ІХ
— Цябе не нагнаць, Рыгор...
— Гэля?!
— Прыгледзься, ха-ха-ха...
— Няўжо такі Гэля?
— Не пазнаеш?
— Дзень добры!
— Добры дзень!
— Каго я бачу!
— Раптам?
— Якім жа чынам?
Яны ўзяліся за рукі і доўга не маглі іх разняць.
Прымха?
Рыгоравы вочы ўталоплена глядзелі Гэлі ў твар.
Верылася — не верылася.
Гэля — не Гэля?
Каб не бачыў, каб не ведаў, каб не жыў з ёю ад малых гадоў — не пазнаў бы.
То была не Гэля, а яе далёкае падоб’е. Бляды, асунуты твар. Глыбока заўпалыя вочы. Сінякі, як сталёвыя дугі, вакола паблеклых зрэнак. Тоўсты пласт таннае пудры. Надломы ў паваротах. Пужлівасць ва ўзроках. Беднае дэмісезоннае памятае палітцо... на рыб’ім пуху... Без галош — пашарпаныя чаравікі.
Прымха?
Гэля не магла расчыніць вуснаў. Мэрам бы баялася глядзець Рыгору ў вочы. Нервова пераступала нагамі. Апускала голаў. Руку непарушна трымала ў Рыгоравай руцэ.
— Хадзем паабедаем.
Пакуль Рыгор разглядаў меню, заказваў ежу, Гэля маўчала. Усё яшчэ не знаходзіла ў сабе смеласці пачаць размову, каб выказаць сваю скаргу на жыццё. Мэрам бы не ўверана была, што жыццё вінавата...
Рыгор выручыў запытаннем:
— Паведамі ж хоць, як ты трапіла ў Пецярбург?
— Доўгая гісторыя.
— Тым лепей, я сёння вольны — нядзеля. Паабедаем і паедзем да мяне... Згодна?
Гэля кіўнула галавою.
— Ты над нечым задумалася моцна?
— Братка Рыгор, каб ты ведаў...
— Што?
— Думак — бясконца, без меры... Думаю, толькі без толку і без карысці...
— Чаму?
— Тая ж гісторыя, якую я так імкнулася табе расказаць...
— Імкнулася, а зараз?
— А зараз, мне здаецца, яна нікому не патрэбная... Што каму да мае гісторыі, дробнае і непрыкметнае?..
— Гэля... З нашых дробных гісторый складаецца вялізная кніга быцця... Мы дробныя — ды нас многа... Вялікае складаецца з дробязі...
Рыгор справодзіў сваю гутарку лёгкаю ўхмылкаю — ён думаў развеяць Гэлін сум.
Але праз увесь абед яму гэта не ўдалося зрабіць. Гэля болей маўчала. Рэдкімі сказамі адказвала на цэлыя комплексы Рыгоравых запытанняў.
Толькі праз нейкі час, у які яны праехалі з Неўскага да Ляснога, Гэлін настрой адстояўся, выраўняўся, і яна развязала язык.
— Я ўжо тыдзень у Пецярбурзе,— казала яна па дарозе да Рыгоравай кватэры,— дзве ночы начавала... Ой, цяжка сказаць, дзе і што начавала... Пасля... Выпадкова натрапіла на бежанскі камітэт... Ужо пятую ноч, як жыву на яго дапамогу... Я бежанка, а ўсё роўна не магу збегчы ад жыцця... Свет шырокі, а дарога вузкая. Звузілася, Рыгорка... Памятаеш, мне не было прыпынку, а зараз...
— Вось у гэты двор.
Рыгор уважліва слухаў Гэлю. І надрывы ў яе голасе і бедны яе выгляд радзілі ў ім глыбокую спагаду да зямлячкі, знаёмай і таварышкі. Ён ішоў побач, з пахіленаю да Гэлі галавою, і час ад часу зазіраў ёй у вочы.
— Наша жыццёвае заданне — разгартаць гэту вузкасць дарог... Чалавек створаны на тое, каб жыць у супярэчках...
— Ты ўсё той жа, Рыгор. Сілцы, Смагін, Рыга, Пецярбург. Васемнаццаць гадоў і дваццаць чатыры... Балаголай і слесарам...
Яны спыніліся пры дзвярах Рыгоравай кватэры. Рыгор тузануў за драцяную пятлю.
— Хто там? — запытала гаспадыня.
— Я, Рыгор. Адчынеце...
— Вас чакала адна дзяўчына... Толькі што выйшла... Я не магла сказаць, калі вы прыйдзеце.
Сарафіна Хлораўна далікатна ўхілілася ўбок, прапусціўшы Рыгора з Гэляй.
— Абяцала прыйсці,— паслала яна ўздагон.
Рыгор не пачуў; ён бразнуў дзвярыма і скраў гаспадынін голас.
— Прашу, Гэля. Вось мая абіцель.
Гэля ўвайшла і бесцікаўна паглядзела вакола сябе. Пасля села пры стале, апусціла ўзрок і апавядала далей...
— За гэты час усё пайшло шыварат-навыварат. Помніш, мы паехалі з трупай? Аб’ехалі шэраг гарадкоў і мястэчак... Было весела... Усюды віталі, падносілі кветкі, выклікалі... Толькі тэатр — гэта вярцеп... Ён вытузаў сілу, разблытаў нервы, скаламуціў жыццё... Мой Лазар... Ты помніш яго, Рыгор?
— Крыху... Ну, ты пра свае поспехі пісала мне ў Смагін. Памятаю гарбарскія букеты і выцяжкі...
Гэля злёгку ўсміхнулася.
— Вось гэты Лазар... спіўся, распусціўся, залайдачыўся... Западозрыў мяне ў зайздрасці... да каго, думаеш?.. Да цябе... Пачаў біць і гнаць... Перш я не паддавалася, абстойвала сваю людскую вартасць, змагалася, а пасля... Ён кінуў мяне ў Крынках адну і збег... Дзе ён — цяжка сказаць, мэрам бы ў войска ўзяты... Заўсяголаў толькі я асталася без нічога і без нікога... Я мусіла, Рыгор... Я мусіла ісці...
Рыгор заўважыў у Гэліных вачох буйныя крышталі слёз і знарочыста затупаў па пакоі.
— Не ехала ў Пецярбург, а паўзла... Этапамі, спынкаю, з невыказным мардаваннем... Я думаю, табе відаць... Не пазнаў жа?
— Усё ж, Гэля, ты занадта зажурбіла... Табе трэба...
— Што мне трэба? — запытала Гэля.— Мне ўжо мала што трэба, а можа... Скажы, аднак, мне, дзе Пятрусь? Я дзень у дзень наведваю адрасны стол, хаджу па вуліцах горада і разглядаю тысячы людзей. Некалькі раз трапляла да варот заводаў і чакала, пакуль пройдуць рабочыя... Няма... Ты, пэўна, ведаеш, Рыгор...
Рыгор памаўчаў.
— Пятрусь сядзіць... Некалькі часу таму я яго наведваў...
— Сядзіць?! Які жах! Сядзіць?!
— Сядзіць... Ужо чацвёрты месяц...
— Тады мне няма чаго чакаць...
Яна паднялася, каб ісці. Рыгор спыніў, упрасіўшы пасядзець.
— Я пашукаю для цябе месца.
— Для мяне месца? А хіба ты не ведаеш, што я за масцярыца?
— Кінь свой настрой... Я не люблю, Гэля, знявераных людзей... Ты ж ведаеш...
Гэля рванулася да дзвярэй.
— Ты не пойдзеш — ты мне не сказала ўсяго... Пасядзі...
Яна спынілася.
— Памажы, калі хочаш і можаш...
Яе мяккі, упрошаны голас разрэдзіў напружанае дагэтуль паветра.
— Я буду шукаць табе месца... Цяпер лёгка знайсці... Толькі кінь сумаваць... Ды, нарэшце, ты маеш бацькоў, якія...
Гэля ізноў змяніла настрой.
— У мяне няма бацькоў — я адна. У мяне і блізкіх няма. Толькі ўсяго...
— Палічы мяне хоць бы знаёмым, Гэля... Няўжо ты думаеш, што я не магчыму адгукнуцца ўсякі раз, як ты...
— Даруй, Рыгорка... Ты дай мне хоць пару рублёў... Я хоць чаравікі папраўлю, а то ногі вылазяць...
Рыгор падышоў да Гэлі і моцна паціснуў ёй руку.
— Калі ласка, я магу табе пазычыць пяць рублёў... Вось, апошнія — толькі глянь празрыстымі вачыма наперад, Гэля!
Ён перадаў ёй скамечаную паперку.
— Дзякую... Вельмі дзякую табе, Рыгор... Я хутка ж пастараюся вярнуць... Няпраўда, я зараблю і вярну... Няўжо такі для мяне не знойдзецца працы?
Гэлін твар перавабразіўся. На бледных шчоках адзначыўся лёгкі руж. З вачэй збегла цягучая асавеласць. Знайшлася варушлівасць. Яна здзела палітцо і іранічна адазвалася пра зношаную картуновую блузку.
— Не пасуе да пецярбургскіх умоў, га? А даводзіцца мірыцца... Часы пераменчывы... Ты, Рыгор, будзеш ласкаў пастарацца месца?.. І яшчэ прашу цябе, браток, кланяйся Петрусю... Можа, яму гэта нішто, а для мяне... Кланяйся яму і скажы...
Яна паправілася:
— Лепей не кажы нічога... Я перад табою магу душу адкрыць, а Пятрусь... Пятрусь недаверак... Помніш, Рыгор, Сілцы? Я табе казала не раз... Паверыш, вось да цябе ў мяне столькі павагі, што ты... У Смагіне ты ашчаслівіў мяне нашай стрэчаю, а тут... Я не чула ног пад сабою, угледзеўшы цябе на Неўскім...
Рыгор папрасіў у гаспадыні гарбаты.
— Я табе, Гэля, веру... І прашу, разам з тым, забудзь прыкрыя хвіліны... Ад Захараўскай у Лясное ты дарогу ведаеш... Кожны раз ты можаш ка мне прыехаць і няскрытна паведаць пра ўсё...
Гаспадыня прынесла гарбату. Рыгор увішна наліў шклянку і падаў Гэлі.
— Дзякую, Рыгор. Мне час ісці, а то камітэт...
— Я цябе правяду... Пі...
Гэля ўзяла шклянку і тут жа паставіла назад.
— Зусім запямятавала! — весела праказала яна да Рыгора.— Хоць жыццё прымушае плакаць, а я знарок буду весяліцца...
— Брава, Гэля!.. Весяліся, пой і змагайся...
— У мяне рэч усяго пра адзін вечар...
— Вонь яно што! Пра адзін вечар усяго?
— Бежанскі камітэт наладжвае вечарынку... У студзені якраз... І я, як артыстка — маўчы, Рыгор! — іграю. Ты мне хоць пару воплескаў падорыш, га?
— Я табе, Гэля-а!.. Буду чакаць цябе з білетамі... Дачакаюся?
Гэля задаволена ўсміхнулася.
І гэта Гэліна ўсмешка ўжо не сходзіла з яе твару, пакуль яна не рассталася з Рыгорам.
Х
Цёмная ўскраінная ноч ахутала вузкі дворык чорным цалуном. Золкае паветра сціснула холадам распараныя постаці выйшаўшых з дому двух чалавек. Пасля зыркага святла бегалі калёсы ў вачах. Дзьмухаў фінскі ветрык, сыплючы ў твар калючымі сняжынкамі. Звінелі драты. Пахіленыя варотцы на ланцужку манатонна скрыпелі. Уверсе ж, над зямлёю і будынкамі, над голымі дрэўцамі і парканам калыхалася малако отсвіту. Цішыня, коўзкая і паўзучая.
— Засядзеліся,— першым вымавіў Рыгор.
— Яшчэ б не заседзецца! Пытанне не лёгкае і не простае,— адказаў Анікей.
— Ха-ха-ха! Ну, мне з Якавам Гісам не разабрацца. Гой, дзівак які... Ты паслухай толькі-ы...
Анікей тузануў Рыгора за полу паліта.
За імі чуліся чыісьці крокі і ціхае перашоптванне.
Яны вёрткім паваротам апынуліся за брамаю і павярнулі направа.
На адгоне некалькіх сажняў свірэла першая пара зеленаватых агеньчыкаў. За імі, як звенні ланцуга, ішлі другія пары: яны глядзелі з цемры ночы блішчастымі гузікамі на чорным сурдуце.
Ні жывое душы. Толькі цёмныя абрысы будынкаў.
— Няма нікога! — шапнуў Рыгор.— Давай пройдам наўскасяк і тады налева,— дадаў ён.
— Ды мне ж будзе не па дарозе,— адказаў Анікей.
— Чаму?
— Мне на Сердабольскую...
— А ты пойдзеш гэтай, як яна...
Анікей не спрачаўся. Яны перайшлі вуліцу зломаным кутом і ўперліся ў другую, яшчэ цямнейшую. Прайшоўшы не болей дзесяці хвілін, Рыгор знайшоў спраўнейшым абагнуць два кварталы першага завулка, каб на яго скрыжаванні расстацца з Анікеем.
— Я ўжо цалкам здаюся на цябе,— пасмяяўся ён.
— Здавайся, каяцца не будзеш...
Рыгор спыніўся пры мглівым святле ліхтарыка і прачытаў лічбу дома. Ліхтар далёка не вытлумачыў таго, чаго ад яго чакалі. Тады Рыгор узяў на рызыку і пераказаў да таварыша:
— Здавайся, каяцца не будзеш.
— Здаюся... А пакуль выведзеш з гэтае глушы, зусім здамся...
Абодва засмяяліся і зусім не з асцярогаю. Ніякага адказу — ні стукам, ні тупам, ні кашлем.
— Якаў мяне распацешыў, ды годзі-ы... Ну, да чаго, скажы, апошняя яго прапазіцыя?..
— І я так думаў... Інтэлігентшчына...
— Я табе кажу, Анікей...
Ім паказалася, мэрам бы хто іх наганяе... Азірнуліся... Смуглыя ліхтарыкі хаваліся пад стрэшкамі брам. Ціха.
— Зрабіць спробу не мяшае... Сотня, дзве сотні чалавек, а эфекту, во-а-а... Не праўда, мо?
— Як табе сказаць... І я гэтай думкі трымаюся... Хоць рызыкі...
— Рызыкі... Зразумела, што не без таго... Спроба, бачыш... Паўгода вісіць крывавы дурман... Алавяны цяжар душыць усякія пазывы... Ну, памятаеш сталовую? Во-а! У адзін момант і — Везувій... Везувій, кажу табе...
— Усё ж і Якаў меў рацыю... Перша раздаць адозвы — мэрам бы сігналам прапусціць па заводзе... А тады... Тэма — суд над дэпутатамі думы, дарагоўля мяса, нястача вугалю, цукру...
— Спроба... Аднак надзея ёсць... Важна, кажу табе, выкрэсіць хоць адну іскрачку... Зрабіць намёк, што вайсковае становішча, мілітарызацыя, узмоцненыя меры папярэджанняў, усё-ўсё — нівошта...
— Я ўсё выясняю гэтымі днямі... Нельга ж без каардынацыі... Сам разумееш...
— Ну, Якаў, Якаў! Дзівак які, не праўда мо?..
Яскравы бляск ліхтара іх перапыніў.
— Куды мы выйшлі? — запытаў Анікей.
Рыгор смяяўся — то была яго вуліца.
— Паверыш, ты мяне правёў дамоў...
— Няўжо? Вось і здайся на цябе...
Яны разглядалі мясцовасць.
— Ты варочай налева — прасцей дарогі не знойдзеш.
— Да ўжо ж.
Анікей развітаўся і спешна пайшоў у бок Выбаргскае шашы. Як яно выйшла, што Рыгор вывеў на гэта месца, для яго таксама было няясна. Ён шчыра смяяўся з таварыша.
Той мінаў другі квартал, калі Рыгор кінуў праводзіць яго ўзрокам і павярнуў направа, да сябе.
Ён зрабіў некалькі крокаў, зноў вяртаючы думкі да Якава, і не заўважыў, як хтосьці мігнуў паміж яго. Рыгор спыніўся і агледзеўся. Мо на сажань ад яго стаяла якаясьці жанчына, азіраючыся. Рыгорам зайграла цікавасць.
— Не пазналі? — запытаў ён.
— І вы не пазналі?
Знаёмы акцэнт рушыў Рыгора з месца.
— Няўжо гэта...
Ён падумаў на Гэлю і раптам змяніў дагадку.
— Вось, бачыце-э...
— То-та і ёсць, што не бачу...
— Вы Рыму суйздром запамятавалі... А я вось іду ад вас...
— Рыма?!.
Каб хто чуў Рыгораў выказ, падумаў бы, што Рыгор напаў на след чалавека, якога шукаў гадамі. Мяккасць і мілагучнасць яго голасу дыхала весялухаю радаснага пачуцця.
Рыма пачула ў ім нечаканую асалоду.
— Ха-ха-хэ-э! — зарагатала, падыходзячы насустрач.
Поціск іх рук быў шчырым і сардэчным. Рыгор зразумеў яго, як выбачэнне з боку Рымы.
— А я зняверыўся быў... Памятаеце-э...
— Кіньце-э... Хто ўспомніць мінулае, таму... Хэ-хэ-э-хэ!.. Ну, я буду шчаслівая!..
— Чаму?
— Вы не пазналі...
— Я вам жадаю...
Ласкавая, крохкая ўхмылка на Рыгоравым твары была заканчэннем яго сказа... Рыма разумела ўсё, што таілася ў ёй. Дзяўчыне было прыемна слухаць Рыгора ці проста, моўчкі, глядзець у яго раскрытыя вочы... Яна не аднімала свае рукі з яго рук і мінаю Джыяконды выклікала новыя сказы з Рыгоравых вуснаў...
— Я заўсёды ўспамінаю вас...
— Маўчэце... Хто ўспомніць мінулае...
Рыма падняла ўгору левую руку і паказала ўказны палец.
— Разумею... Чаму ж вас я не мог дачакацца?..
— А ў мінулую нядзелю хто вас наведваў? Бяспамятнасць?
Рыгор успомніў, што яго гаспадыня паведамляла пра нейкую дзяўчыну... Так, гэта тады, калі ён прыйшоў з Гэляю...
— Вам холадна, Рыма?
Ён смела крануў яе пушыстага, коцікавага каўнера. Драбнюткія пылінкі снегу ссыпаліся на ровень надгруднага прастору.
— Марозіць?
— Марозіць!.. Золка...
— Пойдам?
— Мне пара дамоў.
Другім бокам вуліцы прайшла запозненая пара.
— Людзі не спяшаюць, во!
Рыма азірнулася.
— Яны ідуць таксама дамоў!
— Іх дом у тым баку?
— Хэ-хэ-х! — засмяялася Рыма на хаду.
Перад брамаю, дзе спыніліся, яна рашыла вярнуцца дамоў.
Гэта рашэнне дапомніла Рыгору памятны выпадак з Рымаю ў яго пакоі. Ён усхваляваўся, але паказаў, што не заўважыў нічога.
— Я вас правяду...
— Калі ласка... Я мушу вам перадаць тое, з чым наведвала вас...
— Менавіта?
— Я была ў Петруся...
— Былі ў Петруся?!
— Дзівіцеся? Была... Ён казаў мне, што бачыўся з вамі... Я так і думала, што вы таксама былі ў яго...
— Як жа Пятрусь сябе адчувае?
— Па-мойму, дрэнна... Ён вельмі змізарнеў і пабляднеў... Мне шкада яго... Ён гэткі добры і мілы чалавек...
— Ну, калі ж, нарэшце, яго вызваляць? І чым...
— Чакае, нібыта днямі яго лёс будзе вырашан...
— Казаў?
— Так, казаў... Жудасць бярэ, Рыгор, уяўляючы сабе яго стан...
— Я з ім знаёмы...
— Што вы кажаце?
— Сядзеў... А ласне вам Пятрусь не казаў?
— Магчыма... Ён вельмі дзякуе вас за грошы. Прасіў перадаць, што калі можна, пастарайцеся яшчэ хоць раз наведаць яго... Ён добры таварыш... Каб я была...
Рыма адвярнулася на вуліцу.
— Я ненавіджу гэтыя людскія ўмоўнасці... Як павуцінаю, пераблытана імі наша жыццё... І чуеш у сабе сілу, а між тым не можаш з агідаю іх парваць... Скажэце, Рыгор, колькі пойдзе часу на тое, каб усе гэтыя талмуды, евангеллі, псалтыры і торы сабраць у адно месца і — шшу-ух! агнём... Мне шкада Петруся, як бывае шкада...
Рыгор апяразваў Рыму праваю рукою. І чуў, постаць яе аддавала нервовым трапятаннем; ён настарожваўся і выбіраў гладкія, плаўкія сказы, каб імі не раздражніць дзяўчыну.
Яна штосьці такое перажывала — відаць было з яе адрыўнай, затуманенай гутаркі, з частага дапамінання пра Петруся.
— Вы ідзеце дамоў,— праказала яна Рыгору, калі яны спыніліся перад брамаю аднае дачкі.— А я выберу час і зайду, каб доўга-доўга і пра ўсё-ўсялякае пагутарыць з вамі...
— Даяце слова?
— Не верыце?
— Буду вельмі рад з вамі спаткацца...
— Не забывайце Петруся — ён ваш лепшы таварыш...
Яна бразнула цяжкаю клямкаю дзверац і схавалася ад Рыгора.
У гэты момант пачуўся трывожны званок пажарных, якія ўгрунь несліся з-пад Выбаргскае шашы ўсцяж вуліцы. Чырвоныя лахматыя факелы агню развяваліся на белым фоне снегу, прамянеючы рэвалюцыйнымі сцягамі.