Rozdział drugi

Loża jest sześcioosobowa,
A jedna siedzi w niej osoba—
Fryderyk Alfred Folblut¹. W skrócie:
Faf, Fafik, Fafa. Syn Artura
I «Muszki» z ***onów — która,
Nawiasem mówiąc, wycierpiała
Gehennę mąk przy swym Folblucie;
Pan Artur bowiem, lew salonów,
Kankana bujny entuzjasta,
Z niewiarogodną werwą szastał
Rublami starych ***onów:
W szampitrze² topił je, w węgrzynie,
U Stempka³ i w «Aleksandrynie»⁴,
W zawrotnych redutowych⁵ salach,
Na wszystkich balach i bazarach,
A śród «koryntek» nasz Arturek
Używał jak w haremie Turek.
Ach, te śniadanka, kolacyjki,
Cyrkówki płoche, kamelijki,
Te lumpki, bibki, Ziutki, diwy,
Nimfy z «ogródków» i syfildy,
Szelmutki, bałamutki!… Słowem,
Postanowiła pani «Muszka»,
By mu w sypialni na Miodowej
W ogóle nie ścielono łóżka.
Przebirbantował ćwierć miliona
Pod fin de siècle⁶. Ale po śmierci
Anastazego ***ona
Zostało jeszcze siedem ćwierci.
A gdy po latach i pan Artur,
Zwany powszechnie Artiszokiem,
Dał nagle susa w raj lampartów,
Rażony erotycznym szokiem,
Tj., gdy z ramion pewnej Ziutki
Zwalił się martwy w słodkich drgawkach
Rzewnie żegnała go Warszawka:
Szum żalu poszedł przez «ogródki».
Chlipały, w trykot obciągnięte,
Skoczne szelmutki i filutki
I żałowały go namiętnie
Panny od Wedla⁷ waniliowe,
Dziecinnych naszych lat królowe,
Kwiaciarki i kwiaciarze z Alej,
Co zwinnie nocą wskakiwali
Na stopnie drynd⁸ dwukonnych w biegu,
I subiekt Piotr od Krzymińskiego⁹,
I subiekt Leon od Fukiera¹⁰,
I Schmandtke, agent Roederera¹¹,
I dwaj posłańcy spod Bristolu¹²,
Bajeczne wspominając «kursa»,
I cwani pikolacy¹³ w hallu,
I babcia w katakumbach Lursa¹⁴,
I zmarkotnieli, osowiali
Kelnerzy z Malinowej sali¹⁵,
A ober¹⁶, który od Karowej
Prowadził raj gabinetowy
(Umysł sceptyczny i głęboki).
Zapisał w swoim pamiętniku:
«Artiszok klapł. Cios dla epoki».

Prócz żalu został po Arturze
Pstrokaty melanż majątkowy:
Pieniądze (dużo), domy (duże),
Folwark (olbrzymie, tłuste krowy).
Ogród (ogromne, duszne róże,
Z których spleciono mu z mozołem
Wieniec, co mógł być młyńskim kołem;
Czterech musiało nieść przez miasto
Tę zgrozę ciężką i kolczastą;
Nieśli, pocili się, sapali,
Zranione palce wysysali);
Sad (słynne śliwki «folblutówki»,
Soczyste, tłuste, słodkie, duże);
Akcje ( — nirwana dla gotówki,
Pieniądze na emeryturze —),
Akcje — na mocnym, szeleszczącym,
Na znakowanym, żyłkowanym,
Na prężnym, na «opiewającym»,
Lśniącym papierze drukowane.
Przy nich — kupony, co z macierzy
Ciągnęły złoty sok pyszczkami:
Tak z przyssanymi prosiakami
Bezczynna Świnia w gnoju leży;
«Pakiety» akcji — kupy takich
Kopert pakownych i pękatych:
Węgiel «Buzowo», szkło «Jaskółka»,
Stal «Rumpel, Loevenherz i Spółka»,
Cukrownia «Ćmierz», garbarnia «Góral»,
Drożdże «Małeczno», cement «Ural»,
Browary «Słód», żegluga «Fala» —
Akcje przedsiębiorstw złotodajnych,
Niosących zyski z bliska, z dala,
Akcje kolei, nafty, lasów,
Nawet metalów Hondurasu
I banków, banków… Spamiętajmy
Banco Ciudad de Guatemala.
Zostały chytre cyrografy
Przewidujące wszystko w świecie,
Pełne pułapek jak na szczury,
Zasadzek pełne, kruczków, sieci,
Haczyków (spójrz na §§§ paragrafy) —
Kontrakty, weksle (dojne z góry),
Złodziejskim prawem prawomocne,
Kładące areszt na waszeci¹⁷,
A nieraz z izby robotniczej
Na mróz «eksmitujące» dzieci…
Zostały jakieś tajemnicze
«Salda dywidend» i «rozliczeń»,
To z «conta tantiem», to z «udziałów»,
Z «wkładów», «odsetków», «kapitałów»,
Z sum «wierzytelnych» i «podzielnych»,
Z «nadzorczych rad» i «rad naczelnych»,
Z jakichś «zarządów» i «prezesur»
Czterdziestu fabryk i byznesów —
Czterdziestu kolosalnych ssawek,
Wytresowanych, karnych nawet,
W imię «wspólnoty interesów»…
Czyich? Familii. Bo familią
Stał Koncern Pomp, co ruble doił,
A każdy grosz i każdy milion
Rozdymał wspólne brzucho «swoich».
Siecią pokrewieństw oplątane,
Spółżyły w kazirodztwie wiecznem
Banki braterskie i siostrzane,
Akcje cioteczne i stryjeczne,
Akcje-kuzynki, akcje-szwagry,
Firmy-synowe, firmy-teście —
Tak cielska banków, biur i fabryk
W rojnym płodziły się inceście¹⁸.
Wzmagało się rodzinne tarło
I oto trzecie pokolenie
Narybek swój kosztowny żarło
I znów miotało grudki złota
Jak jesiotr, który ikrę miota:
Więc astrachańską¹⁹ smarowali
Bułeczki grubo namaślone.
Od polskiej słoty uprzykrzonej
Luxami²⁰ się prześlizgiwali
W lazury adriatyckiej fali,
Łatwiej im było o Riwierę
Niż mamie do Bedonia z nami,
Krócej mówili z jubilerem
Niż ona ze sklepikarzami,
Łatwiej im było o szynszyle
Niż jej o kostium od Maszkowskiej²¹,
A Fafikowi o… mantylę²²
Niż mnie o nowy płaszcz uczniowski.

Mieszkało to we troje, czworo
W ośmiu pokojach, w jedenastu,
Było się tedy gdzie rozhulać
Złośliwym mieszkaniowym zmorom:
Latały niewidzialną sforą,
Bezczelnie wskakiwały na stół
I w fałdach zblakłych aksamitów
Pełzły od podłóg i z sufitów,
Właziły gęsto i powoli
Pod szklane dzwony żyrandoli,
W całun pokrowców otulone,
Na wachlarzowe parawany
Z samurajami i smokami,
Na etażerki ufrędzlone,
Na gobeliny idylliczne,
Na meble — raczej Meblozaury
Z samopoczuciem muzealnym —
Znieruchomiałe dynastycznie
W zaduchu milionerskiej aury.
Całym ciężarem smutnych istnień
Wpierały nogi w dąb posadzek,
By wrócić — wrosnąć w swoje, bliskie,
I wspominały las dębowy,
Zielone wieki wielolistne
I palmom w ziemi doniczkowej
Przypatrywały się zawistnie.

Na wszystkim, w ciężkim śnie, leżała
Nuda żałobna i stężała.
Była tu cnotą i nakazem.
Za dawnych lat, gdy się utrudził
Hulanką i do domu wracał,
Artiszok ją czasami budził
I płoszył arią z operetki,/ Nucąc «Kobietki! ach, kobietki!…»
Potem już nikt. Już była głazem.

Gdy do ubogich przyjdziesz ludzi,
Od razu wszyscy są i razem.
Ubóstwo płytkim jest obrazem.
Bogaci — zawsze w głębi, w głębi,
W ramie masywnej i głębokiej,
W domyśle, w perspektywie mrocznej.
Dalecy są i niewidoczni,
Zaszyci w ciszę jak w wojłoki./ Idzie się do nich, do bogatych,
Po matach miękkich, po włochatych,
Po pluszach, po dywanach grząskich,
Po śliskich idzie się, po gładkich.
Przez szereg uroczystych komnat,
Drogą amfilad i kolonnad,
Aż gdzieś, wgnieżdżeni w ciepłe ściany,
Za siedmią dźwierzy wyściełanych,
Siedzą i trwają, i dumają…
Bogaci nie są — przebywają.
Kołem zaklętym otoczeni,
W zawiłej kryją się przestrzeni,
Którą architekt, niczym pająk,
W labirynt uformował kręty.
Tam za pokojem goni pokój,
A tajne pokoiki z boku,
Tam korytarze, schodki, schówki,
Nieokreślone przybudówki,
Tam nagłe ciemne zakamarki,
I gubisz się, i błądzisz po nich,/ Jak po wróżebnych liniach dłoni
Błąka się palec kabalarki.

W centrum królował Arcysalon
W lwich, płowych tonach. Lew był stary
I naśladował piach Sahary.
Salon — pustynna instytucja —
Był owej nudy głuchoniemej
Tronową salą i centralą.
Tam, w cieniu palmy już nam znanej,
Na sofie o piaskowej barwie,
Jak Arab na wielbłądzim garbie
Rozmyślający o Koranie,
Siedział Faf — krwisty, brwisty, czarny,
Żelaznoudy, muskularny,
Barczysty, z atletycznym torsem,
Jakby stalowy nosił gorset
Na rozłożystej piersi skalnej;
Siedział w szlafroku orientalnym,
Piękny, dwudziestoczteroletni,
Ciepły z kąpieli i gimnastyk,
W obłoku aromatów kwietnych
Z flakonów swych wielograniastych;
Pił mocną parującą kawę
I puszczał z ust obrączki mgławe
Dymków błękitnych i pierzastych.
Dzień był trzydziesty listopada,
A rok — o, roku ów!²³ — przypadał
Tysiąc dziewięćset osiemnasty.

Czas się rozłamał i podzielił
Czerwoną kresą wielkiej daty
Na dwie epoki, na dwa światy.
Już wiek ubiegły, Wiek Nadziei,
Wrośnięty w młody trzon stulecia
Starymi osiemnastu laty,
Dał za wygraną. Już się zwalił.
Podmyty nurtem krwawej fali,
A nasz, skrzydlaty, w przyszłość leciał.
Już, przeskakując przez okopy,
Gęstymi ciągnąc się rzędami,
Krzyże na polach Europy
Szły krzyżowymi pochodami
Zdobywać nową ziemię świętą,
Nasiąkłą krwią, trupami wzdętą.
Kolczastym drutem pozszywana,
Goiła się olbrzymia rana:
Ziemia, rozdarta i popruta
Rydwanem «wiekopomnej chwały»…
…Dzikie różyczki krwi zrudziałej
Już więdły na cierniowych drutach.
Czcigodne, dobrotliwe konie
Padłe w męczeństwie dobrowolnem
Za grzech i pychę ludzkiej hordy
(Było ich kopnąć, bracia-konie,
W zębate bohaterskie mordy!)
Leżały, śmiercią usztywnione
I puste wewnątrz. Ptaki polne
W prętach ich żeber gniazda wiły.
Kruki z pikielhaub²⁴ wodę piły…
Zwabione ukończoną rzezią
Szakale kłusa wyruszyły
Dogryzać ludzkość. Gdzieś, z mogiły,
Na cześć zwycięstwa, na znak święta,
Pięść wystawała zaciśnięta,
Tryumfująca zapowiedzią
Rewolucyjna czarna pięść…
Licz: jeden — dwa — trzy — cztery — pięć —
Sześć — siedem — osiem — dziewięć — dziesięć — — —
— Dziesięć milionów trupów w ziemi
Miesiła epokowa jesień.
Żercy podziemni, rozjątrzeni,
Już dobierali się do kości.
Dziesięć milionów czaszek trupich,
Pustymi ziejąc w mrok oczyma,
Szczerzyło zęby ku wieczności.
(O, królewiczu duński! głupi!
Tyś jedną tylko w ręce trzymał!)

Za oknem tłum, za oknem chór,
Szum przemieszanej z marszem pieśni,
A czasem trzask ostatnich kul
Zaszczeka krótko od przedmieści.
Ktoś jeszcze gdzieś — wspanialszą pieśń
Dogrywa hardo swym naganem:
O lepszy świat, o większy cud —
I w partyturę srebrnych nut
Bemole wbija ołowiane.
Za oknem zgiełk: sztandarów las,
Okrzyków grom, bagnetów blask,
I szloch, i śmiech — i Duchów Tren
Z pochodem zgodnie w dal płynący:
Pod rękę z «prawdą» idzie «sen»,
Ach, noce snów z wyśnionym dniem
Na spacer wyszły pierwszy raz,
Na spacer oszałamiający!
To wielkie dni. Na zwykły bruk
Misterium zeszło — maszeruje —
I każdy łyk dmie w «złoty róg»!
Cudowne dni! To słowu «Bóg»
Za słowo «wolność» lud dziękuje.
I modli się o słowo «moc»,
I w obieg rusza zgłoska pusta,
Otwierająca puste O,
Jak głupi tenor głupie usta.
Za nią «potęga» pędzi w ślad
I «miecz», i «rubież», i «do czynu»,
I sto upojnych synonimów…
…On jeden milczy: symbol, znak.
Totem Sarmatów, Biały Ptak,
Dumny, samotny — i bez rymu.
Już się, krzykliwi i zuchwali,
Do jego śnieżnych piór dorwali
«Dziejowej misji» misjonarze,
Kpy, szarlatani rozchełstani,
Wróżbici, nekrofile, beksy;
Już je nurzali w kałamarze
I tęczowymi inkaustami
Pluskali w przyszłość dzikie kleksy.
Już wyciągali ze słowników
Kleiste taśmy przymiotników
I szły gromadnie na ten lep
Ćmy «wielkich idej» z mgły wysnutych…
A lud — jak lud, ma łeb zakuty
I woli ów zakuty łeb
Czasownik «jeść», rzeczownik «chleb»,
Czasownik «mieć», rzeczownik «buty».
Z gapiami, z muzyką wojskową
I z epitetów gminem czczym
Przez miasto kroczy wyraz «Czyn»,
Co dotąd był wyrazem «Słowo».
Wspaniałe dni! Wczorajszy mrok
W zorzę przezłaca się jutrzejszą:
To pospolita ciemna rzecz
Zmienia się nam przez «czyn» i «miecz»
W Rzeczpospolitą Najjaśniejszą.
Rodzi się trudne, biedne państwo…
Od Pińska po Zatokę Gdańską,
Od Wilna do Zakopanego
Dreszcz serc i iskry depesz biegą²⁵.

Partyzant z twarzą nietzscheańską
Z politykami pertraktuje,
A nocą czyta Słowackiego:
  «…Kto dziś nie wstąpi w święte ognisko,
  Jeno przez oczy ciekawe,
  Taki dziś, bracia, pójdzie na sławę,
  Jutro na urągowisko.
  I to mieć będzie, że gdy my wstajem
  Zrzucić głaz, co ducha obarczał,
  On siedział, głupi, kłamstwa lokajem
  I widział prawdę — i warczał».²⁶
W salonach dawno nie wietrzonych
Gniewne hrabiny i matrony
Contrecoeur²⁷ przyznawać zaczynają,
Że piękny ten jakobin polski,
A Książę Regent²⁸ — zachwycony…
Mówi, że wprawdzie krnąbrny, szorstki,
Lecz cóż? — «w powiecie mejszagolskim²⁹
Jeszcze nie rodzą się Burbony».
Nieswojo lekkim warszawiaczkom…
Obsiedli stolik — i w perory³⁰,
W domysły, plotki, dąsy, spory
Nad niebywałą do tej pory
Figurą żmudzko-austriacką.
Burza u Lursa. Z brzękiem, jękiem
Wali się, rzekłbyś, strop niebieski!
Grzmotami ciska Niemojewski³¹,
Błyskawicami gestów Frenkiel³².

…Na wszystkich Hożych, na Grzybowskich,
Na Czerniakowskich, Orlich, Kruczych
Łażą po schodach ludzkie troski,
Drobne żałostki i radostki,
Ten stęka, tamten sobie nuci,
Ten kicha, temu w brzuchu kruczy,
A oprócz tego… oprócz tego
«Dzwon dziejów» uroczyście huczy.

W pokoju gęsto nakłębionym
Dymem i «mgłami wyspiańskimi»,
Co przytaszczyły się z Łazienek³³
Udekorować skromną scenę,
W pokoju tłok. Jak śledzi w beczce.
Tak tutaj masek, widm, potworów…
Zaduszki dziejów, raut upiorów,
Roją się, pchają, jeszcze, jeszcze!
Rycerze, króle, dziady, wieszcze,
Duchy wisielców, męczenników,
Ludzie katorżni, ludzie leśni,
Echa wystrzałów, modłów, pieśni
I cienie łódzkich robotników…

Hej, panie stróżu, zamknij bramę,
Nie wpuszczać! zaduch! dosyć! amen!³⁴
Nie, nie ustąpią… — «Jak już, to już!
Jeśli się stało i spełniło,
To pozwól krzyczeć nam, mogiłom,
To z szkieletami zawrzyj sojusz,
To słuchaj, co grzechocą kości,
I na tę mszę wielkością zarób,
Uczniu cmentarzysk, rocznic, żałób,
Wielkości chcemy!…»
            Ba! wielkości…
Widzieliście ją czy wyśnili?
…Na to z kościotrupiego grona
Wychodzi Dama ugreczona,
Z krakowskiej sceny przywleczona,
Odziana w powłóczysty chiton,
Z mieczem, puklerzem, w kasku z kitą³⁵,
I najpierw cudowności kwili,
A potem woła: «Czyn zwycięski!»
(Pół życia oddałby w tej chwili
Za Słownik Chimerycko-Ziemski…
Mają volapük³⁶ swój Chimery
I swój rachunek, dziwny wielce:
Na ziemi dwa i dwa jest cztery,
U Chimer — o czterdzieści więcej³⁷.)

Tyle już nocy tak! Do świtu
Te schadzki natarczywych mitów,
Serdecznych, ukochanych widm…
A świt otwiera się jak rana
I pięknie ścieka krew zorzana
Na żółty piach wiślanych wydm…
Wąziutką strugą purpurową
Strzyka przez mózg wspomnienia żmijka…
Jakiś moskiewski «stich³⁸»… Linijka:
Горит восток зарею новой³⁹…
Горит восток… I któż to ziścił?
Зарею новой… Każde słowo
Przeszywa ostrzem nienawiści,
Zawiści — że na dziejów szaniec,
Z pożarem w łapie, jak z chorągwią,
Wszedł obszarpaniec, dzikus, Mongoł,
Nie on — zułowski hardy panicz!

Ach, śnie młodości! śnie przeklęty!…

O, z jaką pasją i rozkoszą
Rzuciłby prosto w twarz truposzom
Nie tylko tej wielkości imię,
Ale i adres nienawistny:
«Wschód wszechświatowy! Wschód ognisty!»
Lecz nic nie powie. Zdusi w sobie
Ten wściekły żal na całe życie…
I mściwa gorycz całe życie
Będzie go dręczyć.
            Po błękicie
Już się jesienny brzask rozpostarł…
Wschód… wschód… Zostanie w mózgu wizja:
Wyraźna i błyszcząco-ostra
Jak nóż — jak gwiazda — jak decyzja.

— PANOWIE SZLACHTA! BIJE GROM!⁴⁰ — — —

Faf dopił kawę. Gęsty cukier
Wygarnął z dna. Oblizał usta.
Stłumionym wirującym stukiem
Cwałuje w głowie noc rozpustna.
Fruwają kołem majtki, kiecki,
Pończochy, szklanki, tyłki, łydki
I pijany Wicek Jałowiecki,
I szafirowa kołdra Litki.
A, byczo było. Wprawdzie sotern⁴¹
Był siarkowany… za to potem
Dziewczyna — klasa! Jak ta lalka.
…Z portretu Lenca⁴², z ramy złotej
Artiszok mruga na synalka.

PANOWIE SZLACHTA! BIJE GROM!…

A przedtem — przedtem byli z Wickiem
W nowej kawiarni poetyckiej⁴³
Wymalowanej zwariowanie
W półtwarze, nuty, ostrokąty,
Ukośne domy i afronty,
A na estradę wskakiwali
Jacyś nieznani i zuchwali,
Poezje swe wykrzykujący…

PANOWIE SZLACHTA! BIJE GROM!…

I malarz z gębą jak Indianin⁴⁴
Znieważał gości rykiem pijanym…
«Futuryzm» według zdania Wicka:
«Kubizm, uważasz… Siewierianin⁴⁵…
Sztuka żydowsko-bolszewicka…
Wybacz mi»… — «Co ci mam wybaczyć?»…
«Że niby Żydzi»… «To co?»… «Widzisz,
Jest tak: że gdyby wszyscy Żydzi
Byli jak ty, to co innego…»
«Ja? Przecież ja katolik rzymski
Od dziecka»… «Tak… Ale… to znaczy…
Widzisz… jak ci to wytłumaczyć?…»
— «No powiedz…» «Potem. Patrz — Słonimski⁴⁶»…

  (Antoni! Oto po ćwierćwieczu,
Zza Atlantyku martwych czasów,
Na którym mnie, rozbitka, trzyma
Poezji ratowniczy prom —
Rozognionymi w dal oczyma
Widzę nasz brzask, ten pierwszy wieczór,
Gdy razem z nami się zaczynał
Historii Polski nowy tom:
Gdy się na przestrzał nam otworzył,
Może i w nędzy, ale w zorzy,
Rozstajny nasz, przydrożny Dom…)

Na karuzeli, obwieszonej
Strzępami kawalerskiej fety,
Krąży przed Fafem twarz poety,
Brzmi głos podniosły i wzruszony:
«Panowie szlachta! bije grom!»
Za oknem chór, za oknem szum…
Burzliwy bełkot… Wczoraj tłum
Przeciągał nocą pod kawiarnią,
A dziś pod jego przyszedł dom —
Hołota ciągnie groźną armią…

PANOWIE SZLACHTA! BIJE GROM!…

Co dalej? W głowie dymno, gwarno…

Jak w mocnej klatce silny zwierz,
Drapieżny miota się w nim wiersz,
Błyskają rymów kły jak noże,
A w ślepiach krew, a rytmy w skok
I biją w pamięć łapy strof,
A ona związać ich nie może.

  Jak w mocnej klatce silny ptak,
Skrzydlaty wiersz łopoce takt,
Szamoce się, skrwawiony orzeł…/ I strząsa strzępki rymów-piór,
Słów rozproszonych słychać wtór,
A myśl zestawić ich nie może…

Na karuzelę tyłków, majtek,
Klozetów, pończoch, łóżek, knajpek,
Toastów, ryków «Stolat! Stolat!»,
Koniaków, brzuchów, melb⁴⁷, czekolad,
Rachunków, trunków, mord pękatych,
Ryb w majonezie, prezerwatyw,
Syfonów, piersi, zrazów, kolan —
Wskoczyła groźna i wesoła,
Z szarfą szkarłatną, w burzy, w łunie,
Pierwsza Wolności Carmagnola⁴⁸ —
I co przefrunie, w pysk go lunie
I jazda! i na alarm woła:
PANOWIE SZLACHTA! BIJE GROM!
I oto w karuzeli głowy,
Jak w mrocznej wieży silny dzwon,
Wiersz się rozlega metalowy,
Już przypomniany, już gotowy:
«Niebo się wali, płonie dom,
Chamy się rządzą, chłopy, łyki!
Słyszycie wokół krwawy plusk?
To wąż się wije! ogniem łusk
Noże w nim płoną! Bolszewiki!…»

Fryderyk Alfred Folblut gładzi
Aksamit twarzy wygolonej,
Z włosem… pod włos… Zadowolony.
Przed lustrem staje. Miny stroi:
Wzgardliwą. Dumną. Tajemniczą.
Sceptyczną. Dziką. Wszystko byczo.

Bicepsy maca. Pierś wypina.
Pięścią uderza się po biodrze.
Żelazobeton. Bardzo dobrze.

Stan kasy sobie przypomina…
Konta w Zurychu i w Londynie…
A New York pies? All right. Nie zginie.

«Panowie szlachta!» —? Gówno! Słowem:
«L'ordre règne à Varsovie⁴⁹», panowie!
A że ten czad i wirwar⁵⁰ w głowie,/ To sotern… Czuje zgagę żrącą…
Pan Folblut dzwoni na służącą.

W tych czasach autor tej gawędy
Dla różnych swoich wad i przywar,
Których mu Stwórca nie poskąpił,
Salonów jeszcze nie dostąpił,
A w kuchni już nie wysiadywał.
Bo dawniej, w swem chłopięctwie lubem,
Gdy spleen dziecinny go ogarniał,
Kuchnia mu była pierwszym klubem,
Jak potem knajpa i kawiarnia.
Następnym był już Pen-Club… Sorry,
Wolę ten łódzki do tej pory.
«Od kuchni» było wejście życia —
Wrywało się to obce, rzadkie,
Nowiną nęcąc i przypadkiem…
Otworzyć było drzwi kuchenne
I wpadał wiatr innością tchnący
W szary nasz dzień, balansujący
Pomiędzy biedą i dostatkiem.
(Tak między «Słotą» i «Pogodą»,
Niepewna, czy się niebo przetrze,
Waha się igła w barometrze…
Nasza domowa, w Łodzi mrocznej,
«Pochmurno» miała w średniej rocznej.)
Od drzwi kuchennych do frontowych,
Tam i z powrotem wiodły drogi
Mieszczańskiej naszej socjologii
I tak się węch klasowy budził —
Zdecydowany podział ludzi:
Od frontu «pan» przychodził, «pani»,
Od kuchni — «człowiek» lub «kobieta»,
Tutaj — «znajomi», tam — nieznani,
Tu — my, tam — oni, jacyś, skądsiś,
Którym zakazał ktoś przez front iść.
Od kuchni przychodzili biedni
Po wyproszony chleb powszedni,
W mróz sine ręce rozgrzewali
Nad czerwonymi fajerkami,
Chciwie gorącą zupę jedli,
Grochową, gęstą, z zacierkami. —
Czasem, jak echo starej pieśni,
Muzyce maszyn nierówieśnej,
Półfantastyczny, jak z Nestroya⁵¹,
Wędrowny zjawiał się rzemieślnik,
Ostatni świata obywatel,
Dumny, że jest obieżyświatem. —
Tam zdun mogilny w piecu gmerał
I z białych kafli go odzierał
Do czerwonego mięsa cegieł;
Chrapał jak we śnie, rzęził, sapał,
Z trudem, jak piec, powietrze łapał.
Patrzyłem, jak się paprze, grzebie,
Rękoma grzęznąc w glinnej mazi;
A kiedy za głęboko właził,
Grabarzem był samego siebie. —
Tam czarny handlarz chałatowy
Wzrokiem skupionym i surowym
Pod światło badał spodnie stare
I tak je wznosił przed oczyma,
I rozpostarte w rękach trzymał,
Jak kantor, kiedy w nabożeństwo
Podnosi Torę znad ołtarza…
Gdyby wypadły z rąk handlarza,
Zostałoby — błogosławieństwo. —
Prało się w kuchni. Dzień parował,
Pienił się, syczał. W balii puchła
Mydlana burza kolorowa;
Bajeczne pieśni bulgotała
Mirażem opłynięta kuchnia.
Nad balią baśni zgięta stała
Domowa nasza praczka stara,
Wróżka tych dni, Teodorowa.
O karbowaną blachę pralki
«Kolory» tarła — lub «kawałki»
Chabrową spłukiwała farbką;
Zmarszczona jak pieczone jabłko,
Chudziutka, krucha i maleńka,
Tak czule żyje we wspomnieniu,
Gdy mamie mówi po imieniu,
A na bieliznę — bieliźnieńka.
Zwano ją u nas «Kociołeczek»
I zawsze dostawała w kuchni
«Tyciusienieczki» «naparsteczek»
Swej ulubionej «cytryniuchny».
Musi być w raju dziś. I wierzę,
Że tam aniołom suknie pierze,
A czasem krochmalony duch jej
Odwiedza starą łódzką kuchnię. —
«Drobiara» przychodziła. Wdowa
Po gałganiarzu. Twarz jak ziemia.
Bogini Nędzy i Cierpienia,
Godna, by wszędzie, gdzie się zjawia,
Antyczny chór się w krąg ustawiał
I wieszcze rozpoczynał pienia.
Biegła przez miasto, jakby pomór
Ją gnał. A gnał. Na dzieci czyhał.
Od jego tchnienia i pogromu
Pędziła za zarobkiem — dzika,
Zaciekła, trwogą oszalała
O «kindełach» — o dzieci. Miała
Jedno przy piersi roztarganej,
Dwoje przy sukni uszarganej,
A czworo czekających «w domu»:
W kącie wysłanym zgniłą słomą.
Byłem tam z mamą; zanosiłem
Tłumok starzyzny i posiłek.
Leżała chora na barłogu,
Zmierzwionym, stęchłym i skopanym
Jak barłóg suki obłąkanej,/ Niemiłej, widać, psiemu bogu…
Po kobiecemu zawstydzona,
Starała się uśmiechać do nas,
Zgarniała słomę koło siebie,
Lecz widać było, że myślami
Pędzi po piętrach z kurczętami,
Chleb zdobywając dla swych dzieci,
I marzy tylko o tym chlebie;
«Kindełach» zbiły się w gromadkę,
To na nas patrząc, to na matkę…
Byliśmy u niej po raz drugi,
Byliśmy u niej po raz trzeci,
Nie byliśmy na jej pogrzebie. —
I kuchennymi przyszła drzwiami
Antosia, wieszczka ze wsi, saga,
Indyjska księżna spod Konina
(Gmina Golina). Bunt, odwaga,
Hardość z wesołych oczu tryska.
Ach, te jej oczy, gorejące
Jak hebanowe dwa ogniska!
Koścista, żółtozęba, ciemna
(Takie są noce u Mongołów,
Takie Cyganki u aniołów)
Przyszła — mędrczyni niepiśmienna…

A teraz — trafem czy nie trafem —
(Traf, zresztą, to reguła ziemska
Rządząca życiem bez pardonu)
Na dzwonek zjawi się przed Fafem
Znajoma nasza — pani Bielska.
Przeszło dwa lata jest w tym domu…
Dostała się tu przez protekcję
Pani dziedziczki Jałowieckiej,
Kiedy kucharza wyrzucono
Za pijaństwo. Fafcio jest gastronom,
A Bielską, prócz kupieckiej weny
I szczerozłotych serca zalet,
Cechował kulinarny talent.
(Jej zrazy z kaszą! Boże! Zjesz tych
Tłuściochów tuzin — prosisz więcej.
A barszcz jej! A tatarski befsztyk!
A gęś! a klops! a stek cielęcy!…)
— «Teklo», powiedział, «niech mi Tekla…»
Mówiąc przegląda «Porannego»⁵²,
Nie patrzy na nią, oczy biegą
Po szpaltach depesz, wzmianek, reklam…
— «Niech Tekla…» Pauza. Czyta. Zwleka.
Oręż i Duch. A Tekla czeka.
«Niech Tekla»… Miraż. Dziś premiera⁵³.
Madziarka⁵⁴ — Łoskot⁵⁵ — Pikuś⁵⁶ — Gieras⁵⁷.
«Niech Tekla»… Chaos w Rosji… Premier
U Piłsudskiego⁵⁸… Rząd angielski…
E. Wedel… «Niech mi»… Bunt w haremie…
A Tekla stoi… Tekla czeka…
«Niech… tego…» Wreszcie ją spostrzega,
Odkłada pismo — i do Bielskiej:
«Niech Tekla da mi… Nie ma Jana?»
«Nie wrócił, proszę jaśnie pana,
W pochodzie…» — «A, w pochodzie»… Ziewnął.
«Co z Lodzią?» — «Kiepsko. Byłam z rana
W szpitalu, proszę jaśnie pana,/ To znacznie gorzej… Z tą otrzewną
Jakieś coś… Nie wyżyje pewno».
«Biedactwo», ziewnął. «Trudno, Teklo,
Wypadek… kula…» «Chryste Panie,
I co się tak te ludzie pieklą,
Żeby to takie zamieszanie
Na mieście robić! Taki przedział
Między narodem na tym świecie!
Dziewczyna jak ta sarna przecie…
Jaśnie pan wie…» Faf dobrze wiedział.
Tu nastąpiły aforyzmy,
Dygresje i wskazania zbawcze:
Że jaka korzyść dla ojczyzny?
Że u Polaków to tak zawsze,
Że za ruskiego było lepiej,
Że jeden się drugiego czepi,
Że każdy w swoją stronę ciągnie
I stąd te niepokoje ciągle,
Że grunt wszystkiego jedność, zgoda,
Że niech brat bratu rękę poda,
Że Wiluś⁵⁹ z Trockim⁶⁰ się pokumał
I to zysk dla nich w tym rozruchu…
Faf słuchał — i o Lodzi dumał
Z markotnym, mdlącym żalem w brzuchu.
«Tak. Święta prawda», rzekł, «i szkoda,
Że nie ma zgody… Czy jest soda?
Proszę mi przynieść trochę sody
I wody z lodem… Syfon wody…».
«Już daję». Lecz nie odchodziła.
Coś ją korciło. Widać było,
Że «o skutecznym rad sposobie»⁶¹
Mówiła, by zaskarbić sobie
Sympatię pana, zaufanie.
Wreszcie chlipnęła, łzę otarła:
«I co rzec chciałam, jaśnie panie,
Że gdyby, nie daj Bóg, umarła,
Albo, jak bywa po chorobie,
Tej siły już nie miała w sobie,
To chciałam jaśnie pana prosić,
Żeby się jaśnie pan przyczynił,
Bo mi się trafia zastępczyni,
Sierota, z dziadkiem, są tu właśnie
W kuchni, wprost ze wsi, proszę jaśnie…»
I potoczyła się zawiła
Historia dziadka, ojca, matki
(Z powieści znamy te wypadki)
I że dziewczyna grzeczna, miła,
Mądra, a jaka pracowita,
Po polsku i po rusku czyta.
Nocami sama się uczyła…
«I jeszcze, proszę jaśnie pana,
Że z aptekarstwem obeznana,
Więc nada się przy medycynach
Dla jaśnie pani»… Znów chlipnęła.
(Jaka przezorna dyplomatka,
Wczorajszy skandal pominęła.)
Zastąpił go potężny pean
I panegiryk na cześć dziadka…
I wyszły z tego arcydzieła,
Że pan Dziewierski, jako wojak,
Cebrami krew przelewał w bojach,
Batalie wiódł, prowadził armie,
Sam ruszał przeciw stu w zapasy…
(Muszę poczciwca odbrązowić:
Nie wyszedł poza kancelarie,
Gdzie pismem, zdobnym w zawijasy,
Przepustki pisał i «siupasy».
Wieczorem siądzie i wspomina…
Zanuci, pochrząkując z lekka,
Fałszowanego rozmaryna,
I, niepoprawny majster-klepka,
Łódeczki zgrabne struga z drzewa.
Chrzci je żeńskimi imionami:
«Aniela», «Anna», «Zofia», «Ewa»,
Lub — mówiąc między nami — «Tekla».
Gdzie znajdzie kwiatów parę grządek,
Wnet zaprowadzi w nich porządek,
I chociaż lasy płoną w dali,
Dogląda róż⁶². Co mu się chwali.)
«A jaki kwiaciarz i ogrodnik!
Co Urlich, Hozer! Większy od nich!
Gdzież im do niego, tym Hozerom!
Sam Nowakowski⁶³ przy nim zero!
Więc, proszę jaśnie pana łaski,
Naszym ogrodem na Puławskiej
Mógłby się zająć, bo już zarósł.
Artysta, mistrz, ten stary wiarus!
Układa kwiaty w takie wzory,
Że zgadnij, komu je uwije,
Gdzie tu zapachy, gdzie kolory;
Takie potrafi fantazyje!»
(Ach, pani Teklo, pani Teklo!
Choć go tak kocham, tobym przeklął
Za pewien bukiet!… Zabiłż mi on
Ćwieka na starość! Prosto w duszę
Zajechał nienasytną żmiją!)
«No cóż», rzekł Faf, «sam nie wiem… Muszę
Pomyśleć… Może… Zobaczymy…
Niech wejdzie…» (Ciekaw był dziewczyny.)

Siedzieli w kuchni, urzeczeni
Potęgą jej. Zdumionym wzrokiem
Anielka wodzi po wysokiej,
Szerokiej, z ogromniastym piecem;
A szafy wyższe niż w aptece,
Pod sufit sam. A w nich dopiero
Jakie serwisy! Sześciokrotne,
Dwunasto i dwudziestocztero.
Na ścianach — dziwy niewidziane:
Aluminiowe i miedziane
Patelnie lśniącym rzędem wiszą
I przypatrują się przybyszom…
Jak wielki pan, co dla poddanych
Wyniosłą ma w spojrzeniu wzgardę,
Tak one z góry patrzą na nich —
Bezczynne, ważne, chłodne, twarde…
I czajnik nadął się jak pasza,
Fumy zadartym puszcza nosem
I mruczy nieprzychylnym głosem,
Jak gdyby z kuchni ich wypraszał…
I te na półkach rondle, dzbany
Puszą się niby jaśniepany
I brzuchy wystawiają miejskie…
Tylko gliniany, wsiowy, drobny
Dwojaczek na jagody, zdobny
W pstre kwiatki ( — ba! to pan Dziewierski
Malował go dla pani Bielskiej!)
Życzliwie patrzy. Ten jest dobry.
Piją herbatę z pańskich szklanek,
Nie byle jakich! powpuszczanych
W srebrne podstawki do połowy,
Z rączką, by palców nie parzyły…
Chytre to głowy wymyśliły.
A na łyżeczkach («na platerach»,
Powiada dziadzio) F litera,
Rzadka i obca… mniej ją lubi…
(«Własność oznacza», dziadzio mówi.)
F na widelcach, nożach, łyżkach,
F na kieliszkach, F na miskach,
F na talerzach, salaterkach,
F na serwecie, F na ścierkach,
F na tej szklance i na spodku,
F — F — od ziemi do sufitu…
I (wybacz żarcik, czytelniku!)
Sufit ma także F pośrodku.
Nieswojo tutaj, choć u chrzestnej…
Gdzie dom? gdzie kąt? dlaczego tak nią
Poniewierają jak ostatnią?
Za co ta hańba? co miał do niej?
Dziadzio ma szablę — nie obronił…
A kto z parafian się sprzeciwił?
To oni tacy sprawiedliwi?
O, gdyby tatuś był w kościele,
Gdyby się tatuś do nich zabrał,
Pokazałby im, co jest szabla,
Gdy się dziewczynce krzywda dzieje…
Wzdycha zmęczona… W główce sennej
Krzyk księdza jeszcze brzmi przeciągle
I podróż całą noc pociągiem,
I tej Warszawy huk kamienny,
Jakby kowale młotem tłukli,
I szurgot ludu, tupot domów
I grom tramwajów-iskrodzwonów…
Dudni jak kiedyś, gdy ukradkiem
Łyknęła vinum rubrum⁶⁴ z butli…
«Dziadzio da rękę»… I na szorstkiej,
Sękatej dłoni wspiera piąstki,
A na nich skroń. I już spod powiek
Sypią się znane złote prążki,
Świetlątka, skierki, ćwieczki, krążki —
To szybkie i usłużne mrowie,
Co w mroku snom rozświetla drogę…
I dzicz napływa w smutne oczki
Bezdomnej oficerskiej doczki:
Noc — bójka — żagwie — nabożeństwo —
Chorały — wicher — czarny sztandar —
Matka żałobna — powódź czarna —
Tłum wali nieprzebytą gęstwą.
Żagwiami trzęsie — zdrada! zdrada!
A tam gdzie ołtarz (zemsto! zemsto!)
Piorunująca barykada./ Tam ojciec zza sztandaru strzela,
Tak, ojciec! ale mundur dziadka…
Aniela, krzyczy, hej, Aniela!
Aniela! gdzie jest twoja matka?
I gdy się wzmaga huk orkanu
I ludzi wrzask, i jęk organów —
— Sen rozwiązuje się w dziewczynie:
Za Polskę — ach! za Polskę ginie
Porucznik Konstantin Iłganow…

Co jest nieprawdą oczywistą,
Lecz może przydać się freudystom.

A o czym pan Dziewierski dumał?
O różnych rzeczach. — Czy też kuma⁶⁵
Z pomyślną wróci odpowiedzią?
— Że na ogrodzie bardzo chętnie,
A w wojsku już by nie usiedział.
— Że mają ziemię dawać. Może
I jemu dadzą. Część zaorze,
A część pod kwiaty i pod owoc;
Dużo, niedużo, zawsze pomoc.
— Że mała pójdzie na pokoje,
To i ogładzi się po troszku…
A żeby jeszcze mogła do szkół!…
Śpij sobie, śpij, biedactwo moje…
— Że kuma, daj jej Boże zdrowia,
Jak arbuz jędrna i różowa,
A jak obliczyć, no to przecie
Ślub był w dziewięćdziesiątym trzecim,
To znaczy… siedem… osiemnaście…
Dwadzieścia pięć… a miała… Iii tam!
Miała, nie miała — zuch kobita.
(Tutaj się przejrzał w srebrnej tacy,
Co stała sztorcem na kredensie:
Wcale niczego! «Zuch, Ignacy!
Jeszcze i z ciebie się wytrzęsie!»)
— Że jutro (albo czemu nie dziś?)
Kościoły co przedniejsze zwiedzi,
Świętych obejrzy… To go korci.
«Zobaczy się, czy moi gorsi»…
— I jeszcze: sklepik był po drodze:/ «Radża Svengali, Mistrz Czarodziej»,
Dziwy tam, złudy, zmyślne sztuki…
Musi zaczerpnąć tej nauki.
— Że jak się trafi parę setek,
Otworzy teatr marionetek,
Skromny… dla dzieci… dla uboższych…
Za darmo… Lub za parę groszy…
Lalki sporządzi sam. A słowa…
Może Różycki z Tomaszowa?
A może Julcio? Bo to chyba
Ten sam, co «na fabryce» bywał…
Co za «Pikador»⁶⁶ taki? Czytał
Ulotkę na ulicy… Czy to
Ten łódzki chłopak? rymy składa?
Wstąpi tam kiedy i pogada.
— Ba! parę setek… Parę marek!
Popsuty kupiłby zegarek,
Rozebrałby — i na drucikach
Wpuścił mechanizm do słoika;
Pajac na korku — i przez korek/ Pajacem ruszałby motorek…
— I jeszcze: jak urządzić, żeby
Człowiek miał środki na potrzeby?
Lub, na ten przykład, z tym zegarkiem…
Albo gdy pragnie mieć tokarkę…
Nie że on tokarz… On amator…
Dla przyjemności, dajmy na to…
— Że musi nastać sprawiedliwość…
(Lud prosty — prawnik z krwi i kości,
Nie z praw pisanych, lecz z prawości,
Chłop, żywe radło ziemnej głębi,
Mistycznie Sprawiedliwość wielbi
I kiedy mówi: sprawiedliwie,
To więcej w tym przysłówku Prawa
Niż w waszych sądach i ustawach.
A kiedy powie: krzywda, to z niej
Prawdziwa krzywda krzyczy groźniej
Niż z waszych więzień i katowni,
Gdzie zwykle za wielmożne szuje
Nędza wyroki odsiaduje…
Więc komu rządzić, temu rządzić,
A chłopu w Polsce sądy sądzić.
Sąd idzie. Wstać! To ludzie prości
Podnoszą Pięść Sprawiedliwości
Przeciwko pięści krzywdy starej!
I ja cię przyjmę, prawo ciemne…
Koślawych twoich słów posłucham,
Choćbyś mnie miało zgnieść, mieszczucha,
Półpanka, tchórza, co uboczem
Wygodnie przeszedł po epoce,
I choć bez winy — przyjmę karę…
Przyjdź, Sprawiedliwe! Rządź, Robocze!
Pieczętuj wyrok, Czarnoziemne!)
— Może i będzie sprawiedliwość…
Powinna… Wszystko przez tę chciwość…
Na co bogatym tyla tego?
Posiadać lubią. I dlatego.
Ruski im teraz daje wnyki…
Kto oni są, te bolszewiki,
Te towariszcze? Kto ich najął?
Pisało, że to Żydków paru,
Co z Niemcem jakieś siuchty⁶⁷ mają…
Znaczy, że oni dobry naród,
Jeśli bezrolnym ziemię dają…
Może tej małej na trzewiki,
Na płaszczyk dadzą bolszewiki?
Nie dadzą… «Wasz papasza strzelał
W łódzkich raboczych, marmuzela⁶⁸»…
— Żydki są różne. Stary Zelman
Poczciwość sama, a Śmul — szelma…
I u nas tak: Kołodziej złodziej,
A Gdulę to choć maczaj w miodzie.
Żyd je cebulę. Ja, katolik,
Kapustę lubię. Co kto woli.
(Jeden u Żydów brak i feler:
Świętych nie mają w swym kościele.)
Bądź ty, człowieku, Tatar, Greczyn,
Bądź Murzyn — nie ma nic do rzeczy.
Człowieczy bądź. Nie gromadź dobra
Z krzywdy bliźniego. Bądź człowieczy.

Na myśl o Czarnym odruchowo
Zacisnął pięść — obudził śpiącą,
Ojcu odpowiedź swą krzyczącą
Przez chmury, motłoch i chorały,
Przez żagwie, czarne wodozwały
Na tamten brzeg… Podniosła głowę
I coś dopowiadała tymi
Wargami grzesznie mięsistymi,
A w oczach blaszczek pełgał przykry:
Smutny i drwiący, zły i chytry…
Znał go. Nie lubił. Och, nie znosił!…
Tu — Bielska weszła: «Już! Pan prosi!»

Co najpierw oczy jej przykuło
(Jak nieraz punkt świecący z boku,
Na który wcale nie patrzymy,
Przyciąga nieuwagę wzroku),
To F wyszyte na szlafroku,
Wypukłe, bordo, połyskliwe.
Potem spotkały się spojrzenia:
Jej — pełne jeszcze snu i cienia,
Jego — zdumione i życzliwe.
Od razu, migawkowym zdjęciem,
Zdarł wszystko, co na sobie miała.
Przewidział nieomylnie: stała
Naga i piękna nad pojęcie.
Więc z miejsca powziął plan. Nazwijmy
Rzecz po imieniu, komercjalnie —
«Cielesny plan inwestycyjny»:
Za dwa-trzy lata (dziś za wcześnie
I dla skrupułów prawnych nie śmie)
Chce tę dziewczynę mieć w sypialni,
Wyhodowaną idealnie.
Wypielęgnuje ją, odkarmi
Na swoje gusta i apetyt,
Dozując klimat jak w cieplarni,
Wzmagając komfort i podniety;
Kosmetykami pańskiej łaski
I kalotechniką⁶⁹ dobroci
Uaksamitni ją, dozłoci,
Przystroi w należyte blaski,
Aż świetne ciało, małym kosztem,
Procenty zacznie nieść rozkoszne.
W myślach ją pieszcząc obnażoną,
Płonął. A z miną niby chłodną
Na dziadka patrzył, drgawiąc drobno
Nogą na nogę założoną.
«Pan… jak? Dziewierski? Pan podobno
Ogrodnik. A panienka? Imię?
Anielka? Mam kuzynkę w Rzymie
Za hrabią Galeazzo Scoda,
Także Anielka»… Plótł, pozował,
Chwalił się, zgrywał, imponował,
I ciągle: «Niech mi Tekla poda
Zapałki… Niech mi Tekla poda
Chusteczkę… Niech mi Tekla poda
To album»… (gdzie im pokazywał
Rzym i palazzo Galeazza
Na piazza Santa Materazza
Czy innej… byle szumieć, dzwonić,
Rozdymać pompą «wspaniałości»
Puste pęcherze swej próżności,
Byle prostaczków oszołomić…)
«Pan legionista? Znał pan może
Majora Sępa-Białynicza?
Nie słyszał pan? Majątek Zworzeń,
W Czerskiem, sto włók»… Dziewierski milczał.
…«Zapali pan? Khedive, prawdziwy,
Z Kairu… Lubi pan khediwy?
Pyszne, nie? Co pan o tym myśli?
Mam zapas, przywiózł mi kapitan
De Chantilly, z francuskiej misji.
A dla panienki? Czekoladki?
Niech Tekla poda czekoladki.
Ta z maraskinem⁷⁰ wyśmienita,
To — crême brûlée⁷¹, a to pralinka…
Mój ojciec z Wedlem⁷² grywał w winta»…

Po co mu było to gadanie?
Po co czarował, dął się, puszył?
Nie wiem. Bezdenne są otchłanie
Nawet najpłytszej ludzkiej duszy.
Tam — raj, potworny Raj Idiotów,
Imperium pragnień utajonych,
Ziszczonych i zaspokojonych,
Tam cyrk tyranów opętany,
Tam władzy gniją lewiatany,
Tam sobie siebie użyj, bracie!
Tam płonie Rzym! Tam Chamów Syjon!
Biesy odwetu na sabacie
Zwycięstwo trąbią, w bębny biją!
Tam szczurza zgraja hitlerydów
Podgryza krzyż paszczęką głodną,
Tam stosy z ksiąg, pogromy Żydów,
Tam — rzezie za rumieniec wstydu,
Masakry za urazę drobną!
Tam — w przepełnionym trzęsawisku
Nędznych tryumfów, szybkich zysków —
Za wszystkie czasy się odbili,
Dorwali się do siebie samych,
Oni — z gnębionych, wyszydzanych
Sami dziś władcy i szydercy
Z opuchłym słodką pychą sercem,
Ze szczeniąt — lwy, a orły z gadzin!
Tam Boska Farsa! Tam, Wergili,
Kolegę było zaprowadzić
Na połów infernalnych tercyn!

Lecz on? Fryderyk Alfred Folblut?
Tak, nawet on się wdał w igrzysko
Nienasyconych żądz «wielkości»…
Zdawałoby się: młody, zdrowy,
Tak górujący «towarzysko»
Nad ludkiem małomiasteczkowym,
Bogaty, piękny! Słowem — wszystko.
A jednak, wciąż sukcesów głodny,
I tutaj, szelma, nie darował:
Czarował. Wreszcie — oczarował.
Szastając szarmem, krągłym, chłodnym,
Barwionym gładko w różne tony
(Tak nonszalancki krupier rzuca
Szczęśliwym graczom śliskie sztony,
By już za chwilę — osowiałym —
Zagrabić tryumf krótkotrwały),
Mój dureń-buffo czarujący
Czadem otaczał ją trującym.

Werbeny zefir, dech wanilii,
Khediwów dym, opary kawy,
Łaskawych słówek wiew słodkawy
(Nawet jej raz powiedział: «Pani»…),
Dywanu miękkość pod stopami,
Pańskość, jedwabiem słów pokryta,
I lepkich oczu dotyk chwytny
(Tak w czułe łapki różę chwyta
Motyl, żałobnik aksamitny),
I zdań stołecznych nowe rytmy,
Dziwne słuchowi prowincjałki,
Gesty, którymi ich kadencje
Serwował, jak rakietą piłki,
I zawsze trafiał bez pomyłki —
Wszystko to w nerwy jej dziewczęce
Wpływało jak morfina w żyły,
I słodkie, ciepłe prądy szczęścia
Nieszczęsną główkę odurzyły,
Kiedy tokował: «Jak panience
Podoba się Warszawa? Szkoda,
Że taka dzisiaj niepogoda
I te pochody… Wziąłbym państwa
Na mały spacer samochodem.
Więc kiedy? Niech mi Tekla poda
Kalendarz… Zaraz: wtorek… środa…
We czwartek, dobrze? Zapisuję:
«Dziewierski (tak?)… Dwunasta… Spacer…
Zamówię słońce…
A jeśli chodzi o tę pracę,
To jeszcze się poradzę matki,
Ale co do mnie — owszem, zgoda,
Na pewno… Niech mi Tekla poda
Mój szary portfel… ten z szufladki…
Proszę… tymczasem… na wydatki,
Zaliczka…»
            Pan Dziewierski przyjął
I popłynęły przed oczyma:
Laubzega, komplet farb, tokarka
I wymarzony werk zegarka,
Słoiki pełne barwnych cieczy,
Magiczne sztuczki i latarka,
I dużo innych miłych rzeczy…
Zaczął dziękować mu (swoiście),
Że… zawsze… tego… rzeczywiście…
Że… chrząk, bąk… bardzo… i że właśnie…
(Tutaj na wnuczkę rzucił okiem,
Westchnął i zamilkł. Tak «wyjaśnił»
Dwa życiorysy i epokę.)

W sypialni «Muszki», oddalonej
O pięć pokojów od salonu,
Jeszcze się nocna lampka świeci.
O pięć pokojów… A już w trzecim
Eterem⁷³ pachnie, walerianą⁷⁴
I duszą na wpół obłąkaną.
A kto przez czwarty pokój szedł, ten
Na palcach szedł, jak do zmarłego,
I milkł, i nawet myślał szeptem,
Bo idąc, już wyczuwał przedtem
Z zaduchu zalatującego,
Że dalej, za piątymi drzwiami,
Z żywego jeszcze ciała, w ciszy,
Umarły duch uparcie dyszy,
Umarłe oczy blask udają,
Umarłe serce w pustkę bije…
Tak niewidomy, wrót szukając,
Uderza w nic żebraczym kijem.
…Na piątych drzwiach, tych do sypialni,
Majaczył napis niewidzialny
(Węchem czytałeś go): «Lasciate
Ogni speranza voi ch'entrate…⁷⁵»

Ileż się nad nią nawzdychały
Kuzynki, ciotki i bratowe,
Bardzo poczciwe, ale… zdrowe
(Choć narzekały na wątrobę,
Na żółć, na serce ostatecznie…
Lecz cóż to są «sercowo chorzy»
Dla tych, co chorzy są serdecznie?),
Ileż zbawiennych dla jej serca
Każda z nich rad gotowych miała!
To Hertza⁷⁶ wezwać, nie Landaua⁷⁷,
To znów Landaua, a nie Hertza.
Mówiły: Ems, mówiły: Karlsbad,
Albo mówiły: rzuć to wszystko,
I tych doktorów, i lekarstwa,
Tobie potrzebne towarzystwo…
Radziły zmienić otoczenie,
Pytały: tutaj cię nie boli?
Mówiły: trochę silnej woli,
Mówiły: weź na przeczyszczenie,
Stwierdzały: jesteś zbyt wrażliwa,
Myślały: stara histeryczka — — —
A ona, trupia i tragiczna,
Była po prostu nieszczęśliwa
Najgorszym z nieszczęść: bezimiennym…
A z duszą wraz nieszczęśliwiało
Zdumione swym przetrwaniem ciało,
I prawem połączonych naczyń
Równy był poziom ich rozpaczy.

…Najgorszym z nieszczęść: bezimiennym…

Wrośnięte w ziemię i kamienne,
Nagrobki takie są… A tutaj
Wrósł w duszę ów nadgrobny kamień.
Już nieczytelny — nawet dla niej.

Pod konterfektem Marii Panny,
Nubijsko czarnej, ozłoconej
Poblaskiem lampki całonocnej,
Klęczy złamany cień niemocny,
Już o nic nawet nie proszący,
Niepomny siebie, zatracony.
A przecież niegdyś — dwa imiona
Miało jej szczęście i nieszczęście.
Oba umarłe w jednej klęsce.

Nosiła go w kołysce łona
Jak przez Apolla nawiedzona.
Ledwo się zalągł i ukleił,
Wdała się w czary macierzyńskie,
W magię tęsknoty i nadziei.
Wpatrzona wiosną w niebo rzymskie,
Ściągała je oczyma w trzewia:
Żeby w lazurze płód dojrzewał.
Mimozom kradła czułość złotą,
Ogołacała z kwiatów drzewa,
Noc — z gwiazd i pieśni, świat — z urody,
I wszystko w brzuch z rosnącym płodem.
Przed posągami, obrazami
Zastygłych muzeów i wystaw
Stała, złodziejka, godzinami,
Świadoma celu, uroczysta,
I, jak rentgenem, naświetlała
Zamknięty sezam swego ciała
Cnotami piękna tajemnymi:
By to pokraczne, wczesne brzemię
Duchem przepoił Bóg-Artysta.
A kiedy, wstrząsający sławą
I rudą grzywą, i Warszawą,
Republikański i królewski,
Głaskał fortepian, jak kobietę,
Rycerz muzyczny, Paderewski⁷⁸ —
— Siedziała z rozchylonym sercem
(I lekko, lekko kolanami…)
I wzbogacała płód koncertem,
Rytmem, harmonią, melodiami,
Wierząc w magiczny prąd, płynący
Ze strun — w jej krew: w prąd kształtujący,
Czując, że się aż tam przedostał,
Pewna, że «przyjmie się», jak ospa.
Pisała listy. Oto próbka:
«Czcigodna i łaskawa Pani!
Pod moim sercem, jeszcze młodym,
Może naiwnym, ale szczerym,
Dojrzewa owoc mej miłości.
Dodaj mi wiary i nadziei,
Ty, która w księdze dusz kobiecych
Tak cudne zapisałaś karty,
Ty — w której święty znicz się pali,
Błogosławiące rzuć mi słowa!…
Tusząc, że Pani»… i tak dalej;
Podpis: Amelia Folblutowa.
Oto odpowiedź: «Droga Pani!
Wzruszona poetycznym listem,
Szlę… Niech otucha… Instynkt matki…
Najzaszczytniejszym posłannictwem…
Dobrobyt i oświata kraju…
Wspólne ogniwa… Społeczeństwo…
Ziarna przyszłości… Hartem stali…
Siew dobra… Wierzę… Wiosna nowa…
Więc oby dziecię»… i tak dalej;
Podpis: Eliza Orzeszkowa⁷⁹.

Czytała wiersze. W owych czasach,
W przededniu «purpurowych szałów»,
A tuż po orgii czarnych żałób,
Nauczycielem serc kobiecych
Był Asnyk⁸⁰, bukiet «ideałów»;
Dziś — zielnik, wtedy — bukiet świeży.
Błogosławiony wiek, co wierzył!
Więc wszeptywała w ołtarz brzucha
«Płomienie prawdy», «walki ducha»,
Hasła «porywów» i «zapału»,
Modlitwą nasycała płód,
Błagając Boga, by wysłuchał…

Daremne modły, próżny trud,
Bezsilne sny, marzenia. Embrion
W folbluta rasowego zjędrniał,
I oto z sacrosanctum⁸¹ biódr
Cesarskim cięciem wydobyty,
Rósł — trzeźwy, sprytny, głupi, syty,
Zakusom czartów i aniołów
Jednako w duszy niedostępny —
Straszny!… Dla ludzi obojętny,
Pełen pogardy dla żywiołów,
Przedmioty cenił — trwałe rzeczy
Z trudu najemnych rąk człowieczych.
Wielbiciel zysku i wygody,
Korzyści i pożytków łowca,
Jeżeli wglądał w treść przyrody,
To jak w nabity skład surowca:
W żywocie miazgi, w masie bryły
Przedmioty niewydarte tkwiły
I dywidendy przemysłowca.

Nie wybaczyła im zawodu:
Ani synowi, ani Bogu.
I dzień za dniem karała obu:
Syna — ironią dramatyczną
(Patosem rażąc go i dręcząc),
Boga — milczeniem. Ale klęcząc.

Siedziała dniami, tygodniami
Przy łóżku nieszczęśliwej pani,

W smutek wysoki oprawiona,
W nieszczęściach jak w żałobnej ramie —
Jak obraz — jak anioła obraz —
Milczała, gorejąco dobra,

Nieuśmiechnięta. To jej cecha.
Wiedzcie, że trudno się uśmiecha.

Zastygła w nieprzebytej nudzie:
W cierpliwym, beznadziejnym trudzie.

Wpatruje się w kamienną panią
I działa — wynajęty anioł.

Oto jej praca za pieniądze.
Oto jak spełnia obowiązek.

Oto jak czynem oczywistym
Uprawia trud swój promienisty:

Rozkazująco i świadomie
Wpaja w nią za promieniem promień.

I tu jest światło tych promieni,
Wyraźne i bardzo ważne,
Mówione słowami żelaznemi,
Żeby zostały żelazne.

Żeby były żywcem widziane
I gorąco pamiętne.
A kto rękę po nie wyciągnie —
Żeby były dotknięte!

Bo jeżeli jaką zaletą
Błyśnie ta Kwiatów księga,
To tą jedną: że prądów skrytych
Końcami palców sięgam.

W nienazwanym, zanim je nazwę,
Dłubię jak monter w ścianie.
Ciągnę w mroku druty żelazne,
Ciągnę druty miedziane.

Jedną sprawę ten wiersz utwierdza,
Jednym blaskiem się złoci:
Sławię techników miłosierdzia,
Elektromonterów dobroci!

Neonową zorzą arktyczną
Świecę, slogan-reklama:
«Instalujcie, jak elektryczność,
Miłosierdzie w mieszkaniach!»