji,
Imiona groźnych wojewodów,
Rzymskich żołdaków i łajdaków,
Żydowskich cieśli i rybaków,
Bo w głębi serc, u dna, u spodu,
Wierzą, że TO, i nic innego,
Że TO wybawi ich od złego,
Od wojny, ognia, moru, głodu…
Wybawi — i niechybnie sprawi
Cud urodzaju i przypłodu.
Brzęk dzwonka rozległ się — i senne
Wzdrygnęły się aniołki ścienne.

Jak biedne zwierzę w wór zaszyte
W ciemności pełznie ślepym torem,
Tak nagle tłum ku ołtarzowi,
Jednym łachmanem, jednym worem
Raz naprzód pełznął, o krok jeden,
O nową nędzę i pokorę.
I tak jęknęli przy tym zrywie,
I tak opadli żałościwie,
A na ich twarzach, w bruzdach troski,
Taka czerniała moc surowa,
Jakby to wyśnił Rostworowski²⁹,
A Schiller³⁰ wyreżyserował.
Więc teatr. Tak. To gra Piotrowy
Ubogi zespół starodawny…
Chwała bożemu teatrowi!
Mistycznym przejmujący mrowiem,
Dramat zaczyna się przesławny.

  Zgroza na scenie. Syn Józefa
I Marii — Marii z Dłuskich — krągły,
Różowy, dobroduszny blondyn,
Czterdziestoletni Adam Stefan
Komoda: znawca starych kolęd,
Szachista, ziolarz i abonent
«Kuriera Warszawskiego» (nawet
I współpracownik: raz w niedzielnym
Numerze, przed dziesięciu laty,
Artykuł był: Co mogą kwiaty?
Pod pseudonimem «Adam Zielny».
Dowodził w nim, że wyciąg z bratków
Oczyszcza krew. Aptekarz na to
Wykropił replikę zjadliwą:
Że tak, że owszem, jako żywo,
Że milion takich zna wypadków,
Lecz, że to sprawa «od Adama
[Złośliwy, bestial!] taka znana,
Wypróbowana i stwierdzona,
Że szkoda czasu i atłasu,
By nowy Adam…» i tak dalej.
A tytuł był: Królowa Bona
Umarła czyli świat się wali.
Ale mu nie wydrukowali.
Tak się zaczęła waśń złowroga
I pokłócili się na wieki:
Aptekarz przestał wierzyć w Boga,
A ksiądz nie chodził do apteki.)

I oto — z niepojętych przyczyn,
Bo z ludzkich ksiąg, bo własnym trudem —
Wzorowy teologii student
Przywilej zdobył tajemniczy:
Adam Komoda pośredniczy
Między Zarządem Bóstw i ludem.
Ach, prawda! Przecież mu święcenia
Na sprawowanie aktów boskich
Biskup Kuczyński w Płocku dawał,
Syn palestranta Stanisława
I Apolonii z Woźniakowskich;
A temu — inny. A znów tamten…
I oto w mroku lat zamierzchłych
W podziemiach klęczy pierwszy zwierzchnik,
Obdarty rybak galilejski,
Przed promienistym Rebeliantem.

Na scenie dziwy. Ksiądz Komoda,
Odziany w ciężki płaszcz chaldejski,
Odgrywa z Szymkiem ministrantem
Dramat judejski — po łacinie.
Rzecz ma charakter symboliczny,
Ucudowniony wątek ginie
W błękitach mgiełki poetycznej,
W oparach ciał… w kadzideł dymie…
Rzecz o morderstwie politycznem.
Bo to są ognia zwykłe dzieje,
Że o nim wieść tajemniczeje:
Że gwiazda staje się zwiastunem,
Że piorun staje się Perunem,
A buntowniczy ducha ogień,
Ludzkiego serca żar najświętszy,
Srożeje, wzmaga się i rośnie
W poezji burzę i pożogę —
I tak się człowiek staje Bogiem,
I tak się kościół nad nim piętrzy.
Dobiega końca adoracja
I dialog księdza z ministrantem.
«Ite, missa est»³¹. — «Deo gratias»³²
Zawiedli basem i dyszkantem.
Ksiądz w zachwyceniu głowę kłoni,
A potem — zamiast w twarz zabójcy
Z ołtarza rzucić krzyk i płomień —
«Placeat tibi»³³ rzekł do Trójcy,
Pokornie prosząc tę Ideę,
Aby dramatu wykonanie
(«Obsequium servitutis meae»)
Znalazło święte jej uznanie…
Błaga też, manibus prostratis³⁴
(Jak już łacina, to łacina),
«Ut sacrificium, quod oculis
(= Przed oczy) tuae maiestatis
Indignus (= nie wart jej) obtuli
(= Złożyłem lub przyniosłem) tibi
Sit acceptabile; mihique
Et omnibus, pro quibus illud
Obtulit, sit, te miserante,
Propitiabile»…
            Tak w cezarów mowie
Korzył się Adam, płatny człowiek,
Przed wiekuistym Rebeliantem.

W kościele coraz duszniej, gęściej…
Kadzidło nędzy — zaduch parny —
Udaje stary dym ofiarny,
A ludzki duch, rozgrzany ciałem
I modłów żarem, i zapałem,
Przez pory lotnie się uwalnia.
Parują łachy odtajałe
I kościół kłębi się jak pralnia.
Już i epilog przecudowny
(Niedoceniony na widowni).
Przebrzmiał… «Et verbum caro factum»³⁵
I — koniec mistycznego aktu;
Już Actor poszedł do zakrystii.
Po jego ciele pot kroplisty
Strumieni się pod szatą mszalną,
Więc zdjął opończę orientalną
I siadł zziajany, wietrząc ciało
I rozgorączkowaną duszę.
Kiedy ochłonął, w rzewnej skrusze
Westchnął i szepnął: «Mój Jezusie!»
I znów «O mój Jezusie!» — jakby
W zdumieniu słodkim, w dziwie nagłym
I jakby w coś uwierzyć nie mógł…
Uszczypnął się, w policzek trzepnął,
Nie, to nie sen. «O mój Jezusie!…»

Czy nic nie słyszysz w tym westchnieniu,
O, muzykalny czytelniku?
Bądź łaskaw i przysłuchaj mu się…
Bo dla mnie ono echem płynie:
Myślę o starym ogrodniku
I słyszę: «O mój rozmarynie,
Rozwijaj się…»
Ocknął się ksiądz i rzekł do Szymka,
Co z namaszczeniem należytym
Sceniczne czyścił rekwizyty:
«Skocz no, chroboczku, do Herślika
I przyniś ksiendzu śklanke mlika.
Zimnegó. I niech w Tómaszowie
O »Kuryer« się kóniecznie dowie.
Spamiętasz? To się spiesz, bom ochrypł.
»Kuryer«! I mlika mi nie rozchlip».

Potem, zapałką dłubiąc w uchu,
Jakoś się tępo zaniemyślił
Wpatrzeniem w pole spustoszone,
W okienną ramę oprawione.
Dzień w uroczystym trwał bezruchu,
Wyraźny, duży, osowiały,
Jak pomnik zapomnianej chwały.
Ksiądz rzekł: «I cóż ty, boże dzieło?»
Smutne pramgnienie go musnęło
I znikło, jeszcze niezaczęte.
Gdzieś w polu kozy zabeczały
O swoim, kozim, niepojętem.

Już lud wykichał się, wysiąkał,
Wykasłał hucznie i wychrząkał
(W koncercie tym, rzecz oczywista,
Świetny odznaczył się solista,
Kto? Wiemy). Już się gospodynie
Łez do sytości nałykały,
Głowami gorzko nakiwały,
Już gospodarze: Drozdy, Binie,
Galotki, Stępnie, Kłosy, Braccy,
Mizery, Kwiatki, Sałagaccy,
Rękawem wycierając wąsy,
Ponaszeptali sobie wzajem.
Gwarowym swoim obyczajem,
Moc przygaduszek i parlance'ów³⁶,
Wątłych, z półsensem, asonansów,
Tych różnych «oci gorunc», «jogzez?»,
«Aćcie go jagun», «to i dobze»,
Lub «tyloz tego», «no i cóz wy?»
(Są to właściwie macki drużby³⁷,
Próbne haczyki konwersacji);
Już niepojęty drobiazg żwawy,
Wszędzie ochoczy do zabawy,
Dość się śród ławek nauwijał,
Nazbijał bąków i nawiercił,
A ów drobniejszy, ów przy piersi,
Dosyć po chińsku nagaworzył
I smacznie śpi w przybytku bożym
W błogości niczym niezmąconej…

Ksiądz Adam wchodzi na ambonę.

Solenne słońce lufą pyłu
Z górnego okna w głąb się wbiło,
Miriadyzując mgły gołębie,
I promienisty słup wybuchu
W panicznym roi się rozruchu
Tęczowych dążeń i zakłębień.
Olśnienia ciepłe ją oprzędły…
Gorąco. Zdjęła płaszczyk zwiędły,
Siwy sweterek swój obciąga
I wczesne wzgórza piersi prężnych,
Dumna z nich, ślicznie wyokrągla;
Gromniczny ogród poza mgłami
Topazowymi kapie łzami…
Tam są jej oczy zachwycone,
Przywarte do sennego lśniwa.
Z uśmiechem żalu je odrywa
I wzrok podnosi na ambonę.
Wiotka a rosła, wyśmienita,
Stoi zuchwała Sulamita³⁸.

Od lata już to w niej wzbierało…
I gdy w czerwcowym blasku rzeki
Pluskała przebudzone ciało,
Lubiła, że owocowało,
Zagłaskiwała, przemieniona,
Złocony atłas morelowy,
Smukłości nóg, krąglenie łona,
A widząc w zielonawej wodzie
Uwodną kształtów miłościwość,
Potakiwała swej urodzie,
Krzyczała szeptanymi słowy
(Zapamiętajmy tę właściwość)
Niepowiązany hymn zmysłowy,
Bezładny potok żarliwości,
Obietnic, błagań i zaprosin —
I rzekłbyś, że to smagłolica
Salomonowa miłośnica
Znów swej urody ogród głosi,
Miłego woła pieszczotami,
W ramiona go spragniona garnie:
«Piersi me jak bliźnięta sarnie
Pasące się między liliami!
Źródła ogrodne, żywe zdroje
Już się z Libanu gór wybiły,
Wnijdź między wonne drzewa, miły,
Rozkoszne jedz owoce moje!»
Nie taka brzmiała pieśń nad rzeką,
Nie tymi słowy śpiew jej dzwonił,
Ale jej było niedaleko:
Tyle, co jabłku od jabłoni,
Z której się teraz z cichym świstem
Gad wypłomieniał, gad ziejący…
Ołtarz się nagle stał złocistym.
Dzwoniącym drzewem gałęzistym,
A z drzewa giętkim spełzał wężem
Febryczny, fosforyzujący
Pomiot pamięci podnieconej.
Plamami gęstych barw spocony:
Gad gorączkowych zjaw i przejrzeń.
Rozkwitów nagłych i rozbłyskań,
Ruchami sprężeń i rozprężeń,
Pijaną pianę tocząc z pyska.
Wił się i drgawił w prochu ziemi
Zwycięskim rytmem nieomylnym
I w susach naprzód bił wszechsilny
Jambami żądz napastliwemi.

Jak brzoza, gdy ją księżyc rzeźbi
Palcami nocy i magnezji,
Wynika w całej srebrnobiałej
Swej brzozowości okazałej,
Tak ona — nagle urzeźbiona,
Kurzawą blasku wyróżniona,
Zabłysła księdzu.
            — «W imię Ojca
I Syna, i świętego Ducha…»
Szybko przed sobą zawiązała
Kokardkę krzyża w pyle słońca
I słucha — cała dygocąca.

Czas — wstęgą snu. Na sennej wstędze
Mijanie. Mijam. Śnię i pędzę.
Mknę sekundami, co mnie dzieją.
Sekunda: cięcie. Stań! Ktoś rozciął
Ten pęd na dwoje, a ja — między:
Między wspomnieniem a nadzieją,
Między przeszłością a przyszłością.
Jak to już dawno! czy powróci?
Wróciło, raptem, na debiucie
I przemieniło teatr w kościół.
Kiedy reflektor z góry rzucił
Snop seledynu przydymiony,
Kiedy zaczęła dziwnie nucić,
Szeptać stopami i ramiony³⁹,
Gdy, niepokojąc chciwe zmysły,
Oddała panom na domysły
Skrzydlate piersi swych bliźnięta
I przepływała, zawinięta
W jedwab perłowy i obcisły,
Jak tlący platynowy płomień —
— O, jak wyraźnie i widomie
Zaiskrzył w zjawie czarodziejskiej
Ów sprzed lat ośmiu ołtarz wiejski
I ksiądz mdlejący na ambonie,
I chłopska ciżba parująca!…
Szelest ze sceny. Sala słucha
I nie wie, że to «W imię Ojca
I Syna, i świętego Ducha…»
Nie z pobożności lub przesądu
(Co u aktorów nie nowina)
Tę inkantację wymówiła,
Lecz jakby z uderzenia prądu
Błyskawicowej tożsamości:
Że tak już było — właśnie wtedy —
Gdy padło «W imię Ojca, Syna»
I że tak wspięła pierś dziewczyna,
Jak dziś «The Whisper Dancing Lady,
Nelly Devera»… (U Brücknera⁴⁰
Powinno być pod hasłem «dziewierz»⁴¹,
Jedyny wywód, innym nie wierz.)

Swój taniec wzruszająco-śliczny
Anielka sama wynalazła…
«Szeptańcem» Hemar⁴² trafnie nazwał
Ten pomysł choreograficzny.
Gdy się rzucała wpław melodii,
Z prądem jej płynąc lub pod prąd jej,
Gdy od muzycznej kropli każdej
Drżała jak liście i jak gwiazdy,
Wtedy ten srebrny dygot ciała
Drobniutkim szeptem dosrebrzała,
Doszeptywała przejmujący
Niedosłyszalny wtór gorący…
Tak morskiej pod księżycem fali
Danym jest, gdy napłynie z dali,
I blaskiem, i pluskaniem nęcić.
Lecz to nie była, jak pisali
Entuzjastyczni recenzenci,
«Pantera» lub «Niesamowita
Kapłanka chuci», «Demonita»,
«Sfinks oddający się bezbrzeżnie»,
«Psyche ze żmij i żądz uwita»,
Ani nie «wiła się lubieżnie»…
Czy była «tajemnicza»? Też nie.
Była po prostu — znakomita.
Kto «marzycielkę» by z niej zrobił,
Zrobiłby krzywdę autorowi:
Bo jakże trzeźwy i surowy,
Jak ostro był wypunktowany
Ten atak rytmu opętany!
Jak precyzyjne, wierne, skrzętne,
Uczuciem bujne, a oszczędne
Były akcenty jej, gdy celnie
Stopami na posadzce sceny
A ust szelestem na przestrzeni
Stawiała punkty nut namiętne!
Oto w mazurku teraz bije
Rtęciową strugą słów a niesłów,
Bryzganych na sekundy gestów:
Syrena w biegłych łuskach tętna,
Promienna, a nie uśmiechnięta,
A gdy na moment uśmiech przemknie
Między rzęsami i ustami,
To zamiast krzyku: «O, jak pięknie!»
I rozsypuje się szeptami.
To nie mazurek — to algebra,
Rozwiązująca go zachwytem,
Nie pląs — febryczne ciarki srebra.
Natchnienie ciała w dreszcz rozbite!
I gdy z widowni przyciemnionej
Tysiąc strzał oczu ją przeszywa,
Napływa na nią czas miniony,
Pamiętna wizja natarczywa:
Z ambony patrzy sługa boży
(Jak teraz ten we fraku, z loży)
I woła: «Oto zmartwychwstała!»
I załkał kościół — czy załkała
Sala teatru? Słyszy z bliska
Szloch dziadka wcięty w szloch mazurka,
Cień tańczy z nią, strzelecka burka,
Więc szuka trzepoczącą dłonią.
Chwyciła — dziadziu! — rękę ściska
I, wibrująca w drobnych błyskach
Nut, tańca, rampy i ołtarza,
Głos grzmiący słyszy — a powtarza
Najcichszym szeptem: «…I znów słowo
Ciałem się stało…»
«I zmiłowałaś się, Królowo
Koróny Polskiej… W prochu ziemi
Mócarze legli zwycinżeni,
A myźma wolni!» Chłopi w lament,
Co tak nią wstrząsnął, że na sali
Widzowie się zakołysali,
Jak zboża łan przez wiatr porwany
I poniechany:
W taki się nagle rozbieg wdała,
Jak gdyby ze scenicznej ramy
W morze lamentu miała skoczyć,
Samobójczyni oszalała.
Lecz wnet uśmiechem lotnym zbywa
I rozpęd swój, i tłumu odruch;
I gdy śród widzów się rozpływa
Podziwu i zachwytu pomruk
(Tak luby teatralnej szmirze
«Szmerek na sali») — słyszy groźny
Głos księdza, brzmiący wciąż donośniej:
«Za mynczenników tyj wólności,
Co poginęli na Sybirze,
Za owe bezimienne krzyże,
Za bójowników, za ófiary
Carskich siepaczy» — o, pamięta,
Jak ręka dziadka, spazmem tknięta,
Boleśnie rączkę jej ścisnęła
I zabełkotał żołnierz stary:
«Jezzusie! Zocha! Matko święta!» — —
Pamięta… Tańczy. Wir ją niesie,
Wichura w huczny las poniosła!
W mazurku Polski, jak drzew w lesie,
Czerwieni się w mazurku jesień,
Zieleni się w mazurku wiosna!
Śród drzew więdnących, drzew kwitnących
Liści i kwiecia szumna zamieć,
I szept, i szept, i szept gorący
Popędza krew i rytm, i pamięć.
Gdybyż tak wtedy mogła uciec
Od owych spojrzeń litościwych,
Łez jej ciekawych, wstydu chciwych,
Gdy zapłakani parafianie
Westchnęli i spojrzeli — na nią!
Z gniewem? Nie. Raczej ze współczuciem,
Lecz co spojrzenie, to ukłucie.
O, gdybyż wtedy w bór muzyczny,
W skrzypiący chór znajomych sosen,
I rzucić się na ziemię zimną,
I wspólnym z nimi leśnym głosem
Wypłakać krzywdę swą dziecinną,
Sieroctwo trudne i tęsknotę
Za czymś głęboko niedoznanym,
Co przyszło jej utracić, zanim
Poznała imię utracenia:
RODZICE, żal za RODZICAMI…
To ci, o których świadczy ziemia
Wzgórzami nadmogilnej darni,
Dwa legendarne nieistnienia
Z ciemnym początkiem: że umarli.
Czy ich kochała? To zagadka.
Nie wiem. A jeśli — to jak matka
Swe dziecko martwo urodzone…
(Tutaj by mógł nastąpić traktat
O bezdzietności odwróconej
Czyli o prasieroctwie dzieci…
Lub może tak: Czy słońce świeci
Od urodzenia niewidomym?)
Lecz ją korciły te niewidy,
Tęskniła i marzyła o nich,
Jak patriota Atlantydy
O kontynentach zaginionych.
«Umarli». Rosło w niej to słowo
Woskową różą i żałobą,
Marą i bielą, i gromnicą;
Sterczało obok niej pionowo,
Poważne, ciału równoległe,
Z latami pięło się na szczeble
Chłodną i smutną tajemnicą.
«Umarli». A we wczesnym brzmieniu:
«U-mal-li» — blade trzy sylaby
Widemkiem zapełgały bladym,
Jak zbłąkanemu leśne próchno,
I długo we wspomnieniu trwały
Przedmiotem… Był to dźwięk stężały.
(Daleka Irciu! Czuła druhno
Instynktu mego i sumienia!
Prawdziwa siostro moich widzeń,
Zasłyszeń, doznań, nagłych zdumień!
Kto, oprócz ciebie, to zrozumie?)
Umarli. Szkoda. Trudno. Smutno.
I cisza — pokąd obraz słowa
Nieskazitelną biel zachował.
Aż wtem — czerwone plamy na nim,
Jakby go nożem ktoś poranił…
Umarli — dotąd cisi — krzyczą!
Krew na ekranie. Dramat wtargnął
W balladę sylab oswojoną,
Rozsadził słowa prawdą twardą:
Umarli? Nie! Zamordowani!

Kto ją w tę krwawą mgłę wprowadził?
Kto tajemnicę zdradził? Otóż — — —

Otóż tańcząca (co w kościele
Kazania słucha jednocześnie)
Wspomnieniem wpełza pod wspomnienie…
Są takie sny: sen śni się we śnie.
Trzy kondygnacje: 1) Wiatr się wzmaga
W muzycznym lesie. Jęk mazurka
Porywa myśli, jak huragan,
I w szopenowym listopadzie
Wiruje oficerska córka.
2) Gdy ksiądz «moskiewskich zbirów» gromi
I «rzundy carskich sług mordercze»
Gniewnie zaczyna tłuc w niej serce,
Na twarz gorące biją pąsy;
Powolnym półobrotem głowy
Wymierza prosto w twarz dziadkowi
Wzrok groźnie o coś pytający…
Bez odpowiedzi. — 3) W tym momencie
Kościół w jej wizji zaczął mętnieć,
Maleć i ściemniać się. Noc duszna
W komórce przy aptece. W sen jej,
W oddech, karmiony zapachami
Leczniczych ziół i mdlącej chemii,
Wdziera się nagle mroczna, dzika,
Przygnębiająca woń goździków,
A gawiedź dźwięków nieposłuszna,
Rojny tłum gwaru, gna głuchymi
Słoworodami strzępiastymi —
W chaosy leci kwiatów ambra,
Zmieszana z sennym dialektem;
Maszynka snu obrabia szeptem
Męczący wyraz: sombra — sangra —
Warga — agawa — arbia — angwa —
Aż wyrzuciła go w okrzyku!
Patrzy struchlała: zwid się wcielił…
Chuda, wysoka postać w bieli
Mątwi się w ciemnym pokoiku.

Ze scenicznego reflektora
Kościelne słońce w oczy świeci.
Dwa snopy blasku. Nagle — trzeci.
Trzy w jednym: ciemnię jej alkowy
Rozśnieża promień księżycowy.
Wysoki jak bocianie gniazdo
I sam jak bocian tokujący,
W dreszczykach, gestach i ukłonach
Aptekarz w długich kalesonach
Stoi w poświacie. Szklane oko
Tkwi w oczodole martwą gwiazdą.

Posępny balsam Sangwarabia
Był to płyn ciemnorubinowy,
Ciężki i gęsty. Gdy magister
Warzył go w tyglu nad ogniskiem,
Zapach wywaru ją przyprawiał
O mętny lęk i zawrót głowy.
Szef, sypiąc z oka cętki iskier,
Specjalnie stawał się nerwowy.
To nowej cieczy w syrop strzyknie,
To proszku drobną doda szczyptę,
To schyli się i okiem lata
Nad starożytnym manuskryptem
Z napisem Magia Venerea⁴³
I powie: — «Ósmy cudzie świata!
Podaj »Cyanus Centaurea«⁴⁴
Lub »Menyanthes Trifoliata«⁴⁵».

Daremny trud! Choć biedny Kamil
Coraz innymi składnikami
Udoskonalał swą tynkturę,
Nic nie pomogły zioła, które
Z miłosnej brał farmakopei.
Nic nie wskórały po kolei
Wszelkie sposoby, sposobiki
Ani paryskie specyfiki.
I machnął ręką owczarz Plicha
I królowolska kowalicha,
Gdy go zawiodły «suche mrówki
I we krwi koźlej ikra żabia»…
I nie pomogli mu w Warszawie
Profesorowie ni «fretówki»⁴⁶…
Więc w desperację popadł prawie
Twórca balsamu Sangwarabia,
Któremu własny wynalazek,
W najlepszym razie — nie zaszkodził…
Wiadomo: szewc bez butów chodzi.

Aż pomysł olśnił go szalony!
Oślepiający, słodki pomysł:
Że ona… że to giętkie ciało,
Co tak znacząco dojrzewało…
Że tam zbawienie i ratunek!
Zaczął zaloty. Sprośnym cieniem
Puścił na ścianę zaproszenie,
Ruchami podnieconej małpy
Galanteryjnie wił się, skręcał.
Zerkając na jej smukłe kształty,
I, zmysły jej młodziutkie trwożąc,
Niezgodą oczu ją zadręczał:
Żywym błagając, sztucznym grożąc.
Lecz szklaną groźbę dawno znała,
Przyzwyczaiła się od dziecka;
Prośba ją raczej przerażała…
Pokorna niby i nieśmiała,
A rozpaczliwa i zdradziecka.
Na ogół, choć nieswojo było,
Było ciekawie, dziwnie, miło.
Nie mówił nic, nie napastował,
Tylko tym oczkiem gorączkowo
Wgarniał się, wsysał w nią i wklejał,
W fantazji rosła mu w ideał,
W jedyną, cudotwórczą łaskę,
O którą wzywał, zapatrzony…
W imaginacji rozjątrzonej
Świętym stawała się obrazkiem,
Madonną, czczoną przez parafię —
By wtem powalić ją, rozrzucić
I wcielić sen jałowej chuci
W pornograficzną fotografię.
(Miał całe stosy tych arcydzieł
I marzeniami się wyżywał
W nieosiągalnym ich bezwstydzie.
Z równą tęsknotą, głodną, chciwą,
Niegdyś przyglądał się rycinom
W dziecinnych książkach podróżniczych
Lub dziwolągom nazw na mapach;
Patrząc, w wyprawach uczestniczył,
Pławił się w słońcu tropikalnym,
Na kokosowe właził palmy
Lub słyszał złotej, gibkiej lwicy
Stąpanie na sprężystych łapach.)

Była to groźna noc. Nad ranem,
Gdy już (jak muzealny szkielet:
Z rozluźnionymi wiązadłami)
Osypał się, osunął kośćmi
I siedząc w kącie łóżka szarzał
Garbatą stertą znikomości;
Gdy ręce, dotąd rozbiegane,
Ręce karciarza i kuglarza,
Przestały mlaskać po jej ciele,
Tylko je smutnie załamywał,
Gdy klęskę swą rozpamiętywał —
Diabli go wiedzą, co go naszło,
Że wlepił w nią źrenicę straszną
I zdradził sekret… «Ale, mała,
Jeżeli komu słowo piśniesz,
Pamiętaj, będziesz żałowała…»
Tu łypnął ślepiem. Obiecała.
Nie wiem, rozmyślnie czy bezmyślnie,
Czy chciał doznany pomścić zawód
I przykrość zrobić, dopiec, dociąć,
Czy rozczulony jej dobrocią
Chciał się odwdzięczyć opowieścią,
Czy też, po prostu, że bałamut,
Fontanna plotek, gawęd, ramot,
Wpadł z ekscytacji w trans gadulstwa
I zamiast pleść swe zwykłe bzdurstwa
Skierował rzecz na łódzki dramat:
«Ty, nimfo, jesteś pogrobówka»
(Miał takie swoje różne słówka:
Wypęklak, szpunt, niedocof, boczniak,
Którymi z odpowiednim gestem
Rodzaje dzieci uwidoczniał),
«Sierota kwadratowa jesteś…
Korzonki w ziemi… A rodzice» — — —
No i wypaplał tajemnicę.
I dowiedziała się dziewczyna,
Że ojciec «padł od polskiej kuli,
A mamę na śmierć ci zaszczuli
Patriotniki w pejlerynach…
A twój dziadunio z nimi trzyma!
Teść porucznika Iłganowa
Z hersztem bandytów spod Rogowa⁴⁷!
Hańba, kniaziówno!» Tu się zerwał
I w patos: «Iłganowa! Krewna
Mieszczerskich!» (zmyślił to). «O! Ty
Bogopodobnaja cariewna⁴⁸
Kirgiz-Kajsackija Ordý!»
Wreszcie zabredził o Drewlanach⁴⁹,
O Obotrytach⁵⁰ i Wiatyczach⁵¹,
Nawet o runach i Swarogu⁵²…
«Dam ci książeczkę, to przeczytasz…
Wam — carstwowat'⁵³, kniażnà, jej Bogu!
Gardź! Stroń, Sławianko, od swołoczy⁵⁴!
Krew twego ojca na ich łapach…
Nu, a tiepier pakojnoj noczi⁵⁵…
Wybacz wujkowi, że fajtłapa…
Pocałuj… Nie bądź taka dzika…
Pakojnoj noczi, Anżelika
Konstantinowna»… I poczłapał
Ku drzwiom, przybity, zdruzgotany…
Ale po drodze — oczywiście,
Mrocznego kozła sprezentował
Na popękanym wapnie ściany.

Ważna to była noc. Pomyślcie:
«Dorosły» («z brodą»!), «szef», «mężczyzna»,
«Bogaty» (ona była «biedna»),
Upokorzony klęczał przed nią,
W nikczemnych płaszczył się umizgach,
W tańcu komicznych podrygiwań,
Bełkotem nieprzytomnym bryzgał
I jak kościelny dziad w łachmanach
Jałmużnę jakąś wybłagiwał:
«Królowo!», skamlał, «ukochana,
Uratuj, przytul, dobra, święta,
Jedyna, twój niewolnik, wszystko!»…
I patrzał w nią jak stare psisko,
Co jakieś grzechy ma rzekome
Na psim sumieniu przerażonem,
Więc pysk do ziemi przywarł, leży
I boi się, że pan uderzy,
I tylko oczy, zapłynięte
Łzawiącą urojoną winą,
Spode łba czasem wzniesie smętnie,
Żeby zobaczyć, czy gniew minął.
Z początku dreszcz nią wstrząsał zmienny:
Ze wstydu — żar, ze strachu — zimno,
Lecz gdy dostrzegła wzrok przyziemny,
Wzrok żądzy, ostrej a daremnej,
Gdy się poniżył, unicestwił
I stał się z napastliwej bestii
Bestią bezsilną, nieszczęśliwą,
Wstąpiła w serce ciepła tkliwość,
Poczuła nagle niedziecinną
Litość… łaskawość miłosierną:
Jak ziemia ojca jej bezmierną,
Jak dusza tamtych stron — głębinną.
I była w świecie Wielka Chwila,
Nieznana jak Nieznany Żołnierz,
Bez-sławna… ale w takich Chwilach
Niebo uśmiechem się rozchyla
I w wiecznej światła z mrokiem wojnie
Zwycięska dobroć zło przesila:
Na tę sekundę, na tę jedną,
Niezapisaną, bezimienną.
Ewangeliczna była Chwila,
Gdy, słodką łaską uskrzydlona,
W gołębie wzięła go ramiona
I litościwie przytuliła,
I nagle — warg soczystym spazmem —
Litość mu w usta wcałowała.
Zrozumiał: że się zmiłowała
Nad grzesznym, zrozpaczonym błaznem.
Sposępniał, zgasł. I zapadł, niemy,
Szkieletem w kąt. A dalej wiemy.

Szept — maczkiem dotąd się sypiący.
Usypiającym siewem ciszy,
Tak że go sala ledwo słyszy —
Zaczyna groźnieć i wyraźnieć,
Zaczyna śrutem siec żelaźnie:
Tancerka szepce jak szalona.
Kulomiot zemsty. Cel — ambona.
Za krzywdę, za niesprawiedliwość!
Bo jakże to, na święte rany
Chrystusa!? Podli, podli, podli!
Siepaczem jest — zamordowany,
A ksiądz się za morderców modli!?
Nie krzyknie, ale całą moc swą
Wytęży — odwetowi zadość:
Za pamięć ojca, za sieroctwo,
Za wstyd przed ludźmi, za nieprawość!
Ta moc napina nóg cięciwy
I łuk kwitnących biódr napręża,
Unosi piersi miłościwe
Rozkołysanej krwi napływem,
Rozchyla wargi, źrenice zwęża.
Ta moc jest w Ciepłem, Tajnem, Żeńskiem,
W onem, choć własne, podglądanem
W świtaniu rzeki zwierciadlanej…
O, Mądre! Piękne! O, Zwycięskie!
Przedwczoraj właśnie, duszną nocą,
Unicestwiony ową mocą,
Sam pan magister jęczał, kwiczał,
Na klęczkach trząsł się niewolniczo,
Z modlitwą wspinał się do ust jej…
Więc zaufana w swej potędze,
Chytrze — spokojnie a rozpustnie —
Ciałem zaczyna walczyć z księdzem.
Szept coraz bardziej się nasila
I metalicznym pulsem wali,
Jędrnieją celne rzuty sylab,
W poemat rosną — i na sali
Po widzach ciarki. W loży — trwoga.
Bo w lożę, jak w pozycję wroga,
Jakby to była kazalnica,
Niewiarygodne bije słowa
Zrewoltowana tanecznica.

Loża jest sześcioosobowa,
A jedna siedzi w niej osoba.

Gdy się to dzieje, deszcz zacina
Szyby plebanii nad Pilicą.
Rozklekotała się mieścina,
Rozchlupotała się mieścina,
Rozsepleniła się mieścina
Listopadową chlustawicą.
I znany, smutny rozszept ciszy
Pluskowi deszczu towarzyszy:
Szemrzące sączy się milczenie,
Czas ciurkiem monotonnie ciecze
I świerszcz nakręca niestrudzenie
Mikroskopijny zegareczek.
Wszystko jak echo. Ksiądz Komoda,
Wsłuchany w noc i niepogodę
Jak w muszlę jeszcze mokrą — słyszy
Jakby stłumiony stuk klawiszy
W struny martwego fortepianu;
Szybkie to, sypkie i dalekie
I klapie pod zamkniętym wiekiem
Młoteczkującą pieśń drewnianą.
Ksiądz znów zagląda do «Kuriera»
I czyta, jak sto razy przedtem:
«Teatr Alhambra… Dziś premiera…
Nelly Devera… Taniec szeptem…»
Wpatrzył się w szybę. Tam, jak w lustrze,
Stołowej lampy blask się pluszcze,
Rozwidnia kręte dżdżu strumienie,
Rozwadnia ognie złotodrżące
W płynne iluzje i desenie,
Jakbyś przez szkła oddalające
W uciekającą patrzał scenę…

Pod głuchy, tępy werblik rytmu,
Pod echo słów płynących z dala,
Tętniąca pieśnią starożytną
Alhambra wspomnień się zapala.

I widzi ksiądz kościółek wiejski
Z trybunem bożym na ambonie
I ręce swoje roztańczone,
Opadające, wzlatujące,
Załamywane, błagające,
Kiedy w ekstazie kaznodziejskiej
O Polsce mówi. O Niej, o Niej,
Którą w mistyczny obłok spowił,
I niebo widzi, gdy ludowi
O zmartwychwstaniu jej obwieszcza,
Bo ją wyśnioną odziedziczył
Po fantastycznych naszych wieszczach;
Bo nierozumnie, ale święcie,
Jak w Boga wierzy w to widziadło
(Cudoż bo cudo nam przypadło
W owym genialnym testamencie!) —
Więc: gdy w serdecznym uniesieniu,
Płacząc ze szczęścia, myśli o Niej,
Że jest Tęczowa, Chrystusowa,
Ojczyzna Wcielonego Słowa,
«Ty, Co Myśl Boga Nosisz W Łonie
I Losy Świata W Swym Zakonie…⁵⁶
Kościele Widomego Czynu
Ucieleśniony W Bożym Synu…» —
Kiedy w natchnieniu i zapale
Wznosi się ku Niej Wywróżonej,
W Niebiesiech Ducha Zawieszonej
Mesjanistycznym epinalem⁵⁷,
I już ma krzyknąć z całej mocy:
«Witaj, Błękitna Jeruzalem!» —
— Szare, wilgotne, ciepłe oczy
Mrużkiem muskają jego lica.
Przestały. Potem znów. Na dłużej.
Znikło. I znów. I miga, mruży,
Już źrenicami drga w źrenicach…
Tak, czasem, blada błyskawica
Zwiastunką bywa krwawej burzy.
Zamiera ksiądz. Bo moc niezwykła
To z ziemi w niebo go uwodzi,/ To z nieba ściąga go najsłodziej.

(Tu — apropoetycznie — wykład
O przyrodniczym rodowodzie
Tych grzesznych «oczu nad oczami».
Tej «pieśni nad pieśniami». Otóż:
Między gwiazdami i kwiatami
Są, jak wiadomo, silne błyski.
Prąd nieprzerwanie promienisty
Wzajemne rozprowadza iskry
Między gwiazdami i kwiatami.
I właśnie, kiedy na bankiecie
Botaników i astronomów
Śródgwiezdne omawiano kwiecie,
Śledząc świetlany bieg atomów,
Gdy obłyskano toastami
Nokturny urojonych zjawisk,
A Książę-Prezes srebrnorogi,
Wstępując po drabinie, zawisł
Mniej więcej na połowie drogi
Między gwiazdami i kwiatami —
Wtedy to pewien kwiat przeźroczy
Oczyma stał się… etc.
Taka jest moja hipoteza…
Nie będę przy niej się upierał.)

Jak działo ducha zenitowe
Wyrzuca ksiądz w Błękitne Tam
Pociski modłów, próśb, dziękczynień,
A z nimi — siebie i świątynię,
I z całą Polską w niebo płynie
Za rakietami rąk i zdań!
Ale raz po raz z drogi zboczy,
Gdy nieodstępnie patrzą nań
Zmrużone, ćmiące, mądre oczy.
Tropią go — drwiące, prześladowcze,
Kuszą — tumanne, obietnicze,
Ścigają każde jego słowo,
Myśli czepiają się zmysłowo,
Chciałby oślepić je, przekrzyczeć,
A one w grząską topiel ciągną,
Pokusą wabią go nierządną,
Ach, nie przekrzyczy, nie oślepi!
I coraz częściej a ciekawiej
Szuka ich, łowi, wzrok w nich pławi…
A one: pająk aksamitny
Omotujący go kokonem…
Ratuj mnie, ratuj, śnie błękitny!
Ratuj, mocarstwo objawione!
Utrąć te oczy! zgaś! A one:
Dwie ćmy nadciągającej nocy,
Miękko skrzydłami łopocące,
Szept jakiś wzięły do pomocy,
Szept — echo pieśni starożytnej…
I oto do psalmodii szczytnej,
Do niebosiężnych wzlotów księdza
Żmijkami przebiegłymi wpełza
Pieśń Najprzedniejsza, pieśń orężna:
A oręż jej — nie zbrojne armie
Z rozwiniętymi chorągwiami,
Lecz piersi jak bliźnięta sarnie
Pasące się między liliami!
Lecz wino gęste i gorące
Zdobywczych warg, gdy krwią spływają,
Wino cudownie sprawujące,
Że usta śpiących przemawiają!
Lecz żądnych nozdrzy wonność, świeża
Jak jabłek miazga rozgryziona!
I biódr, i ramion wzniosła wieża,
Rozwierająca się na ścieżaj
Rozkoszom króla Salomona!
I słyszy ksiądz, choć nikt nie słyszy,
Wysoki śpiew śród trwożnej ciszy:
«Źródła ogrodne, żywe zdroje
Już się z Libanu gór wybiły,
Wnijdź między wonne drzewa, miły,
Rozkoszne jedz owoce moje!»

Wątleje głos bożego sługi
I słabną ręce wojujące,
Ksiądz jąka się, wyrazy plącze…
Już Tutivillus⁵⁸, księżych błędów
I przejęzyczeń kolekcjoner,
Co na kazaniach jest z urzędu,
Zagarnia słowa zniekształcone,
Poprzepuszczane, przekręcone:
To dar dla Biesa Jegomości,
Co nimi salon w piekle mości…
Krztusi się ksiądz, nabrzmiewa pąsem,
Cały w jej oczach, w grzesznej gędźbie.
Ostatnie słowo w krtani więźnie
Jak czasem jabłka ostry kąsek.
Ksiądz zachłystuje się, bełkoce,
A głos rozkazy słodkie śpiewa:
«Wejdź, miły, między wonne drzewa,
Rozkoszne ze mnie rwij owoce!»
Jeszcze resztkami sił się zrywa,
Odsieczy archanielskiej wzywa,
Parafian wreszcie wzrokiem błaga — —
Na próżno! Już w oplotach księżych
Drga, bije, wije się i pręży,
Króluje, beznadziejnie naga!
I wtedy taka rzecz się stała
Jakiej od wieków nie pamięta
Żadna w Koronie diecezja…
Bo nagłą furią ksiądz zapałał
I wrzasnął: «Za drzwi! Precz, przeklęta!
Precz, pokuśnico! Milcz, zuchwała!
Taceat mulier in ecclesia!⁵⁹
Striga es! Striga! Vas daemonum!⁶⁰»
I palcem wskazał potępioną,
I wiódł tym palcem i oczyma
W świat…
            Nie zdziwiła się dziewczyna.
Westchnęła, poszła. Dwa strumyczki
Ściekały ciepło przez policzki.
A za dziewczyną, przerażony
Hańbą niewinnej czarowniczki,
Biegł dziadek, błędny i pobladły,
Potykający się, bezradny,
Niczym w łeb pałką uderzony…

Już przy drzwiach byli, gdy jak kłoda
Zwalił się biedny ksiądz Komoda.
Padł twarzą naprzód. Długie ręce
Przed siebie rzucił z balustrady
I zawisł na niej. Tak na scence
Marionetkowej Pierrot blady,
Przez krawędź ramy przewieszony,
Śpi, głową na dół.
Dosyć. Nie lubi ksiądz Komoda
Tych wspomnień. Wprawdzie to już osiem
Minęło lat, a wciąż na nosie
Znak po wypadku… I to dodam:
Że autorytet podważony,
Gdy się tak zwala ksiądz z ambony…
«Gorunc go wziun», mówili chłopi,
A inni, że «musowo popił»,
A trzeci, że «z ckliwości dusy,
Od tyj galówki… Bo un tsymo
Z legionem, to sie kapkę zrusył…
A w tyj Dziewierce winy ni mo».
Baby mądrzejsze: «Nie inacy,
Ino zadała mu pokusy».

Tegoż wieczora pan Ignacy
Wyruszył z wnuczką do Warszawy.

Co dalej — czytaj, kto ciekawy.